والیبال ایران، از نصرالله خان پاکستانی تا شگفتی در مودنا

اولین طناب برای برگزاری بازی والیبال در ایران، ســــال ۱۲۹۹ شــمــسی توســــط استاد میرمهدی ورزنده گره خورد و حدود یک قرن طول کشید تا والیبال این سرزمین هم یکی از برترین تیم‌های جهان شود.

در آن سال‌ها توپ برای آن بود که عده‌ای دنبالش بدوند؛ همه‌جا غیر از کلوپ شایسته یا اجتماعیون، دارالمعلمین و کالج البرز، اماکنی که به جای لگد زدن، توپ را با دست‌هایشان می‌نواختند.

سال ۱۳۳۷ اولین تیم ملی والیبال ایران تشکیل شد، تیم منتخب پاکستان به تهران آمد و چند بازی دوستانه با تیم‌ ملی و تیم ارتش انجام داد. فدراسیون والیبال شکل گرفت و امیر عباس امین اولین رییس فدراسیون، حکم مربیگری را برای مدت کوتاهی به نام نصرالله خان پاکستانی صادر کرد.

در اولین تورنمنت رسمی برای والیبال ایران، اولین افتخار هم رقم خورد. نتیجه‌ای درخشان در بازی‌های آسیایی ۱۹۵۸ توکیو و کسب مدال نقره با یک شکست مقابل میزبان، نقره‌ای که ۴۴ سال تکرار نشد.

کمال پورهاشمی، عبدالمنعم کمال، محمد اسماعیل اشتری، محمد شریف‌زاده، عــبــاس تــهــرانی، مـحمود عدل، حسینعلی امیری و سیاوش فرخی شاگردان فــریــدون شریف‌زاده در آن مسابقات بودند.

از نصرالله خان پاکستانی تا خولیو ولاسکوی آرژانتینی و تاریخ‌ساز شدن والیبال ایران در ورزشگاه مودنا، والیبال ایران ۵۵ سال را با مربیانی از شرق آسیا و اروپای شرقی گذرانده و سعی کرده با بهره‌گیری از دانش این مربیان، فاصله‌اش را با خط اول والیبال جهان کم کند.

خولیو ولاسکو پس از دو سال پر فروغ در ایران، حاصل‌جمع زحمات مربیان ایرانی و نقش چشمگیر مربیان خارجی که در ادامه معرفی شده‌اند را در بازی با ایتالیا به ثبت رساند.

میلوسلاو ایم (چکسلواکی)

ایران در سال ۱۹۷۰ با هدایت این سرمربی اهل چکسلواکی در مسابقات جهانی با یوگسلاوی، بلغارستان (میزبان)، بلژیک، اسراییل و ایتالیا همگروه شد. البته ایران جای کره جنوبی را گرفت که حاضر به شرکت در مسابقات نشده بود.

در بازی افتتاحیه، ایران با درخشش حسن کرد، ناصر میرفخرایی، محمد حیدرخان و مسعود صالحیه ۳-۲ به یوگسلاوی باخت و در بقیه مسابقات گروهی هم شکست خورد اما تونس، گینه، فنلاند و ونزوئلا را شکست داد.

خسرو نیاکیان با الگوبرداری از آبشار راه دور دیمیتار زلاتانوف برترین مهاجم مسابقات، از پشت خط یک‌سوم آبشار زد. بازیکنان ایران به بازی روی کفپوش عادت نداشتند و لیز می‌خوردند. میلوسلاو ایم، آذر ۱۳۸۶ در ۷۲ سالگی برای برپایی کلاس مربیگری مجدداً به ایران بازگشت.

تاداهیکو کورودا (ژاپن)

در بازی‌های آسیایی تهران سرمربی تیم ملی بود. او تصمیم گرفت حسن کرد را از ترکیب تیم ملی کنار بگذارد. مسعود صالحیه که قرار بود سومین بازی‌های آسیایی‌اش را تجربه کند، همراه با ناصر میرفخرایی در اعتراض به عدم‌انتخاب حسن کرد از تیم ملی کنار کشیدند! ایران با سرمربی ژاپنی پس از ژاپن، کره جنوبی و چین در رده چهارم قرار گرفت.

