مدال‌آوران ایرانی المپیک؛ اسماعیل علم‌خواه

اسماعیل علم‌خواه
Image caption برنز اسماعیل علم‌خواه تنها مدال تیم وزنه‌برداری ایران در المپیک 1960 رم بود

گیلان مهد بسیاری از وزنه برداران سرشناس ایران است. به خصوص رشت و لنگرود که هم قهرمان جهان و المپیک داشته‌اند و هم میزبان جام های بین المللی و اردوهای ملی متعددی بوده اند.

اسماعیل علم­‌خواه سال ۱۳۱۵ در رشت متولد شد و مانند محمود نامجو که از همین شهر به تهران کوچ کرد، او نیز سال های قهرمانی اش را در پایتخت سپری کرد و از همان جا راهی رقابت های معتبر المپیک شد.

فقط هشت وزنه بردار ایرانی در تاریخ المپیک مدال گرفته‌اند که از دو نفرشان هیچ تصویری در دنیای مجازی وجود ندارد.

علی میرزایی و اسماعیل علم‌خواه از سکوی مهم‌ترین رویداد ورزشی صعود کردند اما هر دو از نظر حضور در رسانه‌ها جزو بداقبال‌ترین مدال آوران المپیک در تاریخ ورزش ایران هستند.

حتی در ویژه‌نامه‌های المپیک نیز که هر چهار سال در ایران منتشر می شود، جستجوی صفحه‌بندها و دبیران سرویس‌ها برای یافتن تصویری از میرزایی و علم‌خواه به نتیجه نمی‌رسد. در نتیجه عکسی هم از این دو برنده مدال المپیک منتشر نمی‌شود.

عکس‌هایی که در این گزارش از اسماعیل علم خواه استفاده شده اخیرا در اختیار BBC فارسی قرار گرفته و برای نخستین بار است که در دنیای مجازی منتشر می‌شود.

اسماعیل علم‌خواه خیلی زود به تیم ملی رسید. فقط ۲۱ سال داشت که همراه با کاروان ورزش ایران عازم بازی‌های آسیایی توکیو شد. در آن دوره از رقابت‌ها کشتی آزاد ایران با تختی، حبیبی و زندی ۳ مدال طلا گرفت اما از حیث مرغوبیت مدال ها، وزنه برداری موفق ترین رشته در کاروان ورزش ایران بود.

در رقابت‌های آسیایی کار سنگین وزن ها بسیار راحت بود و سه مدال طلا را به گردن آویختند. اما از دسته ۸۲ کیلو به پایین کسی قهرمان نشد. جالب آن که در رقابت های جهانی و المپیک، این معادله برعکس بود. زیرا سبک وزن ها مدال می گرفتند و سنگین وزن ها در حضور غول های اروپایی و آمریکایی حذف می شدند.

علم­‌خواه در مهمترین رقابت‌های ورزشی در سطح قاره آسیا، در دسته ۵۲ کیلو وزنه زد و روی سکوی نایب قهرمانی ایستاد. همشهری‌اش محمود نامجو هم در یک وزن بالاتر همین مدال را تکرار کرد. مثل علی صفاسنبلی در ۶۰ کیلو؛ و این هرسه سال هاست که چشم از جهان فروبسته‌اند.

سال بعد از آن به خاطر افزایش وزن، به دسته ۵۶ کیلوگرم رفت و عازم مسابقات جهانی شد. لهستان میزبان رقابت‌ها بود و عرصه درخشش نمایندگان کشورهای اروپای شرقی در اوزان پایین.

در وزن اول، مدال ها بین شوروی، لهستان و مجارستان تقسیم شد. مدال طلا و نقره دست نیافتنی بودند اما برنز در دسترس علم­خواه بود. رقابت نزدیک او با ایمره فولدی از مجارستان، سرانجام به صعود رقیب نامدار مجاری بر روی سکوی سوم انجامید.

رکورد فولدی ۲۵ کیلو از برنده مدال نقره کمتر بود. علم­خواه جوان نیز به عنوان چهارم جهان رسید. مدال نگرفت اما دنیایی از تجربه در آزمون جهانی را برای بکارگیری در سال سرنوشت ساز ۱۹۶۰ اندوخت.

