به عبارت دیگر
پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

به عبارت دیگر: گفتگو با عِصام العِریان

آیا اعتراضات مردمی که جهان عرب را به لرزه در آورده است واقعا منجر به آزادی های سیاسی خواهد شد. مصر از بسیاری جهات در این مورد یک سنگ محک است. شورای نظامی بعد از حسنی مبارک وعده انتخابات در سپتامبر را داده است. ولی بسیاری از فعالان دمکراسی خواهی به تعهد نظامیان به اصلاحات گسترده شک دارند. مهمان من، دکتر عصام العریان، یکی از شخصیت های برجسته و پیشگام در گروه اخوان المسلمین است. این گروه پیشگام و پیشتاز انقلاب میدان تحریر نبود، ولی ممکن است برنده اصلی در این عرصه جدید سیاسی در مصر باشد. این، چه پیامدی برای خاورمیانه خواهد داشت؟ تاریخ پخش: 2011/04/12

عصام العریان درمصر، به برنامه "هاردتاک" خوش آمدید.

شما هم خوش آمدید.

یک شورای نظامی در کشور شما تصدی امور را به دست گرفته است. آیا به آنها اعتماد می کنید که آزادی و دمکراسی را به کشور بیاورند؟

من فکر می کنم بعد از انتخابات پارلمانی در سپتامبر، نظامیان قدرت را به غیرنظامیان واگذار خواهند کرد، و همینطور بعد از انتخابات ریاست جمهوری آینده.

چرا اینقدر خاطرجمع هستید، باتوجه به آنچه که ما در روزهای اخیر شاهد بوده ایم، مثلا گردهمایی های آخرین باقیمانده های فعالان دمکراسی خواه را به زور از میدان تحریر بیرون کرده اند، چیزی که در دستور کار شورای نظامی قرار گرفته است تا تظاهرات و گردهمایی ها را ممنوع کند. چرا شما از قصد و نیت آنها اینقدر مطمئن هستید؟

من خوشبین هستم، چون قدرت و نیروی مردم هنوز در کار است و هیچ نیرویی قادر به شکست خواست و اراده مردم نیست. خواست و اراده واقعی مردم ورود به دوره ای جدید و به یک نظام دمکراتیک در مصر است. مردم به تلاش خود ادامه می دهند تا باقیمانده ویرانه های رژیم مبارک را دور بیاندازند. هیچ کس قادر نیست جلوی نیروی مردم را بگیرد.

خوب، شما می گویید که این خواست و اراده مردم است، ولی من به گذشته خود شما فکر می کنم، شما سال ها در حبس بودید و شکنجه شدید. کسانی که امروز قدرت را در درست دارند تقریبا همان کسانی هستند که همان نظام را زیر نظر داشتند، نظامی که چنین سختی هایی را به شما تحمیل کرد. با همه اینها حالا چطور شما اینقدر خیالتان راحت است؟

فکر می کنم بعد از 25 ژانویه، بعد از عزل و برکناری حسنی مبارک از قدرت، مردم حالا هوای آزادی را تنفس کرده اند و نمی شود آنها را به وضعیت رژیم گذشته برگرداند. نظامیان خودشان این موضوع را خوب می دانند و مطابق تصمیم و برنامه ای که دارند قدرت را به کسانی که متعهد به خدمت هستند واگذار خواهند کرد. تظاهرات مردمی هنوز ادامه دارد. من فکر می کنم که اگر همه ما جناح های سیاسی در انتخابات پارلمانی آینده در یک خواست ملی با هم متحد شویم می توانیم یک پارلمان درست و حسابی داشته باشیم. پارلمانی که نماینده همه جناح های سیاسی خواهد بود. ما بعد می توانیم در پارلمان هم با هم متحد شویم که در اینصورت می توانیم نظامیان را بیشتر تحت فشار قرار دهیم.

جالب است که شما درمورد اتحاد تمام جناح های سیاسی صحبت می کنید. روشن است که جناح های سیاسی متحد نیستند. ما این را در جریان برگزاری همه پرسی 19 مارس شاهد بودیم. بسیاری از فعالان جوان دمکراسی خواه میدان تحریر خواهان رای منفی به تغییر در قانون اساسی بودند. گروه شما، اخوان المسلمین، تلاش زیادی کرد که نتیجه مثبت بدست آورید. چنین شکافی در این جنبش دمکراسی خواهی نشان دهنده چیست؟

فکر می کنم 77 درصدی که در همه پرسی رای مثبت دادند، رای آنها به ایجاد امنیت و واگذاری قدرت به غیرنظامیان بود، و همچنین به یک قانون اساسی جدید، براساس یک برنامه مشخص، و نه برنامه ای نامشخص آنطور که رای منفی ها می خواستند.