ایوان بوگاینکوف (شوروی)

این مربی اهل لتونی را معمار والیبال نوین ایران می‌نامند و استاد بازیکن‌سازی در رده‌های سنی پایه. تعریف ساختار برای روند آموزش در والیبال ایران و کشف استعداد با روش‌هایی شامل سرکشی به مدارس و شهرستان‌های کوچک از عمده فعالیت‌های او طی ۱۶ سال حضور در ایران بود. اسفند ۸۵ قرارداد کاشف سه نسل از ستاره‌های والیبال ایران به پایان رسید و به کشورش بازگشت.

رسانه‌های ایرانی برای سهولت در نگارش و تلفظ، نام او را بوگانیکوف می‌نوشتند و با همین اسم در ایران به شهرت رسید. بوگاینکوف با تیم ملی شوروی در دو المپیک ۱۹۶۴ و ۱۹۶۸ به مدال طلا دست یافت.

بسیاری از شاگردانش حالا مربیان شاخص در لیگ برتر والیبال هستند. بخری بازیکنانی که الفبای والیبال مدرن را از او آموختند، همچنان در تیم ملی حضور دارند، مثلاً سال ۲۰۰۱ در قاهره نوجوانان ایران به نایب قهرمانی جهان رسید و از آن تیم فرهاد ظریف و مهدی مهدوی در حماسه مودنا نیز سهیم بودند.

ماتسو موتو (ژاپن)

محمدرضا یزدانی خرم پس از بوگاینکوف، مربی بزرگ ژاپنی‌ها را نیز به ایران آورد. ماتسو موتو با تیم ملی ایران و پس از ۲۸ سال جواز حضور در مسابقات جهانی را کسب کرد. آرژانتین، کوبا و لهستان حریفان ایران در مرحله مقدماتی مسابقات جهانی ۱۹۹۸ بودند که همگی ۳-۰ برنده شدند و در هیچ گیمی ایران به امتیاز ۹ نرسید. کوبا در گیم اول ۱۵-۲ از سد ایران گذشت!

محمد عمده غیاثی، علی نقدی، محمدحسین نجاتی، احمد مساجدی، بهنام محمودی، امیرحسین منظمی، محمد ترکاشوند، پیمان اکبری، سعید رضایی، محمد تابش‌نژاد و حسین معدنی از بازیکنان ایران در این مسابقات بودند.

پارک کی ‌وون (کره جنوبی)

قبل از او پارک سونگ نیز از کره جنوبی سابقه سرمربیگری ایران را داشت. ایران در بازی‌های آسیایی ۲۰۰۲ با سرمربی کره‌ای توانست پس از ۴۴ سال مدال نقره را تکرار کند. او که سابقه هدایت تیم ملی کره جنوبی را هم دارد، در دو المپیک مونیخ و مونترال بازیکن تیم ملی کشورش بود.

پارک کی وون با تیم ایران توانست در مسابقات انتخابی تهران و در مصاف با استرالیا، قطر و ازبکستان جواز صعود به مسابقات جهانی ۲۰۰۶ ژاپن را بگیرد. او با برخی بی نظمی‌ها در ورزش ایران کنار نمی‌آمد و می‌گفت: والیبال ایران مشکلاتی دارد که اگر برطرف نکند در آینده ضربه خواهد خورد. گذشته از مسائل فنی، در لیگ ایران بازیکنانی که با تیم‌ها قرارداد امضا می‌کنند پول خود را به موقع نمی‌گیرند. الان وضع والیبال ایران خوب است اما ژاپن، چین، استرالیا و کره جنوبی نیز به زودی و مجدداً مطرح خواهند شد.

