خشکسالی و گرمایش زمین

حق نشر عکس Thinkstock

به تاریخ که بنگریم پایه بسیاری از تمدن‌های بشری را در کنار رودها پیدا می‌کنیم. تمدن سومریان در کنار دجله و فرات، تمدن مصر در کنار نیل و تمدن جیرفت در کنار هلیل‌رود نمونه هایی از فهرست طولانی این تمدن‌ها هستند.

در میان تمدنهای گذشته شماری صدها سال عمر کردند و آثار گرانبهایی از خود به جا گذاشتند اما بر اثر تغییرات آب و هوایی و کمبود آب و خشکسالی از تاریخ رخت بر بستند. از جمله این تمدن‌ها، تمدن دره سند است که از هند تا ایران امتداد داشت و تمدن سومریان که مبدع خط میخی و چرخ بود.

بر اساس تحقیقات مت کنفرست، متخصص زمین شناس و عضو مرکز تحقیقات آب و هوای قطبی (BPCRC) در اوهایو، در اثر یک دوره طولانی خشکسالی۲۰۰ تا ۳۰۰ ساله، تمدن سومریان هم به جمع تمدنهای نابود شده پیوست. این یافته ها، به ما یاد آوری می‌کند که تمدن‌های مدرن امروزی نیز با تشدید تغییرات آب و هوا به همان اندازه می‌توانند آسیب پذیر باشند.

اما خشکسالی را نمیتوان صرفا ناشی از رخدادهای طبیعی دانست، بر اساس چهارمین گزارش مجمع بین‌المللی تغییرات اقلیمی (IPCC)، افزایش دمای کره زمین در ۲۵۰ سال گذشته به احتمال بیش از ۹۰ درصد محصول فعالیت‌های بشر بوده است. طبق این، گزارش در سال ۲۰۰۷، گرم شدن آب و هوا، خطر سیل و خشکسالی را افزایش داده است.

شدت و وخامت خشکسالی‌ دراقصی نقاط دنیا خود نشانگر نقش گرمایش زمین و پیامدهای آن بوده است. از جمله:

● خشکسالی شرق آفریقا در سال ۲۰۱۱، وخیم ترین خشکسالی در ۶۰ سال گذشته در آن منطقه بود و کمبود غذا در سومالی، اتیوپی،کنیا و جیبوتی و تلفاتی حدود صد هزار نفر به همراه داشت.

● خشکسالی چین در سال۲۰۱۱ -۲۰۱۰، بدترین خشکسالی از ۱۹۶۱ بود که ضربه بزرگی به کشاورزی چین وارد کرد.

● خشکسالی روسیه (شمال شرقی روسیه) در سال ۲۰۱۰، موجب کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی تولیدات کشاورزی روسیه و افزایش قیمت غلات در بازارهای جهانی شد.

● خشکسالی در شرق و جنوب شرق آسیا در سال ۲۰۱۰، این خشکسالی همراه با موج گرما بود که دمای هوا را ۲۰ درجه سانتیگراد از حد معمول بالاتر برد و حدود ۵۰ میلیون را نفربا کمبود آب آشامیدنی و مواد غذایی روبرو کرد.

ناسا گزارشی پيرامون گرمايش جهانی و خشكسالی در ۳۰ سال آینده منتشر كرده است که نشان می‌دهد ۴۵ كشور جهان در معرض خشكسالی شديد هستند و در صورت عدم ذخيره منابع آبی دچار بحران كشاورزی و دامداری می‌شوند .

حق نشر عکس Thinkstock

بر اساس اين گزارش در فهرست ۴۵ كشور در معرض خطر، ایران در رتبه چهارم قرار گرفته است. گزارش ناسا تاکید می‌کند که بعید نیست بین سی تا چهل سال آینده بخش‌های وسیعی از ایران به بیابان مطلق تبدیل شوند.

