آموزش عالی ایران زیر فشار تحریم و بی‌پولی

به روز شده:  08:31 گرينويچ - 10 فوريه 2013 - 22 بهمن 1391

افزایش هزینه و کمبود منابع مالی در پروژه های بزرگ علمی، کاهش شدید اعزام دانشجویان دکتری برای گذراندن فرصت مطالعاتی و محدود شدن تامین ارز برای اعزام دانشجویان ایرانی به معضل بزرگی در آموزش عالی ایران تبدیل شده است.

این روزها کمبود منابع مالی به بدنه آموزش عالی کشور آسیب‌هایی وارد کرده ‌است که به عقیده کارشناسان، تبعات آن سالها بعد نمایان خواهد شد.

این وضعیت را چه اثر تحریم‌ها باشد و چه سوء مدیریت یا حتی هر دوی آنها با هم؛ باز هم به نظر کارشناسان، چیزی از وضعیت پیچیده و پر مشکل دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی یا بطور کلی آموزش عالی ایران کم نمی‌کند.

اولین اثر کمبود منابع مالی یا عدم تخصیص بودجه در پروژه‌های کلان علمی ملی آشکار شده‌است. این طرح‌ها با توجه به حجم بزرگ منابع مالی مورد نیاز و همچنین عمرانی محسوب شدن طرح‌ها جز اولویت‌های اولیه تامین منابع محسوب نمی شوند.

علاوه بر این، کاهش شدید ارزش ریال موجب شده‌است که بودجه ریالی مورد نیاز این طرح‌ها برای تامین مواد و تجهیزات با منشا خارجی به یکباره به سه برابر برآوردهای اولیه افزایش پیدا کند.

افزایش هزینه، کمبود منابع مالی و مشکلات ناشی تحریم‌ها تنها عوامل تهدید کننده این پروژه‌ها نیستند. بلاتکلیفی بدنه مدیریتی و اجرایی کشور در ماه‌های پایانی یک دوره ریاست جمهوری در قبال طرح‌های کلانی که به سرعت به پایان نمی‌رسند، نیز موجب می شود تا نسبت به تخصیص بودجه تمایل کمتری وجود داشته باشد. مجموع این عوامل اینگونه طرح‌ها را با مشکل اساسی روبرو کرده‌است.

"کاهش شدید ارزش ریال موجب شده‌است که بودجه ریالی مورد نیاز طرح‌های بزرگ علمی برای تامین مواد و تجهیزات با منشا خارجی به یکباره تا سه برابر برآوردهای اولیه افزایش پیدا کند."

تجهیز آزمایشگاه‌های دانشگاه‌ها نیز اگرچه نیازمند منابع مالی بزرگ نیست، ولی تحریم‌ها موجب شده‌اند تا هزینه و ریسک تهیه وسایل و مواد مورد نیاز آزمایشگاه‌ها بشدت افزایش یابد. خرید از منابع دست چندم و واسطه‌هایی که کمترین دانش فنی در زمینه وسایل آزمایشگاهی ندارند؛ هزینه خرید، راه‌اندازی و نگهداری این تجهیزات را تا چند برابر قیمت واقعی و معمول در دیگر کشورها افزایش داده‌است.

از سوی دیگر، گزارشها نشان می دهد با توجه به بودجه ناچیز پژوهشی دانشگاه‌ها و عدم تخصیص به موقع همین میزان اندک و همچنین هزینه‌کرد بودجه‌های پژوهشی در محل‌های دیگر بوسیله مدیران دانشگاه‌ها؛ در عمل مبلغ چندانی در دست پژوهشگران باقی نگذاشته است تا در راه تجهیز آزمایشگاه‌ها هزینه شود.

ارتباط بین‌المللی با مراکز علمی

کاهش ناگهانی ارزش پول ملی علاوه بر پیشبرد طرح‌های کلان ملی و آزمایشگاه‌های دانشگاه‌ها بر روی ارتباطات بین المللی مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌هی هم اثر گذاشته‌است. این ارتباطات که نقش بسیار مهمی در انتقال دانش و تجربه بین کشورها بازی می‌کند به روش‌های گوناگون اجرایی می‌شود. یکی از راه‌ها تبادل استاد و دانشجو در قالب‌های مختلف است. یکی از معمول‌ترین این راه‌ها که در ایران بطور گسترده استفاده می‌شود اعزام دانشجویان دوره دکترا به دانشگاه‌های خارج از کشور برای دوره‌هایی کمتر از یک سال است که به آن فرصت مطالعاتی دوره دکترا می‌گویند.