پائولو گاردینری (ایتالیا)

آنالیزور تیم ملی والیبال در دوران سرمربیگری پارک کی وون که بعداً با ولاسکو نیز همکاری کرد. او غیر از آنالیزوری در تیم ملی، در مقاطع مختلف مدرس کلاس‌هایی برای مربیان ایرانی درباره آخرین اطلاعات روز آنالیز والیبال جهان بوده. سیمونه منکاچینی دیگر آنالیزور ایتالیایی است که با ولاسکو در تیم ملی ایران همکاری کرد.

میلوراد کیاچ (صربستان)

پس از پارک کی وون، کیاچ هدایت تیم ملی را در مسابقات جهانی ۲۰۰۶ عهده‌دار شد و ایران توانست یک ست از ایتالیا بگیرد اما تمام بازی‌هایش را باخت. کیاچ پاسور تیم اسلوبودای یوگسلاوی بود و سرمربی تیم‌های باشگاهی مطرحی در صربستان و بلغارستان. غیر از هشت قهرمانی در لیگ‌ یوگسلاوی، با تیم لفسکی سیکونکو فاتح لیگ بلغارستان شد و سال ۲۰۰۳ به سمت سرمربیگری تیم ملی بلغارستان رسید.

او اصرار داشت بیشتر بازیکنان تیم ملی ایران باید با والیبال خداحافظی کنند و راه برای نسل جدید همواره شود. کیاچ انتقاداتی هم نسبت به مدیریت والیبال ایران مطرح کرد و حتی اواخر دوران فعالیتش گفت فقط به خاطر تعهد به قراردادش در ایران مانده.

کیاچ پس از ناکامی ایران در بازی‌های آسیایی دوحه گفت: یک عده بازیکن مشخص را به من دادند و گفتند تیم را فقط باید از بین آنها انتخاب کنم. این امکان وجود نداشت که بازیکنی را جایگزین کنم. بسیاری از بازیکنان تیم ملی در تکنیک ضعف‌ دارند که باید از دوران نوجوانی اصلاح می‌شد نه اینکه وقتی به تیم ملی رسیده‌اند تازه به فکر آموزش و ارتقای مهارت‌های آنان باشیم.

زوران گائیچ (صربستان)

پس از جدایی یزدانی خرم از فدراسیون والیبال، گائیچ اولین مربی خارجی بود که هدایت تیم ملی را برعهده گرفت. گائیچ پیشینه درخشانی داشت، سرمربیگری یوگسلاوی در المپیک سیدنی که به قهرمانی این تیم انجامید، در المپیک آتلانتا سوم شدند و مجموعه‌ای از موفقیت‌های اروپایی و جهانی.

جام ملت‌های ۲۰۰۷ آسیا در اندونزی و عنوان پنجمی ایران باعث شد عملکرد گاییچ مورد انتقاد قرار بگیرد. تیر ماه ۱۳۸۷ هم محمدرضا داورزنی رییس فدراسیون والیبال گفت: «به گاییچ گفته‌ایم یا شرایط جدید و منعقد در قرارداد را به صورت کامل اجرا می‌کنید و یا ما برای ادامه‌ همکاری شرمنده‌ایم.» سرانجام فعالیت همزمان گائیچ در تیم ملی ایران و باشگاه ایسکرا اودینساوای روسیه باعث قطع همکاری شد. اردیبهشت ۸۷ ایران و این باشگاه، دیدار تدارکاتی برگزار کردند که به برتری ایران انجامید.

یوویتسا ست‌کوویچ (صربستان)

سال ۲۰۰۷ دهمین دوره مسابقات نوجوانان جهان در مکزیک برگزار شد و ایران برای نخستین بار با هدایت این مربی روی سکوی نخست ایستاد. فرهاد قائمی ستاره حال حاضر تیم ملی، محصول همان قهرمانی است.

این بازیکن سابق تیم ملی یوگسلاوی از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹ سرمربی تیم ملی صربستان بود. او در سال ۲۰۱۱ با جوانان ایران به عنوان ششم جوانان جهان رسید. امیر غفور بهترین سرویس‌زن مسابقات معرفی شد.