ولی دکتر عریان، شما دقیقا به آن چیزی رای دادید که نظامیان و حزبی که سالیان دراز حزب حاکم بود، حزب دمکراتیک ملی، می خواستند. به یک معنا، شما با رژیم قبلی همکاری کردید.

نه، مطلقا اینطور نیست. رژیم گذشته دیگر در حال محو شدن است. ما با تمام نهادهای متعلق به رژیم گذشته در مصر قطع رابطه خواهیم کرد. ولی ما به زمان نیاز داریم تا یک نظام دمکراتیک ایجاد کنیم. و این نیاز به وحدت و همبستگی و همکاری همه جناح های سیاسی دارد. ما آنها را برای گفتگو به دفاتر خود دعوت کرده ایم، آنها برای گفتگو آمده اند و باز هم خواهند آمد. ما برای ایجاد همبستگی، وحدت در جامعه، و شرکت در انتخابات پارلمانی آینده پیشقدم خواهیم بود.

آیا بر سر رای مثبت در همه پرسی با نظامیان معامله کردید؟

مطلقا نه. نظامیان به تنهایی کار می کنند و ما هیچ رابطه ای با آنها نداریم. وقتی هم که نظامیان ما را برای جلسه ای دعوت کردند احزاب و جناح های سیاسی دیگر هم آنجا بودند.

جواب شما چیست به بعضی از فعالان جوانتر، روی این کلمه تاکید می کنم "فعالان جوانتر"، مثلا نبیل احمد حلمی که عضو شورای ملی حقوق بشر مصر است. او معتقد است، و از او نقل قول می کنم، که اخوان المسلمین سعی می کند تا از راههایی رهبری انقلاب را به دست بگیرد.

مطلقا نه. چون ما هیچ نامزدی برای انتخابات ریاست جمهوری نخواهیم داشت، همچنین تلاش ما برای کسب اکثریت کرسی ها در انتخابات پارلمانی نیست. ما می خواهیم با دیگر جناح های سیاسی و با همه سازمانهای غیردولتی کار کنیم تا یک نظام جدید دمکراتیک ایجاد بکنیم. نظامی مطابق ارزش ها و قوانین عالی ترین نظام های دمکراتیک در جهان. و ما با همه عناصر جامعه همکاری خواهیم کرد تا به این هدف اصلی برسیم. این به این معنی است که مصر و بقیه کشورهای عربی و خاورمیانه وارد دوره جدیدی شده اند، و آنها نهایتا به دمکراسی خواهند رسید.

شما، دکتر عریان، روش عجیبی برای همکاری با دیگر جناح های اپوزیسیون دارید. شما چندی پیش به روزنامه نیویورک تایمز گفتید، و من اینجا نقل قول می کنم، به روشنفکران، لیبرال ها، و سکولارها اعتماد نکنید، آنها اقلیتی هستند که مدام سر و صدا می کنند.

ولی درعین حال، آنها به ما نیاز دارند و ما هم به آنها نیاز داریم.

به سختی می شود گفت که این راه درست همکاری است، آنها را گروه کوچکی بنامید که مدام سر و صدا می کنند.

این درمورد بعضی از روشنفکران صحت دارد، ولی احزاب سیاسی سر و صدا راه نیانداخته اند. آنها دارند در متن جامعه کار می کنند تا نامزد خودشان را معرفی کنند. ولی افرادی هستند که در رسانه ها ظاهر می شوند و سر و صدا راه می اندازند و عملا کاری نمی کنند. من مدام از آنها خواسته ام که دست به کار شوند، حالا یا به تنهایی یا با دیگران.

برای همین است که بسیاری از کسانی که در جنبش دمکراسی خواهی در میدان تحریر حضور عمده و برجسته داشتند از نتیجه این همه پرسی خشنود نیستند. چون این دراصل به شما 5 یا 6 ماه فرصت می دهد تا خودتان را برای انتخابات پارلمانی آماده کنید. و این به نفع "گروه های قدیم"، حزب حاکم، یعنی حزب دمکراتیک ملی است، و به نفع شما گروه اخوان المسلمین است. این به نفع فعالان جوان و جدیدی نیست که سعی می کنند احزابی در مصر تشکیل بدهند.

