به عبارت دیگر
پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

به عبارت دیگر: گفتگو با نقی حمیدیان

در ۱۹ بهمن سال ۱۳۴۹، ۹ جوان انقلابی مسلح به چند تفنگ و نارنجک به یک پاسگاه ژاندارمری در شهرستان سیاهکل در شمال ایران حمله کردند و با این کار به جنگ حکومتی رفتند که تا دندان مسلح بود و در مقابل مخالفانش بی رحم. نقی حمیدیان، مهمان برنامه به عبارت دیگر، عضو یکی از دو گروه دانشجویی بود که در اوایل دهه ۱۳۴۰ خورشیدی تشکیل شده بود و گروه سیاهکل از دل آن سر برآورده بود. او بعدها محکوم به ۱۰ سال زندان شد و با انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، پس از گذراندن ۷ سال از زندان آزاد شد. او که حالا فعالیت های تشکیلاتی را کنار گذاشته است و بقول خودش شبهی که روح و جانش را تسخیر کرده بود را از روح و جانش بیرون کرده است، ۴۰ سال بعد در مورد واقعه سیاهکل چه می گوید؟ تاریخ پخش: ۲۰۱۱/۰۲/۱۵

نقی حمیدیان به برنامه "به عبارت دیگر" خوش آمدید.

متشکرم.

آقای حمیدیان، جوان هایی که به پاسگاه سیاهکل حمله کردند جوان های بسیار باهوشی بودند، درسخوانده بودند، و احتمالا می دانستند که دارند خودکشی می کنند. چرا این کار را کردند؟

نمی شود فقط همین نکته را گرفت که آنها این کار را برای خودکشی کردند یا اینکه می دانستند که خودکشی می کنند یا کشته می شوند. این یک پروسه ایی دارد که در دهه ۱۳۴۰ شکل گرفته است. و این چون برنامه ایی فردی نبود بلکه گروهی بود، یک برنامه ریزی هایی شد، چه به لحاظ عملی و چه به لحاظ فکری، تا به آن نقطه رسید که دست به عمل سیاهکل زدند.

خوب البته همانطور که گفتید آن کار یک تصمیم خلق الساعه نبود و قصد هم فقط حمله به پاسگاه نبود، نظریات و تئوری هایی پشت آن بود که طی سال ها شکل گرفته بود. اگر می شود توضیح دهید ازجمله آن دو گروه دانشجویی مارکسیستی که تشکیل شده بود که سیاهکل از دل آن درآمد. این دو گروه چطور و کی تشکیل شد؟

دو گروه بود. یک گروه که از سن و سال بیشتری برخوردار بودند، گروه بیژن جزنی و ضیاء ظریفی، در سال ۱۳۴۵ تشکیل شده بود. اینها خودشان از اعضای سازمان جوانان حزب توده بودند. در همان سن و سالی که بودند تجربه جنبش قبلی داشتند.

بیژن جزنی البته قبلا در جبهه ملی فعال بود؟

در جبهه ملی فعالیت داشت، ولی سابقه اش بیشتر بود. بعد از اینکه جبهه ملی به هم ریخت آنها به کارهای گروهی روی آوردند و در سال ۱۳۴۵ گروه را تشکیل دادند. آن گروه که برداشت هایی از انقلاب کوبا هم در آن بود و با مرزبندی با قطب های جهانی که آن موقع اختلافات چین و شوروی ظاهر شده بود بوجود آمده بود. آنها به دنبال آن، گروه را تشکیل دادند تا به مبارزه مسلحانه و ایجاد کانون های چریکی در جنگل بپردازند. که در همین فاصله و قبل از اینکه عمل کنند دستگیر شدند.

ادامه گروه جزنی، {اینطور بود که} چند نفر از اعضای آن شناخته نشدند که حمید اشرف و غفور حسن پور بودند. آنها خودشان مجددا گروه را سازماندهی می کنند و گروه جنگل را تشکیل می دهند.

