راز دانش: ارتباط کمبود ویتامین دی و طیف وسیعی از بیماری‌ها

در برنامه این هفته به سه موضوع می پردازیم: یافته های تازه در مورد تاثیر عمیق و گسترده ویتامین دی در بدن و مشکلات گسترده ای که می تواند ناشی از کمبود آن باشد، خبری درباره یقین سیاره شناسان به وجود اقیانوسی در یکی از اقمار کیوان و شیوه تازه ای برای گرفتن خاویار از ماهی اوزون برون بدون کشتن ماهی.

اهمیت ویتامین دی برای بدن

حق نشر عکس PA
Image caption راحت ترین راه برای دریافت ویتامین دی برای مردم این است که به اندازه کافی در معرض آفتاب قرار بگیرید

ویتامین دی معمولا مشکلاتی مثل رماتیسم و پوکی استخوان را تداعی می کند، از جمله به این دلیل که باعث جذب کلسیم می شود.

در سال های اخیر شواهدی از امکان ارتباط کمبود آن با بیماری خطرناک ام اس مشاهده شد. سال گذشته مطالعه ای حاکی از دامن زدن کمبود این ویتامین به افزایش ناتوانی جسمی در سنین بالاتر منتشر شد.

حالا دو مطالعه تازه در نشریه بریتیش مدیکال جورنال چاپ شده است که این کمبود را به دامنه وسیعتری از مشکلات جسمی گره می زند.

این مطالعات از جمله نشان می دهد که احتمال مرگ بر اثر سرطان و بیماری قلبی و ابتلا به سایر بیماری ها در افرادی که کمبود ویتامین دی دارند بالاتر است.

دکتر امیر هادی مغزی از دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در سانفرانسیسکو هر دو مطالعه را مهم می داند.

او می گوید: "به نظرم هر دو مطالعه نشان می دهد که ویتامین دی، به جز اثراتش در استخوان در بافت های دیگر هم اثر می گذارد. مطالعه اول در مورد مرگ و میر خیلی مطالعه جالبی است چون نشان می دهد که اگر کمبود ویتامین در جامعه حل شود، می توان از حدود ۱۱ درصد از مرگ و میر جلوگیری کرد."

مطالعه اولی که دکتر مغزی به آن اشاره می کند را دکتر اسکار فرانکو استاد طب پیشگیری در مرکز پزشکی اراسموس در هلند هدایت کرده است.

دکتر فرانکو می گوید در سراسر بدن گیرنده های سلولی برای جذب ویتامین دی هست که نشان دهنده اهمیت آن برای عملکرد فیزیولوژیکی بدن است. به گفته او، نظریه هایی وجود دارد دایر بر اینکه ویتامین دی از ژن ها گرفته تا تورم در بدن را کنترل می کند.

دکتر مغزی در این بار می گوید: "مساله جالب در مورد ویتامین دی این است که حدود سه درصد ژنوم انسان توسط این ویتامین تنظیم می شود. یعنی گیرنده های این ویتامین روی دی ان ای انسان هست و این ویتامین بیان ژن ها را تنظیم می کند."

هر دو مطالعه بر تحلیل داده های بیش از یک میلیون نفر استوار است.

دکتر فرانکو و همکارانش از دانشگاه های هاروارد، آکسفورد و سایر دانشگاه ها دریافتند که شواهد قانع کننده ای هست که ویتامین دی در برابر بیماری های عمده از بدن محافظت می کند.

دکتر مغزی معتقد است: "این دو مطالعه تمام تحقیقات قبلی چاپ شده تا امروز را بررسی کردند و اثرات خیلی مهمی که پیدا کردند در بیماری های قلبی عروقی، یک نوع سرطان یعنی در روده بزرگ، بیماری های مرتبط با روانپزشکی مثل افسردگی، بیماری های متابولیک مثل بیماری دیابت نوع دوم و حتی شواهدی مثل بیماری های اطفال پیدا کردند. چون این حجم نمونه بسیار زیادی است این مطالعات بسیار ارزش دارند اما چون محدودیت های خاص خود را دارند باید با احتیاط آنها را بررسی کرد."

براساس مطالعه اول، خطر مرگ در اثر بیماری قلبی در کسانی که کمبود ویتامین داشتند ۳۵ درصد بیشتر بود، خطر مرگ در اثر سرطان ۱۴ درصد بیشتر و در مجموع خطر مرگ در افراد با کمبود این ویتامین بالاتر بود.

