جهاد دانشگاهی؛ از انقلاب فرهنگی تا شبیه‌سازی حیوانات

نشان جهاد دانشگاهی حق نشر عکس 1
Image caption خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) و موسسه رویان مشهورترین واحدهای وابسته به جهاد دانشگاهی هستند

شانزدهم مرداد، همزمان با سی و پنجمین سالروز تاسیس جهاد دانشگاهی، خبرگزاری علم و فرهنگ که فعالیتش را بطور آزمایشی از اسفند ۱۳۹۲ شروع کرده بود، بطور رسمی افتتاح شد.

محمد حسین ایمانی خوشخو، مدیرعامل خبرگزاری علم و فرهنگ، اعلام کرد که فعالیت این رسانه به طور کامل به مسائل علمی مرتبط می‌شود و در هیچ یک از حوزه‌های خبری دیگر فعالیت نخواهد داشت.

پس از خبرگزاری‌های‌ دانشجویان ایران (ایسنا) و بین المللی قران (ایکنا)، این سومین خبرگزاری رسمی وابسته جهاد دانشگاهی است. نهادی که در سال‌های اولیه انقلاب تشکیل شده و تا امروز نقش مهمی در تحولات آموزش‌عالی کشور بازی کرده است، هم نقش‌های سیاسی، هم عقیدتی، و هم علمی. با این وجود اطلاعات و اخبار کمی در باره این نهاد منتشر شده و می‌شود. جهاد دانشگاهی چگونه نهادی است و نقش آن در طی سی و پنج سال گذشته در آموزش عالی کشور چه بوده است؟

شکل گیری و تحولات

با صدور فرمان آیت الله خمینی بنیادگذار جمهوری اسلامی، برای انقلاب فرهنگی در کشور و در پی آن تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی، در شانزدهم مرداد ۱۳۵۹ جهاد دانشگاهی برای تحقق اهداف انقلاب فرهنگی و اسلامی کردن دانشگاه‌ها بوسیله این ستاد تشکیل شد.

عمده فعالیت‌ جهاد دانشگاهی در ابتدا همکاری با نهادهای دیگر در پاکسازی محیط دانشگاه‌ها از عقاید غیر همسو با حاکمیت و اسلامی کردن فضای دانشگاه‌ها بود، بطوریکه در اساسنامه اولیه این نهاد تازه تاسیس، مشارکت در مدیریت اداره دانشگاه‌ها یکی از وظایف اصلی آن بود.

چنین اساسنامه‌ای در عمل موجب رشد سریع و پر قدرت شدن این نهاد شد. بطوریکه دامنه نفوذ و قدرتش بسیار فراتر از نهادهایی همچون انجمن‌های اسلامی شد.

با استقرار کامل حاکمیت و رفع خطر بالقوه جریان‌های فکری مخالف، شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۶۵ با تغییر اساسنامه جهاد دانشگاهی و حذف وظیفه مشارکت در مدیریت اداره دانشگاه‌ها، وظایف جدیدی برای جهاد تعیین کرد که بیشتر فرهنگی بودند.

در سال ۱۳۶۹ یکبار دیگر اساسنامه جهاد تغییر کرد و از این به بعد بود که از جهاد بعنوان پل ارتباطی صنعت و دانشگاه نام برده و وظایفش بیشتر در حوزه فرهنگی و علمی و پژوهشی تعیین شد. البته بعد از این تاریخ هم تغییراتی در اساسنامه ایجاد شد که مهم‌ترینش اضافه شدن اجازه تاسیس مراکز آموزشی وابسته به این نهاد بود.

از سال ۱۳۶۹ به بعد جهاد دانشگاهی نقش خود را در حوزه آموزش‌عالی و پژوهش پیدا و تثبیت کرد و بدور از حاشیه‌ها فعالیت‌های با ارزشی را در زمینه پژوهش و نشر علم به نام خود ثبت کرد.

ولی این ثبات چندان طولانی نشد و با روی کار آمدن آقای احمدی نژاد همانند اکثر نهادها و سازمان‌های دیگر دچار تغییرات ناخواسته زیادی شد. آقای احمدی نژاد که تمایل زیادی در کنترل کامل همه نهادها داشت، با انتصاب رئیسی خارج از مجموعه جهاد دانشگاهی، تغییرات بسیار گسترده‌ای را در کادر مدیریت و معاونین بوجود آورد که موجب آسیب‌های مختلفی شد و کار‌آیی و توان این نهاد را کاهش داد. ولی با این وجود و با چشم پوشی از برخی از مسایل مرتبط با این نهاد در سال‌های اولیه تشکیل، جهاد دانشگاهی بعنوان یک نهاد علمی در کشور در حوزه‌های مختلف کارنامه موفقی از خود بجای گذاشته است. شاید بتوان در بین فعالیت‌های این نهاد، حوزه پژوهش را شاخص دانست و حوزه آموزش را نیز بعنوان یک حرکت جدید که نیازمند توجه بیشتر است ارزیابی کرد.

جهاد و پژوهش

طبق اساسنامه جهاد دانشگاهی، از وظایف این نهاد انجام دادن تحقیقات توسعه‌ای و کاربردی، پیگیری طرح‌های تحقیقاتی جهاد تا پایان مرحله نیمه صنعتی و صنعتی، و ارائه خدمات علمی– فنی در زمینه های مختلف مورد نیاز جامعه است.