بعد از اینکه بیژن جزنی و دیگران دستگیر می شوند؟

بله، بعد از اینکه آنها دستگیر می شوند، زندانی می شوند، محاکمه می شوند. تعدادی بیرون می روند. دو نفر به فلسطین می روند، علی اکبر صفایی فراهانی و صفاری آشتیانی. حمید اشرف و غفور حسن پور و برخی دیگر این گروه را از نو می سازند. درواقع آنها بازسازی مجدد و از پایه می کنند. آنها گروه جنگل را ترتیب می دهند و تحت عنوان همین "جنگل" هم بودند، می شود گفت کانون چریکی جنگل را تشکیل می دهند، گروه شهر را هم تشکیل می دهند. بعد به {جریان} سیاهکل می رسد.

حالا ما اسم آن را به قرارداد "گروه یک" و "گروه دو" می گذاریم. گروه دوم از سال ۱۳۴۵ تشکیل شد.

یعنی گروهی که شما عضو آن بودید؟

من عضو آن بودم. من در سال ۱۳۴۶ عضو آن شده بودم. من حدسم این است که بین سال ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ تشکیل شد، دقیقا نقطه شروعش را نمی شود پیدا کرد. اما این گروه توسط پویان، عباس مفتاحی و مسعود احمدزاده تشکیل شد. هدف اولیه این گروه این بود که کشور را بشناسند، شرایط اجتماعی و اقتصادی را باید شناخت، و آموزش تئوری های مارکسیسم و لنینیسم. آنها از سال ۱۳۴۵ تا سال ۱۳۴۹ این مسیر را طی می کنند. هنوز در زیر بار تفکر انقلاب روسیه هستند، انقلاب قیامی هستند. اول حزب باید باشد تا قیام شود. بنابراین در سوی راههای پیدا کردن تشکیل حزب هستند.

در این فاصله که اوضاع و احوال و شرایط، طوری شد، بعدا توضیح می دهم، که این به طرف تجربه های جدید هم کشیده می شود که ازجمله تجربیات کشورهای آمریکای لاتین، خود انقلاب کوبا و تجربیات آن. آنها اول بی اعتنایی می کنند که با نظریات قبلی نمی خواند، بعد که می پذیرند، می خواهند خودشان عملیات مسلحانه را سازماندهی بکنند.

در سال ۱۳۴۹ این دو گروه با هم برخورد می کنند، تماس می گیرند، با هم گفتگو می کنند و به توافق می رسند که در راه عمل مشترک با هم باشند. چون آن موقع فضا بسیار خطرناک بود کسی عمل نمی کرد، شعار می داد و پلیس در بین آنها نفوذ داشت. بنابریان اصل را بر عمل گذاشتند. بعد برپایه عمل آنها به هم نزدیک می شوند که یکی از اعضای گروه دوم که رفیق نزدیک خود من بود، احمد فرهودی، بخاطر اینکه شناخته شده بود و مخفی اش کرده بودند، او را به جنگل می فرستند. و بعد از مدت کوتاهی گروه جنگل به سیاهکل حمله می کند.

رفیق شما، احمد فرهودی، هم جزو گروهی بود که به پاسگاه حمله کردند.

به پاسگاه حمله کردند. او زخمی می شود. چهارم اسفند دستگیر می شود که همان روز ما را هم دستگیر می کنند.

بسیار خوب، حالا این دو گروهی که تشکیل شده بود، همانطور که گفتید تئوری پردازی می کرد، یعنی تشکیل شده بود که مطالعه بکند و اوضاع مملکت را بسنجد و راه حل مبارزه پیدا بکند. این راه حل الگوبرداری بود، یعنی جنگ مسلحانه به آن شکلی که سازمان بعدا تشکیل داده شد؟ یا اینکه نه، تئوری بود که از اصل خود این دو گروه به آن رسیده بودند.