این مطالعات نشان داد مصرف قرص های ویتامین از نوع دی ۲ فایده ای ندارد اما ویتامین دی ۳ – نوعی که در مواد غذایی و در اثر خورشید تولید می شود - برای میانسالان و سالخوردگان موثر بود.

در آمریکا و اروپا تخمین زده می شود که دو سوم جمعیت کمبود ویتامین دی داشته باشند.

دکتر فرانکو و همکارانش حساب کرده اند که حدود ۱۳ درصد کل مرگ ها در آمریکا و نه درصد آنها در اروپا را می تواند به کمبود ویتامین دی نسبت داد.

نشریه بریتیش مدیکال جورنال در سرمقاله ای نوشته است که هنوز نباید مصرف مرتب قرص های ویتامین دی را توصیه کرد مگر آنکه فواید و عوارض جانبی بالقوه آنها در آینده مشخص شود.

بنابراین، فعلا راحت ترین راه این است که به اندازه کافی آفتاب بگیرید.

Image caption انسلادوس قطری 500 کیلومتری دارد و کوچک به حساب می آید

پیشنهاد دکتر مغزی این است که آفتاب گرفتن باید دو بار در هفته، هر بار نیم ساعت باشد. البته نگرانی هایی در مورد خطرات آن برای پوست وجود دارد بنابراین نباید در آفتاب گرفتن زیاده روی کرد.

هنوز معلوم نیست که کمبود ویتامین دی مستقیما عامل بیماری است یا نشانگر رفتارهایی است که به ضعف سلامتی دامن می زند مثلا زیاد نشستن، سیگار کشیدن یا رژیم غذایی ناسالم.

سیگار کشیدن، چاقی یا تورم در بدن باعث کاهش آن می شود.

اقیانوسی پنهان در قمر کیوان

یکی از اقمار کوچک سیاره عظیم کیوان به نام انسلادوس حاوی بدنه عظیمی از آب است که منجمان نام اقیانوس بر آن گذاشته اند.

این اقیانوس البته در زیر سطح یخی انسلادوس قرار دارد بنابراین مستقیما مشاهده نشده است.

با این حال این یافته منجمان را به هیجان آورده. به گفته محققان عمق این منبع آب هشت تا متر است.

شواهد وجود آب در آن ابتدا چندین سال قبل ظاهر شد، به صورت فواره هایی از بخار آب که از بخشی در منطقه قطب جنوب آن به فضا پرتاب می شد.

اکنون اندازه گیری های دقیق با استفاده از فضاپیمای کاسینی ناسا هنگام عبور آن از کنار این قمر به محققان امکان داده نشانه های آب را با قاطعیت شناسایی کنند. این نشانه ها به صورت آثار گرانشی آب ظاهر می شود.

جزئیات این مطالعه در نشریه ساینس منتشر شده است.

پروفسور لوسیانو لس می گوید اندازه گیری های آنها نشان می دهد که ذخیره بزرگی از آب در انسلادوس وجود دارد. قطر انسلادوس ۵۰۰ کیلومتر است بنابرای یک قمر کوچک است.

اما با یافته تازه شاید یکی از بهترین نقاط در منظومه شمسی برای جستجوی آثار حیات به صورت میکروبی باشد.

اندرو کوتس، رئیس علوم سیارات در دانشگاه کالج لندن، می گوید که چشم اندازه یافتن آثار حیات در سایر نقاط منظومه شمسی روشن تر شده است.

او می گوید: "دیدن اقیانوسی از آب در زیر سطح انسلادوس برایم خیلی هیجان انگیز است. چون با آب یکی از مصالح حیات وجود دارد. این قمر همچنین در فواره هایش که از جنس بخار است ملکول های ارگانیک متصاعد می کند و منبع حرارتی هم دارد. بنابراین انسلادوس از نظر احتمال وجود حیات در سایر نقاط منظومه شمسی در صدر فهرست نامزدها قرار می گیرد."

اطلاعات کاسینی نشان می دهد که آب در حدود ۴۰ کیلومتری زیر سطح یخی انسلادوس قرار دارد، درست در روی لایه های سنگی و خاکی این قمر.

احتمال وجود آب در آنجا از سال ۲۰۰۵ زمانی که کاسینی یک اتمسفر رقیق را در آن دیده بود، درحال افزایش بوده است.