ما رک و راست به آنها گفته ایم که احزاب سیاسی فقط می تواند در بین توده مردم و از راه ارتباط با مردم ایجاد شوند و نه پشت درهای بسته. آنها باید به روستاها بروند، به خیابان ها بروند، با مردم صحبت کنند، و حزب جدید خود را تشکیل دهند. همه احزاب به مبارزه انتخاباتی نیاز دارند، از راه مبارزات انتخاباتی می شود به بسیاری از اهداف حزب رسید. بدون وارد شدن به مبارزه انتخاباتی هیچ حزب جدیدی نمی تواند تشکیل شود.

آیا علتش این است که گروه اخوان المسلمین، هم سازمانی به شدت محافظه کار است، و اگر اشکالی نداشته باشد که بگویم، بیشتر کادر رهبری آن از مردانی بالای 50 سال تشکیل شده است. آیا به همین علت بود که ظاهرا شما در درک اهمیت آنچه که در میدان تحریر اتفاق می افتاد بسیار کند بودید.

بیش از 85 درصد از اعضای ما در اخوان المسلمین کمتر از 30 سال سن دارند. اکثریت اعضای سازمان ما جوانان هستند، آنها قدرت سازمان اخوان المسلمین هستند.

منظور شما را فهمیدم و باید حرف شما را اینجا قطع کنم، چون این به نکته بعدی که می خواهم بگویم مربوط می شود. جوانانی که در سازمان اخوان المسلیمن هستند الان دیگر روشی که سازمان شما همچنان در پیش گرفته است را قبول ندارد. برای مثال کمال سمیر فرج که از طرف جنبش جوانان اخوان المسلین صحبت کرده درخواست کرده است که حق اظهار نظر و اعمال نفوذ بیشتری برای جوانان و برای زنان در سازمان تان قائل بشوید.

آنها اتفاقا در کادر رهبری هستند، از طرف جوانان اخوان المسلین صحبت نمی کنند. آنها خودشان از اعضای کادر رهبری هستند، خارج از این گروه نیستند.

دکتر عریان، این نمی تواند درست باشد، چون براساس قوانین شما، مثلا زنان نمی توانند نقش و جایگاه سیاسی در راس سازمان شما داشته باشند و وظایف کامل سیاسی را برعهده بگیرند.

در آخرین انتخابات پارلمانی که حزب دمکراتیک ملی و پلیس در سال 2010 ترتیب داده بودند، بیش از 17 زن در لیست انتخاباتی ما بودند. آنها در رژیم گذشته به تنهایی کار می کردند، ولی الان با ما کار می کنند.

دکتر عریان، منظور من زنان نماینده و حضورشان در پارلمان مصر نیست. منظورم در "دفتر ارشاد" شماست. و نوع افرادی که اجازه دارند درمورد مسائل سیاسی در مجلس شورا رای بدهند. در راس سازمان شما زنان هیچ نقشی و جایگاهی ندارند.

الان همه آیین نامه های اخوان المسلمین بازبینی شده است. حالا یا ممکن است که همان قوانین را جداگانه برای زنان هم داشته باشیم یا اینکه زنان را در تمام نهادهای این سازمان راه بدهیم تا به ما محلق شوند. این حالا موضوع بحث و مناظره در داخل اخوان المسلمین است.

بله فقط در حد بحث و مناظره است، مگرنه. ولی مثلا شما مایلید نتیجه این مناظره چه باشد؟ آیا شما با جوانان حزب اخوان المسلیمن موافق هستید، جوانانی که مثلا می گویند باید نقش و وظیفه کامل سیاسی به زنان داده شود و باید برابر و حق عضویت در دفتر ارشاد را داشته باشند.

با زنان هم مثل مردان رفتار شده است. فقط در گذشته آنها بطور جداگانه فعالیت می کردند، ولی الان همه با هم در داخل حزب "عدالت و آزادی" فعالیت می کنند. آنها دیگر جدا نیستند، داخل حزب هستند، آنها بخشی از گروه رهبری و بخشی از کل بدنه حزب جدید هستند.