رییس سازمان دانشجویان وزارت علوم، محمود ملاباشی در حاشیه چهارمین نشست روسای دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و پارک های علم و فناوری گفته است که: سال گذشته ۱۶۰۰ دانشجوی دکتری به فرصت مطالعاتی شش ماهه اعزام شدند، امسال به دلیل محدودیت نتوانستیم بیشتر از ۳۰۰ نفر اعزام کنیم.

این خبر به معنی توقف عملی این‌گونه از همکاری‌هاست. اساتید نیز با راهکارهایی کمی متفاوت با دانشجویان دکترا از فرصت‌های مطالعاتی (بطور معمول یک‌ساله) بهره‌مند می‌شدند که به نظر می‌رسد روند اعزام استاد با حمایت‌های دولتی نیز در حال حاضر متوقف یا بشدت کاهش یافته‌است.

محمود ملاباشی رییس سازمان دانشجویان وزارت علوم:سال گذشته ۱۶۰۰ دانشجوی دکتری به فرصت مطالعاتی شش ماهه اعزام شدند، امسال به دلیل محدودیت نتوانستیم بیشتر از ۳۰۰ نفر اعزام کنیم.

جنبه‌دیگری از ارتباطات بین المللی اعزام دانشجو دوره دکترا به دانشگاه‌های خارج از کشور است که به نظر می‌رسد در این زمینه هم مشکلات جدی بروز کرده است. گویا وزارت علوم برای تامین ارز این دانشجویان نیز با مشکل روبرو شده‌است.

آقای ملاباشی ضمن اعلام اینکه ارز مورد نیاز دانشجویان بورسیه در سال ۱۳۹۱ پرداخت شده است، افزوده که: با وجود امکانات محدود و با توجه به میزان کم تخصیص بودجه‌ها در سه ماهه اول سال قصد داریم تا پایان سال جاری ارز دیگری را برای شش ماهه اول سال آینده به دست دانشجویان بورسیه برسانیم.

مشکل تامین ارز بورسیه ها فقط یکی از موانع اعزام دانشجو به خارج از کشور در سال‌های گذشته بوده است.

عوامل فرهنگی و سیاسی و اقتصادی نیز در طی سال‌های گذشته مسولان را واداشته تا با تدوین سیاست‌هایی مشکلات اعزام دانشجویان را به حداقل برسانند. براساس این سیاست‌ها، تلاش بر این بوده است که تا جای ممکن از اعزام دانشجو خودداری شود و هزینه‌های اعزام دانشجو صرف راه‌اندازی دوره‌های دکترا در داخل کشور شود. راه اندازی دوره‌های دکترا برخلاف دوره‌های کارشناسی یا کارشناسی ارشد نیازمند امکانات بسیار زیادی است که از آن جمله می توان به احداث آزمایشگاه‌های بزرگ در مقیاس ملی، تجهیز آزمایشگاه‌های تحقیقاتی، فراهم کردن امکان ارتباط دانشجو و استاد با مراکز مشابه در دیگر کشورها اشاره کرد.

علاوه بر این‌ها، دعوت از استادان خارجی برای تدریس، برگزاری سمینارها و کارگاه‌های علمی در داخل کشور، حمایت مالی از انتشار مقاله در نشریات بین المللی و ثبت جهانی اختراع‌ها و شرکت در سمینارها و کارگاه‌های بین المللی، و امکان دستیابی به بانک‌های اطلاعاتی معتبر و مهم؛ از دیگر ملزومات راه‌اندازی دوره‌های دکترا هستند که با توجه به وضعیت ارزی و بودجه کشور با مشکلات اساسی روبرو شده اند.

به نظر می رسد برخورد سیاسی و عقیدتی با دانشگاه‌ها، سیاست‌های متناقض، کج‌سلیقگی‌ها، نبود سیاستی کلان و جامع در مدیریت آموزش‌ عالی و توسعه علمی کشور و در نهایت وضعیت آشفته مالی، حاصلی بسیار ناگوارتر از آنچه امروز به نظر می رسد، ببار آورد.

در این زمینه بیشتر بخوانید

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.