نایب قهرمانی مسابقات ۲۰۰۴ جوانان آسیا در قطر و عنوان پنجمی جوانان جهان در ۲۰۰۵ هند اولین نتایج والیبال ایران با این مربی بود. با اتمام قرارداد دو ساله به کشورش بازگشت اما با ریاست محمدرضا داورزنی دعوت به همکاری شد تا قهرمانی نوجوانان در مسابقات آسیایی ۲۰۰۷ به میزبانی مالزی سپس قهرمانی جهان در مکزیک را ثبت کند.

سال ۲۰۰۸ ایران را برای دومین ‌بار در سریلانکا به قهرمانی آسیا رساند و سال ۲۰۰۹ هم ایران در ایتالیا نایب قهرمان نوجوانان جهان شد.

با وجود تمام این افتخارات، می‌گفت: در ایران همه علیه من هستند و می‏خواهند بروم. واقعاً چرا؟ زمانی که تیمم مدال می‎گیرد این برخورد می‎شود، چه رسد به اینکه نتوانیم! منحنی ورزش تا یک جا سیر صعودی دارد و از آن پس فقط باید خود را در آن بالا حفظ کرد. بالا ایستادن سخت‌تر از بالارفتن است. من نگران حفظ موقعیت در بالاترین نقط منحنی صعودمان هستم.

خولیو ولاسکو (آرژانتین)

وقتی جایگزین حسین معدنی شد، ۱۵ سال بود هیچ جامی را بالای سر نبوده بود. در طرف مقابل، قهرمانی در جام کنفدراسیون های آسیا، صعود به مسابقات جهانی، پنج گیم نبرد پایاپای با ایتالیا و نایب قهرمانی در بازی‌های آسیایی گوانگجو در دوران سرمربیگری حسین معدنی رقم خورد.

ولاسکو در اواخر دهه ۶۰ میلادی، بهترین والیبالیست‌ آرژانتین بود. سال ۱۹۸۱ به عنوان مربی در تیم ملی کشورش فعالیت کرد و چهار جام قهرمانی هم در لیگ آرژانتین دارد اما در پی کوچ گسترده ستارگان فوتبال آرژانتین به سری آ، این مربی مستعد والیبال نیز راهی ایتالیا شد.

سال ۱۹۸۵ هدایت مودنا را برعهده گرفت تا با تیمش چهار سال پیاپی قهرمان ایتالیا شود و سه جام حذفی نیز بگیرد. با چنین کارنامه‌ای طبیعتاً باید سرمربی تیم ملی می‌شد، اتفاقی که سال ۱۹۸۹ رخ داد. دو بار فتح مسابقات جهانی، یک قهرمانی در جام جهانی، سه کاپ در جام ملت‌های اروپا، پنج قهرمانی در لیگ جهانی، یک نقره از جام ملت‌ها، یک نقره و یک برنز از لیگ جهانی به انضمام نایب قهرمانی در المپیک آتلانتا باعث شد ولاسکو نزدیک به یک دهه، حرف اول دنیای توپ و تور باشد.

دو سال سرمربیگری تیم ملی دختران ایتالیا، سه سال هدایت تیم ملی جمهوری چک، سرمربیگری باشگاه پیاچنزا و بازگشت ناموفق به تیم مودنا، ادامه کار مربیگری او بود. از سال ۲۰۰۸ تا مارس ۲۰۱۱- فروردین ۱۳۹۰ هدایت تیم ملی اسپانیا را برعهده داشت. اسپانیایی ها که پیش از جذب ولاسکو در سال ۲۰۰۷ قهرمان اروپا شده بودند، با او به رده نهمی قاره سقوط کردند.

اما ولاسکوی ۶۱ ساله و دستیار هموطنش خوان مانوئل سیچلو با ایران برای اولین بار قهرمان جام ملت‌آسیا شد. سهمیه لیگ جهانی را کسب کرد و دو پیروزی ناباورانه مقابل صربستان و ایتالیا را نیز رقم زد.