آنگاه که جنوب پا جای پای شمال بگذارد

اجاق چوب‌سوز حق نشر عکس AFP
Image caption بدون انرژی باثبات و در دسترس همگان، دستیابی به توسعه پایدار، کاهش فقر و افزایش سطح رفاه و کیفیت زندگی، رویایی بی‌تعبیر است.

افزون بر سه میلیارد نفر از ساکنان کشورهای در حال توسعه که ناگزیرند برای پخت‌وپز از روش‌های سنتی مانند سوزاندن درختان یا فضولات دام استفاده کنند؛ حدود یک میلیارد و پانصد میلیون نفر در سراسر جهان از الکتریسته بی‌بهره‌اند و میلیون‌ها نفری که از برق استفاده می‌کنند، توان پرداخت هزینه‌های آن را ندارند.

آماری این چنین ساده، ابعادی به مراتب پیچیده و نگران‌کننده دارد که گهگاه از نظرها پنهان می‌ماند: مصرف مفرط داشته‌های طبیعی و تخریب شتابان کره مسکون، راه را برای دستیابی به توسعه پایدار سد می‌کند.

شاید به همین دلیل، مجمع عمومی سازمان ملل متحد سال ۲۰۱۲ را سال "انرژی پایدار برای همه" نامیده است. عبارتی آرمانگرایانه که قصد دارد توجه جهانیان را به نکته‌ای پراهمیت جلب کند: بدون انرژی باثبات و در دسترس همگان، دستیابی به توسعه پایدار، کاهش فقر و افزایش سطح رفاه و کیفیت زندگی، رویایی بی‌تعبیر است. به این ترتیب، برای بقا و حیات، چاره‌ای جز بلعیدن طبیعت وجود ندارد و این چرخه باطل همچنان ادامه خواهد داشت.

انرژی پایدار در هزارتوی توسعه

نمونه بلعیدن مفرط طبیعت را می‌توان در ایران مشاهده کرد. پس از اجرای طرح هدفمندی یارانه‌های انرژی، قطع درختان در جنگل‌های غرب، شمال غرب و شمال کشور به شدت افزایش یافت.

ساکنان این مناطق گرچه زبان آب و خاک و گیاه را می‌دانند و از عواقب تخریب جنگل‌ و درخت و سبزینه به درستی آگاهند، اما برای کاهش مصرف نفت و گاز و نیز حفظ مبالغ یارانه‌ها به عنوان پس‌انداز، جز هجوم به منابع طبیعی چاره‌ای پیش روی خود نمی‌بینند. واقعیت این است که نمی‌توان ساکنان آن نواحی را از قطع درختان منع کرد در حالی که گاه حتی همان سوخت فسیلی بدون یارانه نیز در دسترس‌شان نیست.

افزایش بهره‌وری در استفاده از سوخت‌های فسیلی و نیز استفاده هر چه بیشتر از انرژی‌های نو و تجدیدشونده، از راه‌حل‌هایی است که سازمان ملل هنگام نام‌گذاری سال ۲۰۱۲ به آنها اشاره کرده است.

برای عملیاتی شدن این راه‌حل‌های به ظاهر آسان، باید از هزارتو‌های پیچ‌درپیچ و خم اندر خم گذر کرد و تکنولوژی ‌مورد نیاز را از کشورهای توسعه یافته (موسوم به شمال) به کشورهای در حال توسعه (معروف به جنوب) انتقال داد.

گرفتاری زمانی مضاعف می‌شود که شماری از کارشناسان کشورهای در حال توسعه مدعی‌ شده‌اند که کاهش مصرف انرژی‌های فسیلی، سیاستی است مهارکننده و سانسوری و تحمیلی از سوی جهان پیشرفته برای عقب‌ نگاه‌داشتن کشورهای در حال توسعه. اگر کشورهای به اصطلاح جنوب عزم خود را جزم گذر از همان مسیری کنند که کشورهای شمال از آن گذشته‌اند، چشم‌انداز دسترسی به پایداری در توسعه، از هر زمان دیگری تاریک‌تر به نظر خواهد رسید.

اوج این دیدگاه در اجلاس تغییرات اقلیمی کپنهاگ در سال ۲۰۰۹ نمایان شد؛ زمانی که انتشار نامه‌های یک موسسه تحقیقاتی در انگلستان نشان داد که اطلاعات مربوط به تغییرات اقلیمی از سوی دانشمندان دستکاری شده است. انتشار این اسناد بزرگ‌ترین رسوایی علمی نسل حاضر را رقم زد و کلایمت‌گیت (climategate) نام گرفت.

یک دهه نام‌گذاری نمادین

حق نشر عکس AFP
Image caption تظاهرات 'عدالت اقلیمی' در لندن (دسامبر ۲۰۱۱) توسط گروهی که مدعی بودند تنها ۷ درصد از جمعیت جهان مسئول انتشار ۵۰ درصد از کل گازهای گلخانه‌ای هستند.

با این حال، فقط کشورهای در حال توسعه نیستند که با اکراه در راستای کاهش مصرف انرژی‌های فسیلی قدم برمی‌دارند. در آستانه سال ۲۰۱۲ -که سال غایی پیمان کیوتو برای کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای است- نه تنها آمریکا به عنوان مهم‌ترین کشور مصرف‌کننده سوخت فسیلی و تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای همچنان به این معاهده جهانی ملحق نشده که کانادا نیز به طور رسمی از همکاری در آن پیمان کناره‌گیری کرده است. در چنین شرایطی است که شعار "انرژی پایدار برای همه" بیش از هر زمان دیگر فانتزی، پرطمطراق و آرمان‌گرایانه می‌نماید.

ظرف یک دهه گذشته، این هفتمین بار است که سازمان ملل با نام‌گذاری سال پیش‌رو، مسایل اثرگذار در حوزه محیط‌زیست را در کانون توجه جهانی قرار می‌دهد. اکوتوریسم، آب شیرین، بیابان و مهار بیابان‌زایی، سیاره زمین، تنوع زیستی و جنگل‌ها، عناوینی‌ هستند که از سوی آن سازمان بین‌المللی برای سال‌های مختلف انتخاب شده‌اند.

آیا این نوع نام‌گذاری‌ها باعث شده که اوضاع کره مسکون اندکی بهتر شود؟ آیا کشورهای مختلف برای چنان شعارها و هشدارهایی، به اصطلاح تره خرد کرده‌اند؟ یا این که سازمان ملل ساز خود را می‌زند و کشورها هم مشغولند با شلتاق و منازعه بر سر بهره‌برداری بیشتر از منابع؟ تنها یک تحقیق همه‌جانبه و نه چندان دشوار می‌تواند به این پرسش‌ها پاسخ دهد؛ تحقیقی که نتیجه آن با توجه به شرایط محیط‌زیست جهانی چندان شگفت‌آور نخواهد بود.

به دنبال نام‌گذاری سال ۲۰۱۲ به عنوان "سال انرژی پایدار برای همه" توسط سازمان ملل متحد، وب‌سایت فارسی بی‌بی‌سی مجموعه مطالب و یادداشت‌هایی را در این زمینه منتشر می‌کند.

مطالب مرتبط