عواقب تحریم یک موسسه علمی بین‌المللی از سوی ایران

نشان الزویر حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بعد از تحریم دو دانشگاه ایران، وزارت علوم موسسه الزویر را تحریم و اعلام کرد که اگر اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها مقاله ای در این موسسه چاپ کنند، امتیازی به آنها داده نمی‌شود

در حالی که ایران می کوشد تحریم های اقتصادی اش را برطرف کند، مرکز پژوهش‌های مجلس تحریم پایگاه علمی الزویر از سوی وزارت علوم ایران را "تصمیمی واکنشی"، "احساسی" و نوعی "خود تحریمی" توصیف کرده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس که بازوری مشورتی این نهاد قانونگذاری به حساب می آید در گزارشی مفصل ضمن معرفی الزویر (Elsevier) اقدام مدیران دانشگاه‌ها و برخی مسئولان وزارت علوم در زمینه تحریم این موسسه علمی را مورد انتقاد قرار داده است.

الزویر که یکی از معتبرترین پایگاه‌های علمی و انتشاراتی جهان است، اواخر شهریور سال گذشته با استناد به تحریم های اتحادیه اروپا، دانشگاه‌های شهید بهشتی و مالک اشتر را به دلیل همکاری با وزارت دفاع ایران تحریم کرد و این دو دانشگاه از دسترسی به آن محروم شدند.

حدود یک ماه بعد از این اقدام، گروهی از روسای دانشگاه‌ها و مدیران وزارت علوم با پیشنهاد فرهاد رهبر رئیس دانشگاه تهران، پایگاه علمی الزویر را تحریم کردند با این استدلال آقای رهبر که "ارائه مقالات علمی به بیگانگان به منزله ساخت قصر علمی توسط خشت های دانشمندان ایرانی است که این بنا با تحریم کردن دانشمندان کشور فرو می ریزد."

چاپ مقاله در این پایگاه و نشریات وابسته به آن برای اعضای هیات علمی دانشگاه‌های امتیاز برای ارتقاء به حساب می آید اما رئیس دانشگاه تهران پیشنهاد کرده که "اگر استادی مقاله ای را به این پایگاه علمی ارائه دهد امتیاز وی صفر و حتی منفی قلمداد شود."

این تصمیم در همان ابتدا با واکنش های تندی در داخل ایران رو به رو شد و انجمن فیزیک ایران پیشنهاد تحریم موسسه انتشاراتی الزویر را کاری نادرست خواند و در نامه ای از مدیران وزارت علوم خواست که "به التهاب ایجاد شده پیرو این تصمیم در جامعه علمی ایران توجه جدی کنند."

انجمن فیزیک ایران تحریم الزویر از سوی وزارت علوم را تصمیم "ضربتی مدیریتی " توصیف کرد که نتیجه بخش نیست و در "تعارض" با سیاست های جمهوری اسلامی مبنی "بر عدم استقبال از تحریم های تحمیلی و انزوای علمی" است.

همزمان برخی نهادهای علمی نظیر انجمن فیزیک ایران از طریق نامه از انتشاراتی الزویر خواستند که "رفتار غیر حرفه ای و نامعمول" خود را کنار بگذارد و تحریم این دو دانشگاه ایرانی را لغو کند.

وزارت علوم ایران در مقابل این خواسته ها سکوت کرد چرا که کامران دانشجو گفته بود که "یک مرکز پژوهشی خارجی دانشگاه‌های ما را تحریم کرده چون با وزارت دفاع کار می کنند در حالی که تمام دانشگاه‌های دنیا بخشی از تحقیقاتشان با مجموعه دفاعی خودشان است."

آقای دانشجو تاکید کرده از این پس "باید پنجاه درصد از توان دانشگاه‌های ما در راستای افزایش توان دفاعی متمرکز شود و همه دانشگاه‌ها باید در این راستا حرکت کنند."

وزیر علوم گفت که "هر مجله ای با این انتشارات (الزویر) همکاری کند، محروم می شود و هر کس برای آن مقاله ای فرستاد، امتیازش صفر می شود."