این مسئله مهمی است، چون فقط مسئله سازماندهی اخوان المسلمین نیست بلکه تصویری است که برای آینده مصر ارائه می دهید، تصویری است که اگر شما در انتخابات پارلمانی ماه سپتامبر موفقیت هایی بدست آورید، ارائه خواهید کرد. آیا برای مثال، شما اگر به قدرت برسید، می خواهید در مصر بطور کامل قوانین اسلامی وضع کنید؟

فکر می کنم باید این نکته را درک کرد که قوانین اسلامی را اکثریت مردم مصر پذیرفته اند. حتی قبطی ها و مسیحی های دیگر قوانین اسلامی را پذیرفته اند، چون قوانین اسلامی برای آنها هم مثل همه شهروندان دیگر حقوق و وظایف برابر قائل است. قوانین اسلامی یعنی حقوق شهروندی، محفوظ بودن این حقوق، و عمل کردن به آن نه فقط زیر چتر قانون اساسی بلکه زیر چتر توافق ملی. یعنی برابری و آزادی، حق آزادی مذهب و مراسم آیینی برای همه، این حقوق در قوانین اسلامی محفوظ است. اجرای قوانین بر اساس تفسیری که مردم مصر از آن دارند برای همه مردم دنیا خوب است. حالا همه منتظر هستند که شاهد نوع دیگری از اجرای قوانین اسلامی باشند.

می توانم نقل قول های بسیاری از رهبران مسیحی قبطی برای شما بیاورم که نمی خواهند در مصر قوانین اسلامی وضع شود. ولی منظورتان چیست وقتی می گویید که این قوانین شامل همه خواهد بود، آیا منظورتان این است که مسلمان و غیرمسلمان در مصر همه مثل هم هستند و همه باید قوانین اسلامی را بپذیرند؟

قوانین اسلامی بدون اجازه و بحث در پارلمان و بدون نظارت دادگاه عالی قانون اساسی قابل اجرا نیست، و این تنها راه اجرای قوانین اسلام است. براساس قانون اساسی، قوانین اسلام منبع اصلی قانونگذاری هستند. و این قانونگذاری در پارلمان انجام می گیرد و نه در سازمان ما.

هدف از تمام این بحث ها این است که اگر شما در انتخابات پارلمانی آینده به آن پیروزی که مد نظرتان است برسید و در مصر نیروی غالب و حاکم شوید، چه خواهد شد. مثلا آنطور که من فهمیده ام شما می گویید که مقام های نخست وزیری و ریاست جمهوری به غیرمسلمانان تعلق نخواهند گرفت. آیا این درست است؟

نه. طبق قانون اساسی که هنوز پابرجاست این حق برای همه مردم مصر محفوظ است، در قانون اساسی جدید هم این تغییر نخواهد کرد. زنان، مسلمانان، مسیحیان، لائیک ها همه می توانند نامزد شوند. اگر مردم به آنها رای بدهند رئیس جمهور خواهند شد. اگر مردم به آنها رای ندهند رئیس جمهور نخواهند شد.

درک این مسئله برای من کمی مشکل است، چطور این در عمل ممکن است، مثلا این نکته را در نظر بگیریم وقتی خط مشی سیاسی شما در سال 2007 در رسانه های مصر درز کرد، معلوم شد شما خواهان یک شورای مذهبی نظارت کننده بودید، یک شورای عالی روحانیون که علنا یک نقش سیاسی داشته باشد، اینکه قوانین را با اصول اسلامی مطابقت بدهد که اگر اینطور نبود به آن رای مخالف بدهد. به نظر می رسد که شما می خواهد عقاید اسلامی را در سیاست و حکومت مصر مداخله بدهید؟

این یک پیش نویس بود که ما بعد از بحث های زیادی که با روشنفکران کردیم آن را بازبینی کردیم. ما تنها سازمانی بودیم که پیش نویس خود را به 65 نفر فرستادیم تا آن را نقد کنند. پیش نویس نقد شد و خوب روی آن بحث شد. ما آن را بازبینی کردیم و این مسئله مردود شد. بازبینی های زیاد دیگری هم انجام شده است و ما باید 2 هفته منتظر بمانیم تا خط مشی حزب عدالت و آزادی را ببینیم که اگر مورد قبول واقع شود خط مشی بسیار خوبی خواهد بود، که در این صورت همه نکاتی که در پیش نویس مورد انتقاد است کنار گذاشته خواهد شد.