من نظرم این است که از اصل خود گروه و تلاش های گروه به آن رسیدیم. در آن زمان ها، یک دسته ایی از مارکسیست ها و نوجوانانی بودند و از دانشگاه ها بودند که به روستا می رفتند تا مدل چینی انقلاب را پیاده بکنند. ما این کار را قبول نداشتیم. می گفتیم ما باید اول کشورمان را بشناسیم. بنابراین از درون است از پایه است. و چون "گروه دو" مبارزه مسلحانه را تئوریزه کرد و چند سال اول هم برپایه همان کتابی که مسعود احمدزاده نوشته، که جمع بندی نظری "گروه دو" بود، عمل می کرد. بنابراین می شود گفت که این "گروه دو" راه را و تئوری مبارزه مسلحانه را فراهم کرد، که تا آن موقع هم دست به عمل زده نمی شد چون باید تئوری داشته باشید، همینطوری نمی شود دست به عمل زد، همینطوری نمی شود وارد صحنه شد. در این تئوری کردن راه مبارزه، مسئله اول حزب هم حل می شد. یعنی نه، می شود بدون حزب هم مبارزه مسلحانه را شروع کرد. البته تاثیر انقلاب کوبا، تاثیر جنبش های آن زمان بخصوص در آمریکای لاتین و در کشورهای دیگر هم بود که {بله} می شود، می شود که ما با رژیم به این بزرگی و این قدرتمندی دربیفتیم. ما نبرد را آغاز کنیم و توده مردم بتدریج وارد صحنه بشوند.

حالا، قبل از واقعه سیاهکل این گروههای شما عملیات دیگری هم انجام داده بودند، ازجمله حمله به بعضی از بانک ها و مصادره اموال بانک، حمله به بانک ملی شعبه ونک، و از این کارها هم کرده بودند، درست است؟

تا زمانیکه متقاعد نشدند که این کار درست است، یعنی تئوری کار تنظیم نشده بود، دست به عمل نزدیم. به محض اینکه تئوری، یعنی کتاب احمدزاده در شهریور ۱۳۴۹ نوشته می شود و مهر همان سال گروه عمل بانک ملی ونک را انجام می دهد و شروع می کنند به عملیات.

قصد از این عملیات چه بود؟ یعنی کسب نوعی امکانات مالی؟

نه. امکانات مالی برای مبارزه. چون مبارزه هزینه داشت. از کجا باید تامین می شد؟ بیشتر آنها دانشجو بودند، یا فارغ التحصیلانی بودند که افسر وظیفه بودند، فقط ما چند نفر در جاهای مختلف شاغل بودیم. خیلی محدود بود و امکانات مالی وجود نداشت. برای هر اقدام و مبارزه ایی بالاخره هزینه باید تامین می شد. هزینه از هیچ جایی وجود نداشت. و چون متکی به خودمان بودیم، بنابراین باید از خودمان شروع می کردیم. راهش این بود: از طریق بانک ها.

بسیار خوب، حالا امکانات برای مبارزه وسیع تری که شما به این شکل تئوریزه کرده بودید که این یک نوع تبلیغ مسلحانه است. یعنی شما از طریق عملیات مسلحانه دارید علیه نظام موجود تبلیغ می کنید و از طریق این تبلیغ توده ها را بسیج می کنید به اینکه ترسشان بریزد و وارد مبارزه شوند. بعد از عملیات سیاهکل و اتفاقاتی که بعد از آن افتاد، آیا واقعا آن دو گروه شما که درهم ادغام شد و بعدها چریک های فدایی از دل آن درست شد، واقعا قانع شده بود که شما با این عملیات واقعا ترس توده ها را بقول خودتان ریخته اید و آنها آماده مبارزه هستند؟

اگر اجازه بدهید من مقداری توضیح بدهم که دهه ۱۳۴۰ زمینه ساز این روحیه است. رمانتیسیسم انقلابی در جوان هایی که نسل تازه هستند و وارد صحنه می شوند و شور انقلابی دارند، ولی شرایط اجازه نمی دهد که آنها حرف بزنند یا سازمان تشکیل بدهند یا حزب تشکیل بدهند، آزادی بیان و قلم ندارند.

علتش آن است که بعد از سرکوب خونین ۱۵ خرداد {۱۳۴۲}، وضعی که شاه رقیب های سنتی خودش را کنار زد، نه به کنار زدن در رقابت، بلکه کنار سیاسی زد، یعنی جبهه ملی را خانه نشین کرد و حزب توده بود که سال ها به آن ضربه زده بود، آنها هم دیگر نمی توانستند هیچ فعالیتی بکنند، نسل جدید وارد صحنه می شود. همزمان در آن دوره دانشگاه ها زیاد می شود و طبقه متوسط جدید بوجود می آید. این طبقه متوسط خب خواهان این تغییر است اما شاه به دهن آنها پوزه بند می زند و آنها اجازه حرف زدن ندارند. یک خلائی در وجود آنهاست. هنرمندان، نویسندگان، شاعران و تمام آن لایه های اجتماعی فکری بواسطه نیازهای ذهنی شان معترض هستند. اما خاموش هستند، وحشت زده هستند.

