بوی خوش آشنایی با عطر قورمه‌سبزی

Image caption روزهای معمولی زندگی پر از بوهايی است که خاطره‌های ما را زنده می‌کنند

علاقه آدم‌ها به بوی عطرهای تجاری آنقدرها هم عجیب نیست. گاهی نشانه خوش‌پوشی و خوش‌ذوقی است و گاهی نشانه علاقه آدم‌ها به خاطره‌ای که همراه با آن عطر می‌آید.

اما از سال‌ها پیش یکی از دوستان من یک آرزو داشته که همیشه هم بدون تعارف درباره‌اش حرف زده است. آرزوی او این است که روزی عطری به بازار بیاید که بوی مورد علاقه او را داشته باشد. بویی که او شیفته‌اش است: بوی قورمه‌سبزی.

بد یا خوب، روزهای معمولی زندگی پر از بوهایی است که خاطره‌های ما را زنده می‌کنند. اما تنها این نیست. سال‌هاست که زیست‌شناسان متوجه شده‌اند وقتی خرگوش نر دچار عفونت ویروسی یا باکتریایی می‌شود، بویی که از بدنش متصاعد می‌شود، نسبت به روزهای دیگر متفاوت است. این بو با نام عمومی فرومون شناخته می‌شود. نتیجه این تغییر بو از دست رفتن جذابیت خرگوش نر بیمار برای خرگوش‌های ماده است. البته دلشکستگی دارد، ولی این کاهش جذابیت منجر به کاهش نرخ جفتگیری بین خرگوش‌ها و در نتیجه سالم ماندن جمعیت‌شان می‌شود.

بو در میان جانداران و از جمله انسان، یعنی پیام. البته دستگاه بویایی انسان‌ها به اندازه‌ای قوی نیست که بتواند تفاوت‌های کوچک انواع متفاوت بو را به عنوان پیام‌های شیمیایی تشخیص بدهد، ولی دست‌کم همه ما به سادگی متوجه تفاوت بوی بدن خودمان و دیگران قبل و بعد از ورزش کردن می‌شویم.

برای بسیاری از جانداران، تشخیص تفاوت بوها حیاتی است، بخصوص اگر به صورت گروهی زندگی کنند. یک مثال خیلی خوب مربوط به زنبور عسل است. زنبورهای یک کندو بوی مشابهی دارند و زنبورهای نگهبان با تشخیص همین بو است که به زنبورهای حامل گرده اجازه ورود به کندو را می‌دهند. در واقع، حتی اگر دو کندو را کنار همدیگر بگذارید، باز زنبورهای هر کندو بوی مشخص خودشان را دارند.

اما بوی زنبورهای یک کندو از کجا می‌آید؟

یکی از منابع بوی درون کندو به محتویات غده نیش زنبور مربوط است. نیش زنبور هم ابزار دفاعی است، هم عامل خبررسانی و هم نشانه کندو. وقتی زنبور برای دفاع از خودش یا کندو نیش می‌زند، مواد شیمیایی غده نیش در محیط پراکنده می‌شوند و باقی زنبورهای کندو را فرا می‌خوانند تا به طور دسته‌جمعی حمله کنند. همین محتویات شیمیایی نیش است که در کندو هم منتشر می‌شود و آشنا و غریبه را از هم جدا می‌کند.

بو در مورد زنبور عسل نشانه آشنایی است، اما در مورد خرگوش نشانه جذابیت است. در عین حال که در زنبورهای عسل فقط ماده‌ها نیش دارند و در نتیجه بو یعنی آشنایی میان زنبورهای ماده در کندو. اما زنبورهای نر نه تنها نیش ندارند، بلکه کاری هم برای کندو انجام نمی‌دهند؛ نه گرده می‌آورند، نه عسل می‌سازند، نه تمیزکاری می‌کنند و نه نگهبانی می‌دهند و وقتی از کندو بیرون می‌روند، به طور معمول دیگر برنمی‌گردند.

اما بو و جذابیت جنسی در حیوانات رابطه مستقیمی دارند، جذابیت جنسی هم ناشی از وجود هورمون‌های جنسی است، اما این هورمون‌های جنسی چطور منتشر می‌شوند؟ بهترین مثال مربوط است به موش‌ها که هورمون‌های جنسی‌شان از طریق ادرار منتشر می‌شوند. آزمایش‌های متعدد نشان داده است که جذابیت موش نر به دو عامل مربوط است. یکی مقدار هورمون جنسی تستوسترون در ادرار آنها و دومی دوام این هورمون. اگر یکی از این دو عامل نقص داشته باشد، جذابیت موش نر برای جفتگیری با موش ماده کم می‌شود.

اما چرا جذابیت جنسی اینهمه برای حیوانات مهم است؟ چون تنها راهی است که تضمین می‌کند فرزندان حاصل از جفتگیری، از سلامت کافی برخوردار باشند. نتیجه تمام توضیحات این است که بو عامل آشنایی است و می‌تواند به جذابیت جنسی بیانجامد و نتیجه‌اش نسل سالم بعدی است.

البته یک موضوع را باید به خاطر داشت، این که بو به شامه قوی هم نیاز دارد. یعنی گیرنده پیام باید مثل فرستنده پیام قوی باشد و اگر نباشد، پیام شیمیایی به مقصد نمی‌رسد. سلامتی نسل بعدی در حیوانات هم برای همین موضوع حیاتی است.

Image caption فقط زنبورهای عسل ماده نیش دارند و در نتیجه بو یعنی آشنایی میان زنبورهای ماده در کندو

برای انسان چطور؟

تجربه نشان داده است که هر وقت درباره بو حرف بزنیم، سرانجام به این پرسش می‌رسیم که آیا موضوع بو و جذابیت جنسی درباره انسان‌ها هم صدق می‌کند یا نه؟ پاسخ این است که توانایی ارسال پیام بویایی و دریافت آن در انسان بسیار کمتر از حیوانات است. در نتیجه، جاذبه جنسی از طریق بو در انسان به کمترین میزان آن رسیده است. البته شاید روزگاری اوضاع بهتر از این بوده است، ولی حالا نیست.

البته این موضوع خبر خوبی برای تولیدکنندگان عطر است. چون عطرها به جای بوهای طبیعی ضعیف‌شده در روابط میان انسان‌ها عمل می‌کنند و می‌توانند جذابیت ایجاد کنند. در نتیجه می‌توان حدس زد که تا مدت‌ها مجال و موقعیت لازم برای تولید عطرهای مختلف وجود دارد، چون بوی بدن مثل اثر انگشت منحصربه‌فرد است.

حالا به دوست قدیمی من فکر کنید که دلش به دنبال عطر قورمه‌سبزی است. آیا ممکن است یک روز چنین عطری جذابیت ایجاد کند؟

مطالب مرتبط