برای اینکه این موضوع روشن شود، پس یک شورای مذهبی نظارت کننده برای تصمیم گیری های سیاسی نخواهد بود؟

درست است. هیچ "شورای روحانیون نظارت کننده" وجود نخواهد داشت. حتی در پیش نویس آخر هم سوء تفاهم ایجاد شده بود. آنطور که شما گفتید نبود، آن فقط پیشنهاد یک "کمیته مشاور" بود.

این نکته جالبی است. چون شما در سازمان تان بعنوان یک فرد میانه رو شناخته شده اید، آیا دیگر رهبران گروه شما هم آنچه را که الان شما به من گفتید تایید کرده اند.

فکر می کنم سازمان های اخوان المسلمین در سراسر جهان براساس قوانین دمکراسی کار می کنند، یعنی بحث، رای گیری، و قانون اکثریت. شما تمایز بین میانه روها و محافظه کارها در سازمان ما را می بینید، همینطور ما نقطه نظرهای متفاوتی داریم، و این یعنی دمکراسی. و نهایتا اگر تصمیمی گرفته شد، براساس آیین نامه و نظامنامه سازمان، همه ما به آن احترام خواهیم گذاشت.

دکتر عریان اجازه بدهید این نکته را روشن کنیم، شما موضوعاتی از بلندپروازی های سیاسی خود مطرح کرده اید. درمورد انتخابات پارلمانی سپتامبر، آیا دوست دارید که گروه اخوان المسلمین به تنها حزب و بزرگترین حزب سیاسی در مصر تبدیل شود، حالا تحت هر نامی.

نه. همه چیز فقط یک رقابت است، ما الان از همه جناح ها خواسته ایم که بیایند تا در یک لیست متحد شویم، چون ما برای ساخت یک نظام جدید دمکراتیک با چالش های زیادی روبرو هستیم. و این نیاز به همبستگی و وحدت و همکاری دارد. و تلاش ما برای کسب اکثریت کرسی های پارلمان در انتخابات آینده نیست. ما در پارلمان قبلی 20 کرسی داشتیم، یعنی توانستیم 6 درصد کرسی ها را به خود اختصاص دهیم. حالا اگر در انتخابات آینده بتوانیم 30 درصد را بدست آوریم، این برای ما خوب است، و 70 درصد هم به جناح های دیگر خواهد رسید. اگر ما متحد شویم می توانیم 60 درصد یا بالاتر از 55 درصد از کرسی ها را از آن خود کنیم. و به این ترتیب می توانیم ائتلاف تشکیل بدهیم و وارد دولت جدید شویم. دولتی که نمایندگان اکثریت مردم مصر را در خود خواهد داشت، دولتی برای ایجاد یک نظام جدید دمکراتیک.

اگر آنطور که گفتید که با احزاب دیگر همکاری کنید، یعنی احتمالا 60 درصد و بالاتر کرسی ها را در پارلمان جدید بگیرید، فکر می کنید ارزیابی آمریکا و اسرائیل از این مسئله چه خواهد بود؟

فکر می کنم که جامعه جهانی ازجمله آمریکا و اسرائیل باید به خواست مردم مصر برای ایجاد یک نظام جدید دمکراتیک احترام بگذارند. الان خاورمیانه و کشورهای عربی در حال تغییر هستند، تغییر از یک نظام استبدادی و دیکتاتوری به یک نظام دمکراتیک. روشن است که این نظام های دمکراتیک قصد ندارند بروند اعلان جنگ کنند، آنها امنیت، رفاه، برابری و عدالت را به منطقه خواهند آورد.

ببخشید که حرفتان را قطع می کنم. آیا این منجر به ثبات در منطقه خواهد شد؟ از یکی از همکاران شما و از شخصیت های اخوان المسلمین نقل قول می کنم، راشد البیومی گفته است که معاهده صلح با اسرائیل را باید فسخ کرد؟

چون معاهده صلح به هدف مورد نظرش نرسیده است. معاهده صلح برای امنیت و ثبات بوجود آمد و این اهداف اصلا بدست نیامد. ما شاهد جنگ های زیادی بودیم که اسرائیل شروع کرد، جنگ علیه عراق، علیه لبنان، علیه غزه. هدف دیگر معاهده این بود که یک کشور مستقل فلسطینی تشکیل شود که پایتخت آن بیت المقدس باشد. این هدف هم بدست نیامد. امنیت در منطقه بدست نمی آید مگر اینکه حقوق فلسطینی ها داده شود.