چریکهای فدایی خلق بعدا که وارد صحنه می شوند صدای خشم آگین این قشر اجتماعی هستند. آنها برایشان {برای چریکهای فدایی خلق) شعر می گویند، آنها برایشان داستان می گویند، آنها ازشان حمایت می کنند، حمایت مالی می کنند، از هر رقم.

یعنی شما جواب مثبت به این سوال من می دهید. یعنی شما توده ها را تهییج کردید و آنها ترسشان ریخت و وارد مبارزه شدند؟

نه، توده ها را تهییج نکردیم. نتوانستیم توده ها را تهییج کنیم.

خوب، تصمیم تان این بود دیگر.

گفتمان ما گفتمان سیاسی ایدئولوژیک بود، برای طبقه زحمتکش و طبقه کارگر. ولی عمل اجتماعی ما آن نبود. توده کارگر نمی آمد، توده کارگر باید خیلی متقاعد بشود تا وارد صحنه بشود، آنها اصلا جمعی وارد صحنه می شود.

یعنی، آقای حمیدیان، در بهترین حالت شما توانستید تاحدودی یک قشری از روشنفکران ایرانی و بخشی از هنرمندان و حتی ممکن است بعضی از آهنگسازان یا سینماگران و شعرا را جلب خودتان بکنید، فقط؟

ازنظر حمایت خیلی وسیع تر از این بود. از نظر شرکت، بیشتر از دانشجویان هستند. ببینید، بیشترین نیروی جنبش چریکی از دانشجویان هستند. فقط چریکهای فدایی نبودند، مجاهدین هم همین وضعیت را داشتند. بنابراین نیرویی که آن را تغذیه می کرد در صحنه بود. آن شور و هیجانی که سیاهکل ایجاد کرده بود دربین توده عامی، توده مردم عادی نبود.

ولی بحث من این است که شما قصدتان این بود که در بین توده عامه هیجان و حس مبارزه ایجاد بکنید؟

اما نه بلافاصله.

خیلی خوب، شما فکر می کنید در درازمدت این حس را ایجاد کردید؟

اول می خواستیم روشنفکر وارد صحنه بشود. این را ما در همان نیمه اول سال ۱۳۵۰ که ما با عباس مفتاحی ملاقات داشتیم، او می گفت ولی خیلی راضی نبود. او آن موقع به ما گفت، انتظار بیشتری داشتیم.

عباس مفتاحی چون اسم بردید، یک کمی توضیح بدهید. عباس مفتاحی از افراد انقلابی بود که به نوعی گروه شما را تشکیل داده بود. درست است؟

او یکی از پایه گذاران گروه پویان-مفتاحی-احمدزاده است. و ما با هم همکلاس بودیم و از آن طریق ما با ایشان در ارتباط بودیم. ایشان یکی از سازمانگران اصلی "گروه دو" بودند، گروه پویان-مفتاحی-احمدزاده بودند. ایشان می گفتند که در آن مرحله انتظار بیشتر داشتیم که برآورده نشد. اما انتظار از توده مردم نداشت، توده ساده مردم، توده کارگر و دهقان. ولی از طرف روشنفکران حمایت وسیع شد، جنبش دانشجویی به شدت حمایت کرد، از همه نیروها می آمدند. زندان ها پر شده بود از دانشجویان دانشگاه، شاید خود شما هم یادتان باشد.

بله من یادم است. ولی موضوعی که هست، این است که واقعا در آن زمان عمر یک چریک چقدر بود؟

خود ما می گفتیم شش ماه.

