تقاطع لاله‌زار - استانبول؛ اولین مسابقه دوچرخه‌سواری در ایران

نخستین دوچرخه‌ها را کارکنان سفارت انگلیس به ایران آوردند و اولین بار در میدان مشق (وزارت خارجه کنونی) بود که انگلیس‌ها سوار دوچرخه دیده شدند.

در خیابان شمس‌العماره و مجاورت وزارت دارایی فعلی یک مستراح عمومی بود، کنارش هم اولین دکان دوچرخه سازی و دوچرخه فروشی ایران، مغازه حسین آقا شیخ.

دادیک ارمنی هم پس از او در خیابان منوچهری دوچرخه فروشی راه انداخت و به خاطر نزدیکی به سفارت انگلیس، کار و بارش گرفت. از پنچرگیری ۱۰شاهی گرفته تا جوشکاری، شکست و بست، پره بندی با شل و سفتِ زنجیر روی هم پنج، شش قِران.

بر اساس آنچه جعفر شهری در کتاب طهران قدیم نوشته، نگاه عموم در ابتدا به دوچرخه نیز مانند واکسن یا برخی دیگر از پدیده‌های مدرن، همراه با سوء ظن بوده و نیروی محرکه‌اش را نه رکاب که اراده جن و شیطان می‌دانستند. جا افتادن تدریجی وسیله نقلیه دو چرخ و بدون دود هم با سختگیری دولت همراه بود.

طبق ماده دوم نظامنامه سیر و حرکت دوچرخه‌های پایی از اداره کل تشکیلات نظمیه وابسته به وزارت داخله: «اشخاصی که سن آنها هنوز به سیزده سال بالغ نگردیده مطلقاً از دوچرخه‌سواری ممنوع می‌باشند و از سیزده تا هیجده سالگی درصورتی مجاز به سواری خواهند بود که شخصاً مالک دوچرخه باشند و الا تا هیجده سالگی از کرایه کردن دوچرخه برای سواری ممنوع می‌باشند.»

نظمیه این قوانین را در سال ۱۳۰۵ شمسی به تصویب رسانده. ماده اول هم می‌گوید: احدی نمی‌تواند با دوچرخه‌های پایی در شهر و حومه حرکت نماید، مگر اینکه قبلاً در اداره نظمیه حاضر شده، پس از امتحانات لازمه، جواز تصدیق‌نامه بگیرد.

طبق ماده ۱۹ "تعلیم دوچرخه‌سواری در معابر و کوچه‌های داخل شهر و معابر پرجمعیت خارج از شهر ممنوع است." متخلفان از مواد نظامنامه به محاکم صالحه جلب و مطابق قانون تعقیب و مجازات خواهند شد.

اطلاعات دقیقی در دست نیست که ۹ دهه قبل، چند دوسیه تشکیل شده برای افرادی که جرم آموختن دوچرخه سواری را مرتکب شده‌اند و نحوه مجازات‌شان چگونه بوده!

چهارم مهر ۱۳۲۴ کلوب دوچرخه سواران تشکیل شد که چهار سال بعد به بزرگترین تشکیلات ورزشی قبل از انقلاب یعنی تاج، تغییر نام داد. نخستین فدراسیون دوچرخه‌سواری ایران در سال ۱۳۲۶ به ریاست احمد ایزدپناه تشکیل شد.

پس از ایزدپناه این صدری میرعمادی پدر ورزشی نویسی ایران بود که هدایت فدراسیون را برعهده گرفت. سال ۱۹۵۱ جاسم جاسم‌زاده اعزام شد بازیهای آسیایی دهلی. نخستین دوچرخه‌سوار ایرانی که برای مسابقه به خارج رفت.

اولین مسابقه دوچرخه‌سواری در ایران را سال ۱۳۱۳ کلوب ورزشی خیام ترتیب داد. رقابتی با ۸۴ رکابزن که لباس‌ معمولی پوشیده بودند. آغاز مسابقه تقاطع خیابان استانبول با لاله‌زار بوده است.

از خیابان نادری گذشته‌اند. به چهارراه پهلوی روبروی کافه بلدیه آن زمان رسیده‌اند. سپس پیچیده‌اند توی خیابان شاهرضا. شرکت‌کنندگان از جاده قدیم شمیران رکاب زده‌اند به طرف شمال. رسیده‌اند سر پل تجریش و سپس از طریق جاده پهلوی، سرازیر شده‌اند پایین.

دانشجویان دانشکده افسری سوار بر اسب "امر داوری و مراقبت از مسابقه" را برعهده داشته‌اند. "سرگرد افخمی از فرماندهان دانشکده افسری، ده اسب به برگزار کنندگان قرض می‌دهد. از پیچ شمیران تا دربند، یک کیلومتر به یک کیلومتر، یک سوارکار برای هر هزار متر به عنوان ناظر فعالیت می‌کرده.

مسابقه در برابر کافه شهرداری پایان یافته. سروان سیاسی هم از رکابزنان خسته در کافه شهرداری میزبانی کرده است.

کافه بلدیه یا کافه شهرداری زمانی محل اجتماع سیرک‌بازان و معرکه‌گیران بوده برای پر کردن اوقات فراغت تهرانی‌ها. از اواخر دهه سی پاتوق چهره‌هایی چون فروغ فرخزاد، جلال آل احمد و دیگرانی بوده از فرهنگ و هنر. آنجا از حدود سال ۱۳۴۴ تخریب شد تا بنای فعلی تئاتر شهر تهران ساخته شود.

از این رویداد تاریخی برای ورزش ایران، دو عکس و مختصری شرح به جا مانده که متعلق به احمد ایزدپناه است.

او همراه با افرادی مانند میرمهدی ورزنده، منوچهر مهران، حمید محمودپور، امانوئل پادگورنی، مستر گیبسون و شمس‌الدین شایسته بنیانگذاران ورزش نوین ایران در نیمه نخست قرن بیستم هستند.

ایزدپناه در سال ۱۳۵۰ عکس‌های مسابقه دوچرخه سواری با را با شرحی مختصر به کیهان ورزشی می‌دهد که در شماره هفدهم مهر منتشر می‌شود.

ایزدپناه که متولد ۱۲۸۹ است در سال ۱۳۱۱ کانون ورزش ایران را تاسیس کرد، او به اتفاق حسین سیاسی رییس دو دهه بعد فدراسیون فوتبال و سروان عباس ایزدپناه (سرلشگر آینده) از سرشناس‌ترین افراد حاضر در عکس هستند.

فقط یک نفر با کلاه شاپو در تصویر حاضر است که کیهان ورزشی نوشته "حتماً باید یک موسیو باشد." شرکت‌کنندگان شلوارهای کوتاه دارند جز دو نفر.

نامی از قهرمانان مسابقه در دست نیست. ایزدپناه درباره آن مسابقه تاریخی سال ۱۳۱۳ نوشته: "مسیر مسابقه از تهران تا دربند و از دربند تا تهران بود. هیچ پیشامد ناگواری نداشتیم. جاده‌های مسیر مسابقه همه خاکی بود اما خوشبختانه هیچکس پنچر نکرد."