چگونه در مورد مسایل جنسی با بچه هایمان صحبت کنیم؟  چه مواردی را برایشان توضیح بدهیم؟
پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

چگونه در مورد مسائل جنسی با كودكان خردسال خود صحبت كنیم؟

دکتر سارا ناصرزاده

پژوهشگر و روان‌درمانگر جنسی

یکی از چالش‌های پدر یا مادر بودن به طور خاص در این دوره این است که چگونه راجع به مسائل جنسی با کودکان خود صحبت کنیم و چه رفتارها یا کلامی را تشویق و از چه حرفها و اعمالی پرهیز کنیم. صحبت کردن راجع به مسائل جنسی برای خیلی از خود پدر و مادرها راحت نیست و صرف نظر از نگرانی در مورد صحت و سقم اطلاعاتی که رد و بدل می‌شود، این واهمه وجود دارد که نکند با مطرح کردن زودرس این مسائل فرزندمان به سمت مسائل جنسی سوق داده شوند و بخواهند ارتباط جنسی را زودتر از آنچه انتظار می‌رود تجربه کنند.

واقعیت این است که بیشتر پدر و مادرها این روزها از فرزندانشان توقع دارند که همه چیز را با آنها در میان بگذارند، در مورد درس، دوست‌یابی و تصمیماتی که می‌گیرند و با آنها مشورت کنند، ولی وقتی نوبت به مسائل جنسی یا تصمیمات مربوط به آن می رسد، رویه ١٨٠ درجه برمی‌گردد و پدر و مادر سعی می‌کنند از پیش کشیدن یا پاسخگویی به این موضوعات پرهیز کنند یا اگر پای صحبت به این مسائل کشیده شد، نقطه نظرهای تند و سیاه و سفید ارائه کنند. وقتی کار به اینجا می کشد، پرسش‌های فرزندان‌مان از بین نمی‌روند بلکه کودک یا نوجوان‌مان، به جای استفاده از ما به عنوان مرجع قابل اعتماد، از منابع بعضاً نادرست آنلاین استفاده می‌کند یا به دوستان و هم‌سن‌های خود مراجعه می‌کند.

رشد فکری کودکان با هم متفاوت است بنابراین قائده کلی در آموزش‌های جنسی این نیست که در چه سنی چه مطلبی برای همه کودکان مناسب است بلکه پاسخگویی صحیح، در حد کفایت، بدون خجالت و پوشیده کاری بهترین روش است. در قدیم آموزش‌های مذهبی مربوط به بلوغ مثل غسل در آن دوران داده می‌شد و آموزش‌های جنسی یا اصلا داده نمی‌شد و یا شب زفاف چند کلمه ای رد و بدل میشد اما دنیای امروز نوع بسیار متفاوتی از این آموزش‌ها را میطلبد.

اگر تصمیم گرفتید که نقشی فعال در زمینه آموزش درست مسائل جنسی با فرزند یا فرزندانتان داشته باشید، لطفاً به دو شرط زیر توجه کنید:

١. اطلاعاتی که ارائه می‌کنیم با زبان و کلماتی قابل درک و مناسب سن کودک ارائه شود. توجه کنید که زبان ساده و قابل فهم به این معنی نیست که نفس مطالب عوض شود یا حقایق به صورتی وارونه یا متفاوت ارائه شوند.

٢. اطلاعات ارائه شده بهتر است با ملاحظات جنبه های روانی، جسمی، فرهنگی و اجتماعی همراه باشد. به عبارت دیگر بسته به ارزش‌های شخصی و خانوادگی که داریم، همچنین متناسب با کشور یا شهری که فرزندمان در آن رشد می‌کنند، باید مطالب و سن ارائه آنها تنظیم و تعدیل شده باشند.

شرایط فعلی ایران ایجاب می‌کند که والدین نقش مثبت و موثری در رساندن اطلاعات صحیح به فرزندانشان داشته باشند و در صورت شکل‌گیری رفتارها، نگرش‌ها و دانسته‌های غلط یا ناهمگون نسبت به اصلاح آنها قدم بردارند. این امر بخصوص در فقدان آموزش‌های موثر همگانی در سطح مدارس، دسترسی آسان به فضاهای مجازی که اکثرا مقاصد سرگرم کنندگی یا تجاری دارند و رواج رفتارهای پرخطر جنسی در سنین کمتر اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.