دست ایرانر در آن رقابت‌ها از هر مدالی کوتاه ماند. آن هم در شرایطی که عراقی‌ها با وحید عبدالعزیز به مدال برنز وزن سوم رسیده بودند.

مهمترین نکته اما برای ایران، جا افتادن علم­‌خواه در وزن جدید بود. در بیستمین دوره مسابقه‌های وزنه برداری قهرمانی ایران که سال ۱۳۳۸ به میزبانی گرگان برگزار شد، با مجموع ۳۰۲.۵ کیلوگرم روی سکوی نخست ایستاد. و خود را برای حضور در المپیک رمداشت مهیا می شد .

ماجرای مدال المپیک

کاروان ورزش ایران در المپیک ۱۹۶۰ رم شکستی سنگین را متحمل شد. بهترین مدال را تختی گرفت که روی سکوی دوم ایستاد.

علاوه بر نقره تختی، دست‌آورد ایران دو برنز محمدابراهیم سیف‌پور و محمد پذایریی در وزن اول کشتی آزاد و فرنگی بود و البته مدال برنز اسماعیل علم­‌خواه در وزنه برداری.

بقیه وزنه‌بردارها راهی به سکوهای سه گانه پیدا نکردند. علی صفاسنبلی که برنده مدال نقره و برنز جهان بود به علت آسیب دیدگی، هر سه حرکتش در یکضرب را انداخت و حذف شد.

مرحوم هنریک تمرز کارشناس بزرگ سال های بعد وزنه برداری جهان نیز با پای مصدوم روی تخته آمد و چهاردهم شد. محمد عامی تهرانی هم ششم شد اما رکورد میان وزن ایران را بهبود بخشید.

امیری منگشتی جوان نیرومند اهل مسجد سلیمان نیز دهم شد و در جمع آسیایی ها پس از رقبای اهل ژاپن و عراق قرار گرفت.

در دسته ۵۶ کیلوگرم اما برای ایران حکایتی متفاوت و شیرین رقم خورد و علم خواه تنها مدال آور وزنه برداری ایران در المپیک رم لقب گرفت.

در رقابت های این دسته که موسوم به خروس وزن بود، ۲۲ وزنه بردار ثبت نام کرده بودند.

چارلز وینچی از آمریکا با مدال طلای المپیک قبلی و به عنوان مدافع عنوان قهرمانی حضور داشت. یوشینوبو میاکی ۲۰ ساله نابغه وزنه‌برداری ژاپن نیز رقابتی تنگاتنگ با او برگزار کرد.

علم‌ خواه در حرکت پرس که حرکت تخصصی او بود، با ۹۷.۵ کیلوگرم به کار خود پایان داد تا با میاکی برابری کند.

وزنه بردار جوان ایرانی در حرکت یک ضرب اما نتوانست بیش از ۱۰۰ کیلوگرم را ثبت کند. او حرکت سوم خود که وزنه ۱۰۲.۵ کیلوگرمی بود را انداخت. میاکی ۱۰۵ را ثبت کرد و وینچی از آمریکا دو و نیم کیلوگرم بیشتر.

در حرکت دوضرب، علم‌ خواه مثل وینچی وزنه ۱۳۲.۵ کیلوگرم را مهار کرد و ۱۳۵ را انداخت. میاکی خوش اقبال بود که دو بار پیاپی ۱۳۵ را انداخت و در آستانه حذف شدن قرار داشت اما در حرکت سوم، به سختی توانست زانوهایش را صاف کند و تاییدیه داوران را بگیرد.

چارلز وینچی آخرین آمریکایی است که تاکنون در وزنه برداری المپیک روی سکوی قهرمانی ایستاده. از دهه ۸۰ ساختار این ورزش دگرگون شد و چینی ها به اتفاق نمایندگان اروپای شرقی و ترکیه، مدال های وزن نخست را غارت کرده‌اند. آمریکا حالا اگر درخششی در وزن اول وزنه برداری داشته باشد، محدود به رقابت های پان آمریکن می شود.