پس در پارلمانی که شما در آن اکثریت داشته باشید آیا در جهت فسخ معاهده صلح با اسرائیل تلاش خواهید کرد؟ و با توجه به آنچه رهبر شما، محمد بادی، گفته است که حماس را "برادران مجاهد" نامیده است که باید در مبارزه خود استقامت کنند، حدس می زنم پس از حماس هم حمایت خواهید کرد.

اسرائیل باید از خودش بپرسد که آیا می خواهد تنها کشوری در منطقه باشد که از آن بعنوان نظام تبعیض آمیز نام می برند. اسرائیلی ها باید به این سوال جواب بدهند که چطور باید عمل کنند. آنها در 4 دهه گذشته در روند صلح بودند و به صلحی نرسیدند. آیا آنها در اینکه می خواهند به صلح برسند و حقوق فلسطینی ها را بدهند صادق هستند، یا اینکه با رفتارشان مردم فلسطین را به سمت مقاومت سوق می دهند.

اسرائیل یک واقعیت است، کشور همسایه شماست. آیا شما و دیگر شخصیت های عالی رتبه اخوان المسلمین با اسرائیل خواهید نشست تا درمورد ثبات منطقه ای بحث کنید، یعنی یک گفتگوی رو در رو؟

بدون گفتگوی رو در رو هیچ صلحی بدست نمی آید. اسرائیل در جهت صلح عمل نمی کند. آنها از زمان تاسیس کشور اسرائیل در جهت جنگ عمل کرده اند.

پس شما اگر یکی از نیروهای سیاسی غالب در عرصه سیاسی مصر بشوید، ما شاهد یک تغییر بنیادی در معاهده طولانی مدت صلح اسرائیل و مصر، و هم در روابط مصر با آمریکا خواهیم بود.

شما شاهد یک کشور دمکراتیک خواهید بود که دمکراسی را به منطقه کشورهای عربی گسترش خواهد داد. موج دمکراسی از آمریکای لاتین شروع شد، بعد به اروپا شرقی و حالا به منطقه عربی رسیده است، و از منطقه عربی می تواند به آفریقا و دیگر کشورها گسترش یابد. این یک نظم نوین جهانی است که غرب باید آن را درک کند. غرب باید بداند که بدون دمکراسی، رفاهی نخواهد بود، مهاجرت غیرقانونی به اروپا متوقف نخواهد شد، و نفت با قیمت مناسب دراختیار اروپا قرار نخواهد گرفت. ظرف 60 سال گذشته، حمایت غرب از دیکتاتوری در منطقه، بی ثباتی و تروریسم و نارضایی مردم را به دنبال داشته است. حالا نظام دمکراسی می تواند مردم را امیدوار کند که کشورشان را دوباره بسازند.

بگذارید حرف شما را اینجا قطع کنم. آیا شما معتقد هستید که حکومت دوره پس از مبارک باید بطور فعال از شورشیان و جنبش های اعتراضی در لیبی، سوریه، بحرین، و در دیگر کشورهای عربی حمایت کند؟

نه. فکر می کنم که شورای نظامی حاکم حالا فقط نگرانی و دغدغه اش مسائل داخلی است تا از طریق دمکراسی قدرت را به مردم و غیرنظامیان واگذار کند. البته اتفاقاتی که در مرز می افتد مهم است. آنها احتمالا نگران لیبی است چون با ما هم مرز است، مسئله تقسیم سودان هم هست، و اینکه صلح و آرامش را در مرز رفح برقرار کند.

و آخرین سوال. صحبت ما بیشتر درمورد دمکراسی بود. فکر می کنید اخوان المسلمین واقعا توانایی ایجاد دمکراسی در مصر را دارد، با توجه به این نکته شما برای سالیان دراز یک سازمان بسته و سری بوده اید که خودتان تمرین دمکراسی نکرده اید؟

من معتقدم که مردم مصر یک نظام و کشور جدید دمکراتیک خواهند داشت، برای همه مردم مصر، مسلمان و مسیحی، زن و مرد، جوان و پیر. فکر می کنم مردم مصر با روحیه ای که برخاسته از معنویت مسلمانان و مسیحان است توانایی ایجاد و معرفی دمکراسی را به همه دنیا دارند .

دکتر عصام العریان از شما برای حضورتان در برنامه "هاردتاک" متشکرم.

متشکرم.