شش ماه. یعنی از زمانی که یک فرد علاقمند می شد و جذب جریانات چریکی می شد تا زمانی که کشته می شد یا به زندان می رفت، حدود شش ماه بود؟

قبل از عمل مسلحانه بود که این نظریات تنظیم شد. وقتی که عمل انجام شد، همان نیمه اول سال ۱۳۵۰ بسیاری از رهبران گروه دستگیر شدند. یعنی وقتی که گروه چریکهای فدایی خلق بوجود می آید، از مرکزیت چپ ۵ نفر هستند: حمید اشرف، عباس مفتاحی، امیرپرویز پویان، مسعود احمدزاده، اسکندر صادقی نژاد. در همان نیمه اول سال ۱۳۵۰ از این ۵ نفر، ۴ نفر دستگیر و کشته می شوند. یک نفر، فقط حمید اشرف، می ماند. و عباس مفتاحی که ما در سلولی با هم بودیم، همه امیدش به حمید اشرف بود و می گفت او می تواند سازمان را نجات دهد، او می تواند. اینجا حفظ سازمان مهم بود نه اینکه توده مردم. اصلا صحبت از توده مردم نیست. یک پروژه دراز مدتی درنظر گرفته می شد که در این پروسه درازمدت مردم از شورش انقلابی و انقلاب روشنفکران {حمایت می کنند}، توده مردم کم کم وارد صحنه می شوند. کی؟ چه زمانی؟ این دیگر برنامه مشخصی نبود.

حالا به سوال اولم برمی گردم، آقای حمیدیان. آن این است که بهرحال آنها با علم به اینکه عمر طولانی در این راه نخواهند داشت، نوعی خودکشی بود، خوب. ولی هدفشان این بود که با این کار، یعنی عده ایی از جوان های از خود گذشته انقلابی بودند که فکر می کردند که در درازمدت می توانند اثری بگذارند، و آن تهییج توده ها را در درازمدت ایجاد بکنند. شما فکر می کنید که انقلاب بهمن سال ۱۳۵۷ نوعی نتیجه حرکت گروههایی مثل شماها بود و کارهایی که رفقای از جان گذشته شما کردند؟

نمی توانیم مستقیما این را بگوییم. این حرف غلطی است اگر بگویم نتیجه کار ما بود، ولی بی تاثیر نبود. این تاثیر یک امر کلی است. یقینا تاثیر داشت ولی بهیچوجه آن آروزیی که ما داشتیم و آن برنامه ایی که داشتیم نبود. انقلاب از راه خودش آمد و وارد صحنه شد.

شما کتابی نوشته اید: "سفر بر بالهای آرزو"، که در واقع شرح ماوقع اتفاقاتی بود که افتاد از زمانی که گروه شما تشکیل شد تا تشکیل سازمان چریکهای فدایی خلق و بعد انشعاب ها و تا این اواخر. "بال آرزو"، "سفر بر بالهای آرزو"، آرزوی شما چه بود واقعا؟ یعنی چقدر این آرزو برای شما مشخص بود؟

دو تا بخش دارد. من صد تا اسم نوشتم تا خودم این را پیدا کردم، از خیلی از دوستان پرسیدم ولی نشد. "سفر"، سفر امری واقعی است یعنی ما با پای خودمان حرکت کردیم. "آرزو" بخاطر آن رمانتیسیسم آن است. یعنی دو امر با هم قاطی شده اند، هم عمل زندگی ما است و هم آرزوهای ماست. بنابریان معنایش این است که ما با یک آرزویی وارد صحنه شدیم و عمل کردیم، زندگی کردیم، رفقا را از دست دادیم، خودمان زندان افتادیم، خیلی های دیگر آمدند زندان و رفتند، هزاران نفر آمدند و رفتند. در این چهارچوب من این را نوشتم که به نسل بعدی بگویم. من این کتاب را بخاطر انتقادی که خودمان از نسل قبلی می کردیم نوشتم. به نسل قبلی می گوییم که آنها تجربه خودشان را به ما ندادند. ما هیچ تجربه ایی از خلیل ملکی نگرفتیم، هیچ تجربه ایی از حزب توده نگرفتیم که درس آموز ما باشد. آنها کار توده ایی بسیار وسیعی کرده بودند.. ما که به آنها انتقاد کردیم از صفر شروع کردیم ، من به سهم خودم همین امر ناقابل را انجام دادم که بگویم این هم تجربه ما است.