حق نشر عکس ISNA
Image caption کامران دانشجو گفته که یک مرکز پژوهشی خارجی، دانشگاه‌های ما را تحریم کرده چون با وزارت دفاع کار می کنند در حالی که تمام دانشگاههای دنیا بخشی از تحقیقاتشان با مجموعه دفاعی خودشان است

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، باوجود اعتراض گسترده دانشگاهیان ایرانی، وزارت علوم هیچگاه حاضر نشد که از تصمیمش عقب نشینی کند حتی وقتی که بسیج دانشجویی دانشکده های فنی دانشگاه تهران از مدیران این وزارتخانه پرسید آیا می توان صرفا از دستاوردهای علمی بیگانگان سود جست و از ارائه دستاوردهای علمی به آنها جلوگیری کرد؟

در بخشی از گزارش مرکز وابسته به مجلس ایران به اعتراض گروهی در سایت "تریبون مستعفضین" اشاره شده که در آن آمده میزان مقالات چاپ شده ایرانیان در جهان یک درصد است و به همین میزان نیز دانشمندان ایرانی مقاله علمی در الزویر چاپ می کنند "بنابر این حتی اگر تصمیم اخیر روسای دانشگاه‌های ایران به طور کامل و جامع برآورده شود آسیبی به الزویر وارد نخواهد شد، هر چند که امکان رقابت و حضور در عرصه بین‌المللی از دانشمندان ایرانی سلب خواهد شد."

به نظر می رسد تحریم دو دانشگاه از سوی الزویر برای آقای دانشجو که از آغاز دوره وزارتش، زمزمه مخالفت با دادوستدهای علمی بین المللی را سر داده بود، این فرصت را فراهم آورد که پایگاه اسنادی جهان اسلام را برای مقابله با آن راه اندازی کند.

ساخت "قصر علمی بیگانگان"

الزویر یک موسسه بزرگ چند رسانه ای در زمینه علمی و بهداشتی است که دفتر اصلی آن در آمستردام هلند قرار دارد و بنابر گزارش‌های رسمی این موسسه با چاپ مجله، کتاب، خدمات الکترونیکی و پایگاه‌های اطلاعاتی و علمی با بیش از ۳۰ میلیون متخصص و پژوهشگر جهان همکاری دارد.

این موسسه بیشتر از دو هزار مجله و بیست هزار کتاب منتشر می کند و بنابر گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در ایران بیش از نصف بودجه مربوط به اشتراک مجلات پایگاه‌های علمی به الزویر پرداخت شده است.

در سال گذشته میلادی ایران ۲۳ میلیارد تومان بابت اشتراک مجلات پایگاه‌های مختلف پرداخت کرده که نزدیک به ۱۲ میلیارد تومان آن تنها به انتشارات الزویر پرداخت شده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس با ارائه این آمار می نویسد وقتی الزویر به تنهایی بیش از تمامی پایگاه‌های اطلاعاتی مشابه با دانشمندان و پژوهشگران ایرانی دادو ستد علمی دارد، باید در باره تحریم یک طرفه آن از سوی ایران "تامل جدی" کرد.

نکته ای که اکثر منتقدان تصمیم وزارت علوم ایران برآن تاکید کرده اند این است که اگر الزویر دو دانشگاه را تحریم کرده بود و تعدادی از محققان و استادان ایرانی از دسترسی به پایگاه این انتشاراتی محروم شده بودند، اما وزارت علوم با دست خود همه دانشگاه‌ها و استادان را محروم کرد و با این کار "نارضایتی را به جامعه علمی کشور" گسترش داد.

مرکز پژوهش‌های مجلس تاکید دارد که اقدام روسای دانشگاه‌ها در تحریم الزویر قانونی نیست و "چنین اختیاری از حوزه مسئولیت های ایشان خارج است" و روسای دانشگاه‌ها تنها می توانند پیشنهاد تحریم را به "مراجع ذیصلاح" ارائه دهند و حق ندارند که امتیاز مقالات انتشار یافته و یا در دست انتشار در الزویر را از دانشگاهیان بگیرند.

مرکز پژوهش‌های مجلس با انتقاد از سخنان فرهاد، رهبر رئیس دانشگاه تهران می نویسد که "اگر انتشار مقالات دانشمندان ایرانی در الزویر تامین خشت برای ساخت قصر علمی بیگانگان است چرا فقط باید نشریات الزویر مورد تحریم قرار گیرد بلکه این تحریم باید متوجه همه نشریات خارج از کشور باشد و از آن مهمتر جلوگیری از صدور خشت علمی ایرانیان ایجاب می کند که جلوی انتشار اینترنتی مقالات و انتشار مجلات علمی به زبان های خارجی در داخل کشور نیز گرفته شود."

به نظر می رسد وزارت علوم حاضر به عقب نشینی نیست گر چه اقدامی هم برای عملی کردن تحریم انجام نداده است ولی کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهاد کرده اند همانطور که دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی توانسته با استفاده از وکیل بین‌المللی و مذاکرات موثر تحریم را رفع کند، "مسئولان وزارت علوم و دانشگاه‌های تحریم شده نیز می توانند از تجربیات موفق آنها در این زمینه بهره بگیرند."

مطالب مرتبط