حال بیایید به چند مورد از مسائلی که ما به عنوان پدر و مادری مسوول می توانیم نقش مهمی داشته باشیم، اشاره کنیم:

تفاوت دختر و پسر

یک کودک ٣-٤ ساله نسبت به تفاوت جنسیتی کاملاً آگاه است و باید بداند که بدن مرد و زن چه تفاوت‌های فیزیکی دارند. برای مشاهده این تفاوتها، می توان حتی اندام‌های جنسی خواهر یا برادر کوچک‌تر یا کودکان دیگری که در خانواده یا دوستان هستند را به فرزندمان به صورت اتفاقی نشان بدهیم و بگوییم نگاه کن بدن او با بدن تو این تفاوت‌ها را دارد. یا اگر لباستان را جلوی هم عوض می‌کنید یا با هم به حمام می‌روید می‌توانید از این فرصت‌ها استفاده کنید و اگر کودک‌تان سئوالی کرد پاسخگو باشید. این به آن معنا نیست که بطور خاص کودک سه ساله را بنشانید و آلت جنسی خودتان را برایش شرح دهید. خواندن کتابهایی که برای کودکان طراحی شده اند هم می‌تواند کمک کند.

در ضمن اگر پدر و مادری هستید که نمی‌خواهید فرزندتان با گرایش‌های برتری یا حقارت جنسیتی بزرگ شوند، باید به طور خاص دقت کنید که تفاوت‌های جنسیتی دختر و پسر را به قابلیت‌های فکری، کاری، شغلی و یا تحصیلی تعمیم ندهید و از کلیشه‌های جنسیتی تا جای ممکن دوری کنید. دنیای فرزندان ما، با دنیای ما تفاوت بسیاری دارد و خانم‌ها هم پا به پای آقایان در تمامی مقاطع تحصیلی و شغلی نقش موثر و فعالی دارند، اگر فرزند ما با کلیشه‌های سنتی بزرگ شود در جامعه ودر همسریابی دچار مشکل خواهد شد.

شکل گیری فضای عمومی و خصوصی

وقتی قدرت درک کودک‌مان شکل می‌گیرد (معمولا زمانی که توالت رفتن را می‌آموزند) وقت آن می‌رسد که به آنها یاد دهیم فضای خصوصی چیست و در آن چه اتفاقی می‌افتد. به عنوان مثال، دستشویی کردن و بستن در دستشویی یا حمام کردن نمونه هاییست باید برای آموزش از آنها بهره برد. کودک به مرور یاد می‌گیرد که لباسش را جلوی دیگران عوض نکند، موقع وارد شدن به اتاق خواب افراد دیگر اول در بزند و موقع نشستن چگونه مراقب باشد که لباس زیرش دیده نشود. تمام این مسائل به فرد کمک می کند که نه تنها در روابط جنسی حریم خود و طرف مقابل را بهتر رعایت کند بلکه در روابط اجتماعی، کاری و دوستی ها نیز حرمت فضای شخصی خود و دیگران را بهتر رعایت کند.

القای نگرش مثبت، خنثی یا منفی در مورد مسائل جنسی

پدر و مادرها و سایر کسانی که در مراقبت از فرزندان‌مان نقشی فعال دارند در شکل گیری نگرش‌های مثبت، خنثی یا منفی در مورد اندام‌ها یا مسائل جنسی نقش خیلی مهمی دارند. مثالی از القای نگرش منفی این است که وقتی بچه شیرخواره دستش را به طرف آلت تناسلی‌اش می برد، او را دعوا کرده یا اخم کنیم به طوری که تصور و نگرش منفی نسبت به این اندام یا هر حس ناشی از آن به کودک دست بدهد. این افراد در بزرگی کمتر می‌توانند احساس مثبتی نسبت به اندامها یا مسائل جنسی داشته باشند و دچار احساس شرم، گناه یا در موارد شدید انزجار می شوند. نقطه مقابل این است که پدر و مادر یا سایر افراد خانواده توجهی بیش از حد به اندامها یا مسائل جنسی نشان دهند. در فرهنگ ایرانی بعضاً از عبارتهایی مانند "… طلا" استفاده می شود یا اندام جنسی پسر یا دختر را لمس می‌کنند. این امر نه تنها نوعی سوءرفتار جنسی به شمار می‌رود، بلکه در روان کودک نیز می‌تواند تاثیرات نامطلوبی بگذارد.

شاید بهترین نوع برخورد، برخورد خنثی است که در آن اندام‌ها یا رفتارهای جنسی مثل هر اندام یا رفتار دیگری دیده می‌شود و هیچ تاکید یا سرکوب خاصی روی آن نمی‌شود. اگر کودک‌تان به اندام جنسی‌اش اشاره کرد و از شما اسم آن را پرسید، بدانید که برای او آلت تناسلی هیچ فرقی با بینی یا انگشت پا ندارد و همان‌گونه که نام سایر اندام‌ها را راحت می‌توانیم بگوییم، باید بتوانیم نامی مناسب برای اندام‌های جنسی او هم داشته باشیم. هر چقدر پاسخگویی به این پرسش‌ها را برای خودتان بزرگ تر جلوه دهید در طول زمان و با بزرگ شدن فرزندتان پرداختن به آنها همان‌قدر سخت تر خواهد شد.