حالا آقای حمیدیان، از کی این فکر در سازمان چریکهای فدایی خلق بوجود آمد که ممکن است این راهی که شما انتخاب کردید، مبارزه مسلحانه، واقعا راه درستی نباشد و نتیجه نخواهد داد و چه بهتر که به آن شکل سابق برگردیم، یعنی اینکه حزب سیاسی تشکیل بشود و مردم را بسیج بکند و آگاه بکند و از آن طریق وارد مبارزه سیاسی بشویم؟ از کی این فکر در سازمان بوجود آمد؟

در سازمان بوجود نیامد. در سال ۱۳۵۵ که رهبران وقت سازمان ازجمله حمید اشرف، برجسته ترین رهبر سازمان در طول ۶ سال مبارزه چریکی بود که کشته شدند، از آن موقع خب بحث و گفتگو شد. ما کجا رفتیم، چی شد. دسته ایی انشعاب کردند و آنها کم کم راهشان را گرفتند و رفتند، و بعدا مثل اینکه به حزب توده پیوستند.

آنها زیر رهبری تورج حیدری بیگوند بودند.

بله، رهبری تورج حیدری بیگوند بود. دسته ایی دیگر ماندند. دسته دیگری در سازمان چریکهای فدایی خلق ماندند تا انقلاب رسید. آنها توانستند سازمان را در این مدت نگهدارند، با همه ضرباتی که خوردند، با مشکلات زیاد، کادرهای بسیاری از دست رفتند. آنها با همان توان خودشان توانستند این سازمان را حفظ بکنند. بعدا آنها از زندانی هایی که آزاد شدند عضوگیری کردند و بهرحال سازمان را نجات دادند.

ولی دیگر خود انقلاب مسئله را حل کرد. ما تا به انقلاب رسیدیم دیگر کار تمام شد. یعنی هرچه هدف داشتیم و همه آروزها در آنجا ماند. منظورم نه آن آروزها و اهداف نهایی است که من همچنان دارم، من خوشبختی ملت را می خواستم و رفاه آنها را می خواستم. منظورم از این آرزوها یک مشی است یک روند است یا استراتژی های ما هستند. بعد از آن دیگر همه چیز به هم ریخت. یک مقدار طول کشید تا ما بیاییم و خودمان را جمع کنیم و به صحنه بیاوریم و علنی شویم. بعضی وقتها در تلویزیون بچه ها پشت به تلویزیون می نشستند و مصاحبه می کردند فکر می کردند هنوز ممکن است {شاه} برگردد.

یعنی شما زمانی که بهرحال به ۱۰ سال زندان محکوم شدید. چه سالی بود که محکوم شدید، درست قبل از تشکیل سازمان چریکهای فدایی خلق، درست است؟

نه، بعد از تشکیل سازمان. من ۱۰ شهریور سال ۱۳۵۰ دستگیر شدم. در بهمن ماه {آن سال} محکوم شدم.

بسیار خوب. یعنی شما به ۱۰ سال زندان محکوم شدید وبا انقلاب بهمن {۱۳۵۷} درواقع مردم شما را آزاد کردند.

در سوم آذر ۱۳۵۷ آزاد شدم، با انقلاب مردم.

یعنی شما وقتی که از زندان آزاد شدید این شورش انقلابی مردم شروع شده بود. حس نکردید بعنوان کسی که قرار بود پیشاهنگ خلق برای یک شورش انقلابی باشد درواقع پشت سر خلق است؟ خلق زودتر از او شروع به کارش کرده است، انقلابش را شروع کرده است؟

چرا، حس کردیم.

حس کردید؟

بله خیلی طبیعی بود، واقعیت بود.