تاثیرات گرمایش زمین و عواقب آن همچون خشکسالی به حدی جدی است که هشدارها برای مهار گازهای گلخانه‌ای و جلوگیری از پیامدهای ناگوار مثل سیل جاری شده است. دانشمندان ناسا با مطالعه چندین مدل اقلیمی، در فوریه ۲۰۱۵ مقاله‌ای در مجله ساینس به چاپ رساندند و هشدار دادند که مناطق جنوب غربی و مرکزی ایالات متحده امریکا در آستانه خشکسالی‌ای شبیه دهه ۱۹۳۰ هستند.

خشکسالی۱۹۳۰ فاجعه‌ای بود که بحرانهای اقتصادی شدیدی برای آمریکا به همراه داشت، ولی اینبار گمان می‌رود که این خشکسالی ۳۰ تا ۳۵ سال طول بکشد.

بن کوک دانشمند آب و هوا در موسسه گودارد ناسا و نویسنده ارشد این مطالعه گفته است اگر افزایش گازهای گلخانه‌ای تا اواسط قرن ۲۱ متوقف نشود، مناطق جنوب غربی و مرکزی ایالات متحده امریکا به احتمال ۸۰ درصد در طول سه دهه، بین سالهای ۲۰۵۰ تا ۲۰۹۹ میلادی، خشکسالی بسیار شدیدی را تجربه خواهند کرد.

مجمع بین‌المللی تغییرات اقلیمی پیش بینی می‌کند که خاورمیانه و شمال آفریقا گرمتر و خشک‌تر از آنچه تا به حال بوده‌اند خواهند شد. این موسسه تخمین می‌زند که حدود ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون نفر ازساکنان این مناطق تا سال ۲۰۵۰ میلادی در معرض تنش شدید آبی قرار خواهند گرفت.

همچنین ناسا و مرکز هوا و فضای آلمان با ارزیابی آب جاری مصرفی بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹ میلادی نشان داده‌اند که رودخانه‌های دجله و فرات (که بخش های از ترکیه، سوریه، عراق و غرب ایران را مشروب می‌کنند) بعد از هند، بیش از هر جای دیگر در حال از دست دادن آب هستند.

حق نشر عکس Thinkstock
Image caption خشکسالی می‌تواند محصول تغییرات هواشناسی، آب‌شناسی (هیدرولوژیک)، کشاورزی یا زیست محیطی باشد

عده‌ای معتقدند که تغییرات آب و هوایی و اقلیمی و پیامدهای ناشی از آن مسئله امنیت ملی نیز محسوب می‌شود و از آنجایی که شرایط آب و هوایی در حال تغییر است عدم توجه به این موضوع می‌تواند پیامدهای بسیار مخربی به همراه داشته باشد.

بعنوان مثال، بر اساس گزارش اقلیم‌شناسان آکادمی ملی علوم آمریکا، بین سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۱ میلادی بخش‌های وسیعی از سوریه دچار خشکسالی شد و این فاجعه زیست‌محیطی نهایتا منجر به مهاجرت‌های اجباری روستاییان به مناطق شهری و بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی شد که در ایجاد ناآرامیهای این کشور بی‌تاثیر نبود.

به گزارش مجله ساینس در سال ۲۰۱۳، دانشگاه برکلی پژوهشی در مورد رابطه خشونت با گرما در استرالیا، آمریکا، هند، تانزانیا، جنوب آسیا، اروپا و برزیل انجام داده و نتیجه گرفته است که تغییرات آب و هوایی و خشونت رابطه مستقیمی دارند. این پژوهش همچنین نشان داده است که افزایش متوسط دمای بالاتر از ۲ درجه سانتی‌گراد، امکان بروز تنش‌های داخلی کشورها را ۵۰ درصد افزایش خواهد داد.

هدف از از اعلام نتایج این مطالعات، روشنگری در مورد گرمایش زمین و پیامدهای آن بوده است، موضوعی که با نادیده گرفتن اهمیت آن و عدم تلاش برای همکاری بین‌المللی، سکونت در این کره خاکی را مشکل می‌کند.