جالب آن که میاکی نیز برترین وزنه بردار تاریخ ژاپن در تمام ادوار است. او ضمن برپایی ۲۵ رکورد جهانی، در چهار المپیک پیاپی وزنه زد که حاصل آن دو طلا، یک نقره و یک عنوان چهارمی بود.

Image caption اسماعیل علم‌خواه خیلی زود به عضویت تیم ملی درآمد و وقتی از رقابت‌های ملی کناره‌گیری کرد که در اوج بود

پس از علم‌­خواه که روی سکوی سوم المپیک رم ایستاد، نماینده ژاپن چهارم شد. بزرگترین حادثه اما ششم شدن ایمره فولدی از مجارستان بود. از معدود وزنه بردارانی که در پنج المپیک به روی تخته رفته است. در فدراسیون جهانی وزنه برداری که مقر آن نیز در مجارستان است، از فولدی به عنوان یکی از نمادهای این رشته ورزشی یاد می شود.

پایان زودهنگام دنیای قهرمانی

یک سال بعد از المپیک خاطره انگیز، علم‌خواه به یک وزن بالاتر صعود کرد. در حرکت یک ضرب به رکورد ۱۱۵ کیلوگرم که فقط نیم کیلوگرم کمتر از رکورد جهانی زلینسکی از لهستان بود، رسید.

در مسابقات جهانی ۱۹۶۱ به میزبانی وین، ایساک برگر آمریکایی قهرمان شد. نمایندگان شوروی و ایتالیا به اتفاق روی سکوی نایب قهرمانی ایستادند. کسی سوم نشد و اسماعیل علم­خواه به مقام چهارم جهان رسید.

هرچه سن او بالا می رفت، وزنش هم افزایش پیدا می کرد. سال ۱۹۶۲ به دسته ۶۷.۵ کیلوگرم رفت و رکورد ایران را ترقی داد.

او پس از پنج سال عضویت در تیم ملی، به رغم آن که در اوج بود از دنیای قهرمانی خداحافظی کرد و به جرگه داوران پیوست.

علم‌خواه در کنار قضاوت، در هر فرصتی که پیش می‌آمد مربیگری هم می کرد. اصراری نداشت که چون مدال المپیک گرفته پس حتما باید تیم ملی را تمرین بدهد.

او برای آموزش علاقمندان وزنه برداری، به پیشنهاد استان چهارمحال و بختیاری هم نه نگفت و مدتی در شهرکرد، به آموزش نوجوانان و جوانان این خطه پرداخت.

معتقد بود در چنین نقاطی از ایران، نوجوانان فراوانی هستند که به طور ذاتی نیرومند هستند و در صورت سرمایه گذاری هدفمند و بهره گیری از روش های آموزشی مدرن، می توانند رکوردهای اعجاب انگیزی به جا بگذارند و در میادین بین المللی بدرخشند.

اسماعیل علم خواه در بهمن ۱۳۶۷ و در حالیکه فقط ۵۲ ساله بود، بر اثر سکته قلبی درگذشت.

علم‌خواه یکی از هشت وزنه بردار ایرانی است که مدال المپیک گرفته اما مثل علی میرزایی، در سایت فدراسیون وزنه برداری صرفا کسب مدال در المپیک رم اشاره شده است و تصویری از او وجود ندارد.

در مراسم رسمی سالگرد درگذشت قهرمانان که همه ساله فدراسیون وزنه برداری برگزار می کند، یا مسابقات مهم داخلی که به نام بزرگان این ورزش برگزار می شود، نامی از او به میان نمی‌آید.

گرچه به رغم هر نوع اهمال احتمالی در گرامیداشت قهرمانانی چون او که دیگر در قید حیات نیستند، نام اسماعیل علم خواه در کتاب جامع تاریخ المپیاد به عنوان برنده مدال برنز دسته ۵۶ کیلوگرم رقابت های وزنه برداری المپیک رم در درج شده و قابل حذف نیست.

مطالب مرتبط