یعنی در داخل زندان، درواقع شما بهرحال عده زیادی بودید که زندانی بودید، اینکه مشی شما ممکن است غلط باشد بحث می شد و نتیجه ایی داد؟

بله بحث شد. از همان سال ۱۳۵۰ بحث شد. اولین نفرش هم بیژن جزنی بود. او به نقد و بررسی مشی و برنامه ها پرداخت و با تجربه ایی که مشاهده کرد، یکی دو سال بعد شروع به نوشتن کرد. در اینکه همه ما شروع می کنیم تا انقلاب ما انقلاب توده ها شود، یعنی موتور کوچک برود تا موتور بزرگ توده ها را فراهم کند، تجدید نظر کرد و اصلاح کرد و اینکه ما باید کار صرف سیاسی بکنیم. خب در زندان اختلافاتی بوجود آمد، دو دسته شدند. یک دسته با همان نظرات اولی و دسته دیگر با نظرات بیژن. بعدا که در سال ۱۳۵۴ بیژن و بعضی ها را که کشتند، بعد از آن هم این بحث ادامه پیدا کرد. هرچقدر که زمان می گذشت از تعداد مدافعان استراتژی و تاکتیک احمدزاده کمتر می شد، بیشتر به طرف نظرات بیژن جزنی می آمدند، و بعضی دیگر هم کاملا ردش می کردند. یک بخشی هم بودند که بعدا گروه راه کارگر را تشکیل دادند آنها از همان بحث ها جدا شدند.

یعنی بعد از انقلاب، زمانی که در سازمان چریکهای فدایی خلق انشعاب شد و یک گرایش خیلی محکم و قوی در داخل سازمان به طرف حزب توده ایران بروز کرد، و بهرحال شما هم جزو همان طیفی بودید که این گرایش را داشتید، و حتی بعدها نظریه اینکه که اصلا باید وحدت کرد و در داخل حزب توده ایران ادغام شد، که باز هم شما از مدافعان آن بودید، درست است؟

بله.

یعنی اینها نتیجه یک بحث های بود که از پیش شده بود؟

نه. ببینید آقای فانی، اصلا انقلاب اسلامی بهمن ۱۳۵۷ یک پدیده ایی در نوع خودش بود. ما برای شناخت آن دچار اختلاف شدیم. طبیعی هم بود. ما همه در زندان بودیم، یا در خانه های تیمی، یا در خفا بودیم. مگر کتابی آزاد بود تا ما بخوانیم، ما مگر اندیشه ایی مغایر هم داشیتم که بخوانیم. ما همان چیزهایی را که می خواندیم به آن ایمان داشتیم و می خواستیم همان را عمل کنیم و متعهد بودیم که عمل کنیم. ولی وقتی که انقلاب شد این پدیده همه ما را دچار بحث و جدل کرد. از همان اول دسته ایی که گفتند نه و همان قدیم درست است و همان اولش یعنی ۱۳۵۰ درست است. خب آنها دسته ایی بودند که نیامدند به سازمان و جدا شدند. دسته دیگر بودند که بحث برسر بود که این حکومت چیست؟ این حکومت وابسته است؟ این حکومت پایه اجتماعی آن چیست؟ این خرده بورژوا است؟ و از این چیزها که شما شنیده اید و خیلی ها می دانند. این اختلاف نظر بوجود آمد. هیچ چیز از پیش تعیین شده ایی وجود نداشت.

خود من مفصل این را توضیح داده ام که چگونه در اثر گیجی و گرفتاری های آن اوضاع و احوال به نظرات حزب توده کشیده شدیم. چون حزب توده یک سیستم داشت، سیستم تضاد جهانی و راه و روش ضدسرمایه داری داشت. در ایران معلوم بود چه کار دارد می کند. ما که همه اش گیج بودیم و می خواستیم یک کاری بکنیم، بعد اشتباه می کردیم، بعد کار دیگری می کردیم. توده عظیمی هم همراه ما بود که از ما انتظار داشتند. ما در موقعیتی نبودیم که بتوانیم به آنها پاسخ بدهیم. خودمان دچار مشکل بودیم. بنابراین مشکل ما این بود که بخاطر جوانی ما، اگر اسمش را جوانی بگویید، دچار انشعاب شدیم. دچار انشعاب های بدی شدیم و ما خودمان همدیگر را تضعیف کردیم. با هر انشعاب به همدیگر حمله کردیم، به همدیگر بد گفتیم. خب توده مردم هم بهرحال می بینند که آنها دارند خودشان را می زنند، بهتر است از آنها دور شویم.