نگرانی در مورد کلیشه های جنسیتی

این امر بخصوص از هر خانواده به خانواده ای دیگر یا از هر فرهنگ به فرهنگی دیگر فرق می‌کند. اما به طور کلی تمایل فرزندتان برای بازی کردن با اسباب بازی‌های به ظاهر جنس مخالف اصلاً نباید جای نگرانی داشته باشد و این امر کاملاً طبیعی است. به عنوان مثال، پسری که دوست دارد با عروسک بازی کند، با قابلمه‌هایش غذا بپزد، رنگ صورتی و بنفش بپوشد یا کفش‌های خواهر یا مادرش را پایش کند، به این معنی نیست که در بزرگی لزوما دچار مشکل یا تضاد هویتی می شود. اگر پدر و مادری هستید که می خواهید فرزندتان فارغ از کلیشه‌های جنسیتی بزرگ شود، لطفاً با خیال راحت به او این اجازه را بدهید که هر رنگی را که دوست دارد انتخاب کند و با هر اسباب بازی که تمایل دارد بازی کند. این امر نه تنها باعث پرورش بهتر خلاقیت کودک‌مان می‌شود بلکه به آنها اجازه می‌دهد دایره مهارت‌های اجتماعی و ابزارسازی بیشتری پیدا کنند (مانند خاله‌بازی برای پسرها و لگو ساختمان‌سازی در دخترها).

لمس آلت و عورت نمایی در کودکان

برخی والدین بسیار نگران هستند و خجالت می‌کشند که کودکشان بخصوص در حضور دیگران به آلت خود دست بزند یا آن را به جایی بمالد. در واکنش به این امر ابتدا باید از کودک پرسید که چرا این کار را انجام می‌دهد. ممکن است دلیل آن هیچ ربطی به احساس آن نداشته باشد و به عنوان مثال ناشی از حس دفع ادرار یا سوزش و خارش در آن منطقه باشد. ولی اگر دیدید این امر تبدیل به یک عادت شده، می‌توانید با آرامش برایش توضیح دهید که این عضو خصوصی است و از او بخواهید این کار را جلوی جمع انجام ندهد. گاهی این امر به کودک احساس آرامش می‌دهد و سرکوب کلی آن بعضاً غیرممکن یا همراه با عوارض بدتری است. مثلا روی شکم خوابیدن و مالش آلت روی تشک به نوزادان آرامش می‌دهد. اگر دقت کنید متوجه می‌شوید که در مواقعی که نوزاد می‌خواهد به خواب برود یا کودک‌تان احساس اضطراب می‌کند، این کار را بیشتر انجام می‌دهد. در این صورت باید به دنبال رفع منشا اضطراب باشید.

نام‌گذاری اندام‌های جنسی

ممکن است نام‌هایی که برای اندام‌های جنسی بزرگسالان استفاده می‌شود برای کودکان قابل استفاده نباشد. از این روست که پدر و مادرها می‌توانند از اسم‌ها یا عبارت‌هایی استفاده کنند که برای کودکان قابل تلفظ باشد و به آنها این امکان را بدهد که همانند سایر اعضاء خود برای اندام‌های جنسی خود نیز اسم داشته باشند. چند اسمی که برای کودکان پسر به طور رایج استفاده می‌شود و فارغ از بار معنایی منفی یا مثبت است عبارتند از دودول، شمبول، بوبول و چمبل. متاسفانه در ادبیات فارسی مشابه این واژه‌ها برای اندام تناسلی دختران وجود ندارد ولی از واژه‌هایی مانند ناز یا نوز استفاده شده است. در ضمن، بعضی خانواده‌ها عبارت‌های خاص خود را دارند که تا جایی که بار معنایی منفی نداشته باشند، می تواند قابل قبول باشد. مشاهده کلینیکی من به اضافه تحقیقات اندکی که بر روی این قضیه انجام شده نشان می‌دهند که هرچقدر کودک با تصور مثبت‌تری به ناحیه تناسلی اش بزرگ شود، روابط جنسی خوشایندتری خواهد داشت.

در خاتمه این مطلب باید گفت که صحبت در مورد مسائل جنسی بسته به اینکه چطور با آن روبرو شویم می‌تواند بسیار سخت باشد و یا اینقدر بغرنج و دشوار نباشد. نقش ما به عنوان پدر و مادری مسوول در شکل گیری نگرش مثبت نسبت به اندام‌ها و رفتار جنسی بسیار کلیدی بوده و این مسوولیت از زمان شیرخوارگی کودک‌مان شروع می‌شود. به مرور که فرزندمان بزرگ‌تر می‌شود باید این آمادگی را داشته باشیم که به سوال‌های او بدون اضطراب و با کلامی مناسب و در عین حال دقیق پاسخ دهیم و بتوانیم رفتارهای درست را تقویت و رفتارهای نامناسب را تعدیل کنیم. حتی اگر پاسخی را نداشته باشیم اینکه چگونه به آن دست می‌یابیم برای فرزندمان یک مهارت زندگی به حساب می‌آید.