رصدهای بعدی نشان داد که سرمنشا این اتمسفر فواره های بخار غنی از مواد معدنی هستند که از لابلای ترک های روی سطح قمر بیرون می زنند.

کاسینی حتی یک بار از میان این فواره ها عبور کرد تا ملکول های برآمده از آن را به اصطلاح "مزه" کند.

هم اکنون شواهدی قوی از احتمال وجود آب در زیر سطوح یخی شماری از اقمار منظومه شمسی وجود دارد. تایتان دیگر قمر کیوان و سه عدد از اقمار مشتری نامزد این طبقه بندی هستند.

حق نشر عکس AFP
Image caption در شیوه جدید، اگر تخم رسیده باشد، یک پروتئین خاص برای چند بار در روز به بدن ماهی تزریق می شود و بعد تخم آن استخراج می شود

میشل دوهرتری رئیس دانشکده فیزیک سیارات در امپریال کالج لندن می گوید: "خیلی بعید است اگر در یکی از اقمار یکی از کرات دورافتاده منظومه شمسی نوعی حیات وجود نداشته باشد. البته نه از نوع پیچیده ای که در زمین دارم اما امکان تشکیل باکتری در اعماق اقیانوس اقمار دیگر هست."

گفته می شود از میان این اقمار انسلادوس و یوروپا قمر مشتری بهترن نقاط برای جستجوی آثار حیات باشند چون آب در آنها احتمالا با سطح سنگی تماس دارد.

شیوه "بی مرگ" برای استخراج خاویار

علاقه بشر به خاویار، ماهی اوزون‌برون را تا مرز انقراض پیش برده است.

اما شاید اگر شیوه های یک دانشمند آلمانی را موثر باشد و جا بیافتد، سرنوشت این ماهی کهن که خاویار استحصالی از بدنش در دنیا طرفدار زیادی دارد، عوض شود.

آنگلا کولر به شبکه ملی رادیو ان پی آر آمریکا گفته است که طی نه سال تحقیق یک سیستم جدید تولید خاویار طراحی کرده که امید می رود تقاضا برای خاویار بازار سیاه را کم کند.

گزارش می شود که او چندین سال قبل در بازدید از یکی از مراکز تولید خاویار در شمال ایران شاهد کشته شدن یک اوزون برون سه متری بود. تخم آن ماهی بیش از حد پخته ارزیابی شد و کل آن دور ریخته شد. ماهی هم طبیعتا از بین رفت.

آن حادثه یکی از منابع الهام برای خانم کولر بود.

شیوه تازه که در یک مرکز پرورش ماهی در شهر لوکستت آلمان اجرا می شود شامل بررسی تخم ماهی با اولتراسوند است. اگر تخم رسیده باشد، یک پروتئین خاص برای چند بار در روز به بدن ماهی تزریق می شود و بعد تخم آن استخراج می شود.

به گفته خانم کولر این پروتئین باعث حالت زایمان و آزاد شدن تخم ها از یک کیسه در شکم ماهی می شود.

در این مرحله تخم خاویار با مالیدن شکم به آرامی، خارج می شود.

به این ترتیب به جای کشتن ماهی و پایان روند تخم ریزی، می شود هر ۱۵ ماه یک بار از آن خاویار گرفت. ماهی خاویار چندین دهه زندگی می کند.

بعضی این شیوه را از شیوه موسوم به سزارین بهتر که با ایجاد بریدگی در شکم ماهی به دست می آید بهتر می دانند.

در شیوه تازه تخم خاویار بدون ماده شیمیایی تولید می شود درحالی که در شیوه سزارین ماهی در معرض خطر عفونت مهلک قرار می گیرد و تخمدان آن می تواند آسیب ببیند که تولید تخم آن در آینده را کم می کند.

خانم کولر می گوید که شیوه او تولید خاویار را مقرون به صرفه تر می کند.

او می گوید معنی ندارد ماهی ای را که هفت یا هشت سال طول می کشد تا به بلوغ برسد، بردارید، و وقتی برای اولین بار تخم می دهد آن را بکشید.

وی پیش بینی می کند که اگر این شیوه محبوبیت پیدا کند روزی خواهد رسید که نیاز به تولید غیرقانونی خاویار با شکار اوزون برون وحشی را کاهش خواهد داد.

البته هستند کسانی که به این شیوه تردید دارند مثلا می گویند که خاویار به دست آمده از این طریق بیش از حد نرم یا به اصطلاح پخته است و طعم خاویار معمولی را ندارد.

مطالب مرتبط