شما الان آقای حمیدیان، نظر سیاسی تان چیست؟ شما تشکیلاتی نیستید، به سازمان فدایی ها وابسته نیستید، از آن استعفا کردید، درست است؟

بله.

ولی نظر سیاسی خودتان چیست؟ شما فکر می کنید که چه باید بشود؟ چه راهی بایستی برای پیشرفت مثلا جامعه ایی مثل ایران انتخاب شود؟

ببینید، تجربه شخصی خودم را خدمت شما عرض بکنم. من از این مسیری که طی کردم پشیمان نیستم. بخاطر اینکه با عشق و علاقه به میهنم و به مردمم و به زحمتکشان کشورم و به تعالی کشورم آن مایه را گذاشتم. رفقا و دوستانی که رفتند، نزدیکترین دوستان ما چه آنهایی که می شناختم یا نمی شناختم، آنها همه به همین عشق بودند. اما راه ما به نتیجه نرسید. شکست و عدم پیروزی ما به معنای غلط بودن هدف ها و عشق و علاقه ما نیست. همین الان هم، من به همین عشق زندگی می کنم. اما دیگر به قول معروف هرگز بدون گز کردن نمی برم. یعنی چه؟ یعنی تعصب را در سیاست تفکیک می کنم. می خواهم این تجربه مستقیم خودم را بگویم. ما در شرایط کشورمان همین الان هم از تعصب باید پرهیز کنیم. برای اینکه تعصب در سیاست آدم را به جاهای خطرناک می برد، حتی به دشمنی با دوستان می برد. اگر تعصب نباشد واقع بین می شود، هنر ممکن هاست. ببینیم چه اندازه می توانیم گام برداریم. توصیه من به نسل امروزم این است که به وضعیت نگاه کنید. همینطوری آرمان ها و آرزوها را نیاورید، این آرزو ویران می شود. آن آرزوها خوبند، خیلی هم خوبند، نمی شود آدم بگوید من از بدی ها تمکین بکنم، ولی ناچارید که لقمه را به اندازه دهان بردارید، تا گام بعدی. گام بعدی به نظرم و امیدوارم که به نتیجه برسد.

شما خیلی به راحتی می توانستید یکی از افراد سیاهکل باشید. یعنی در آن گروهی که شما بودید در آن زمان یکی از افراد شما جزو ۹ نفری بود که به سیاهکل حمله کرد. و تقریبا همه آنها هم کشته شدند، یا دستگیر شدند و بعدا اعدامشان کردند. شما می توانستید به راحتی یکی از آنها باشید. آیا الان که برمی گردید و به آن نگاه می کنید، فکر می کنید که شما آدم خیلی خوشبختی بودید که جزو آنها نبودید؟ یعنی ماندید و زندگی کردید با توجه به اینکه همه این ناملایمات و زندان و همه این چیزها را هم کشیدید. ولی از یک نظرهایی فکر می کنید که بهرحال هنوز زنده ام؟

نه. اخلاق شخصی من این نیست که آنها رفتند و حالا خوشحالم که من مانده ام. گاهی وقتها می گویم که ای کاش من در کنارشان بودم. برای اینکه آن پیوندهایی که ما داشتیم چه دیده چه ندیده، چه آنهایی که می شناختیم و چه نمی شناختیم، آنها برای من همیشه افتخار هستند. اگر من هم بودم، ای کاش که در کنارشان بودم. حالا که من شانس این را داشتم که زندگی بکنم و این همه تحولات را دیده ام من دیگر آن نیستم که آنها بودند. آنها نبودند که این تحولات را ببینند، چه در عرصه ملی و چه در عرصه بین المللی. پدیده های بسیار بسیار تازه ایی در جهان و در کشور ما رخ داد. بنابراین درس آن این نیست که من بگویم آنها کار بد کردند یا من خوشحالم که آنها نبودند. من باز از نظر شخصی می گویم که در مرام ما بی معرفتی نبود. ما می خواستیم مردانه در صحنه باشیم.

نقی حمیدیان خیلی متشکرم از شرکتتان در برنامه "به عبارت دیگر". ممنون از شما.

من هم متشکرم.