در ابتدای کار، با توجه به وضعیت جنگی کشور، جهاد با تشکیل دفاتر پشتیبانی جبهه و جنگ در دفتر مرکزی و دانشگاه‌ها، هدف اولیه خود را تامین نیازهای جنگ تعیین کرد. همکاری‌های جهاد با نهادهای نظامی (بخصوص سپاه پاسداران) در طی جنگ ایران و عراق و پس از آن و حتی امروز، برای رفع نیازهای دفاعی کشور اگرچه تاثیرگذار و مهم بوده‌اند ولی به علت ماهیت این نوع خدمات اغلب محرمانه تلقی شده و اطلاعات اندکی در باره آنها را می‌توان در اسناد عمومی یافت.

مهندسی معکوس یا طراحی کامل بسیاری از ادوات الکترونیکی و اپتیکی دقیق رزمی، ساخت عایق‌ها و آلیاژهای مخصوص قابل استفاده در صنایع دفاعی، و طراحی و ساخت ادوات و مهمات رزمی بخشی از فعالیت‌های جهاد در این زمینه است که به رسانه‌ها راه پیدا کرده‌است.

بجز حوزه نظامی و دفاعی که در سال‌های اولیه زمینه فعالیت اصلی جهاد بود، این نهاد رفته رفته در دیگر حوزه‌های پژوهشی نیز به فعالیت پرداخت، بطوریکه امروز شاخص‌ترین کارهایش در حوزه‌های پزشکی، زیستی، زیست‌فناوری و صنعت است.

جهاد دانشگاهی با تاسیس پژوهشکده رویان با کمک دکتر سعید کاظمی آشتیانی در سال ۱۳۷۰، پژوهش‌های مهم و تاثیر گذاری را در کشور آغاز کرد. این فعالیت‌ها نام پژوهشگاه رویان را در بین کشورهای توسعه یافته و صاحب دانش، بعنوان یکی از نهادهای پژوهشی مهم در زمینه سلول‌های بنیادی، ثبت کرده است.

از دستاوردهای رویان می‌توان به مواردی مانند تولید اولین حیوان شبیه سازی شده در خاورمیانه که گوسفندی به نام رویانا بود و تولید دو گوساله و سه بزغاله به همین روش اشاره کرد.

علاوه بر این، پژوهشگاه رویان بزرگترین مرکز تحقیقاتی در زمینه نازایی و درمان آن به روش‌های مدرن، در ایران است. این مرکز فعالیت‌های گسترده‌ای نیز در زمینه سلول‌های بنیادین و استفاده از آنها در درمان و همچنین دستکاری‌های ژننتیکی حیوانات برای دسترسی به برخی از روش‌های درمانی جدید در انسان، دارد.

در زمینه صنعت، جهاد اگرچه به موفقیت‌های بزرگی مانند موسسه رویان دست نیافته است ولی در این حوزه هم می‌توان آثار برخی از فعالیت‌های این نهاد را دید. در صنعت بیشتر فعالیت‌های جهاد دانشگاهی رفع مشکلات صنایع کشور و رفع نیازهای پژوهشی آنها یا به تولید صنعتی رساندن برخی از دستاوردهای پژوهشی دانشگاه‌ها بوده است.

انتشار و معرفی دستاوردهای تحقیقاتی که در توسعه پژوهش نقش بسیار مهمی دارد، نیز از فعالیت‌هایی است که جهاد در آن عملکرد مناسبی داشته است. بیست و چهار نشریه علمی که دوازده عنوان آن در حوزه‌های علوم و فناوری و باقی در حوزه علوم انسانی و قران پژوهی است، بوسیله جهاد بطور منظم منتشر می‌شوند. پایگاه اطلاع رسانی علمی جهاد نیز که دسترسی آزاد کاربران به منابع علمی را فراهم می‌کند می توان در این حوزه قرارداد.

آموزش و جهاد

در سال ۱۳۷۲ جهاد با تغییراتی که در اساسنامه‌اش بوجود آمده بود، با تاسیس موسسه آموزش عالی دانشگاهی وارد بازار آموزش عالی کشور شد. البته پیش از این نیز بطور موردی به برگزاری برخی از دوره‌های آموزشی اقدام یا در پژوهشکده‌های زیر نظرش دانشجوی دوره کارشناسی ارشد یا دکترا پذیرش می‌کرد ولی در این سال بعنوان یک موسسه غیر انتفاعی دانشجو پذیرش کرد.

در سال ۱۳۸۴ این موسسه به دانشگاه علم و فرهنگ تغییر نام پیدا کرد. امروز به غیر از این دانشگاه، جهاد دانشگاهی در سراسر کشور در شعبه‌های خود خدمات آموزشی ارائه می‌کند. البته هستند منتقدانی که فعالیت‌های آموزشی جهاد را همسنگ فعالیت‌های پژوهشی‌اش نمی‌دانند و حضور جهاد را در حوزه آموزش فقط بر اساس جذابیت‌های مالی این حوزه می‌دانند و نه بیشتر.

مطالب مرتبط