مقاله‌ای از فری‌ناز آرین فر

تاثیر مطهری‌(ها) بر روند دموکراسی در ایران

در ماه‌های اخیر مطهری به یکی از خبرسازترین منتقدین درون نظام تبدیل شده است. برخی تحلیل‌گران سیاسی مطهری را نشانی از شکاف در نظام جمهوری اسلامی قلمداد می‌کنند. این نگاه از آنجایی ناشی می‌شود که آنها تصور دارند جمهوری اسلامی یک نظام سیاسی کاملا یک دست است و هر نوع نقدی در آن نشان از شکافی است که می‌تواند در "بزنگاهی" نظام را از درون متلاشی کند. از این رو تصور می‌شود هر نوع نقد اشخاص سیاسی کشور از این "نظام یک دست" برتابیده نخواهد شد. در صورتی که نظام جمهوری اسلامی ایران از ابتدا منتقدینی که برتابیده باشد را به خود دیده، از جمله: خود آیت الله خامنه‌ای در دوران ریاست جمهوریش(١) و بعدها ورود خاتمی و گروه اصلاح طلبش. لزوما هر کسی که اصلاح طلب باشد و انتقاد بکند محکوم نمی‌شود، برای مثال روحانی و عارف، و هر کسی هم که اصولگرا باشد نمی‌تواند آزادانه و بدون محدودیت انتقاد کند، برای مثال مطهری و احمدی‌نژاد.

وجود طیف‌های مختلف در نظام سیاسی جمهوری اسلامی به معنی وجود چند دستگی در نهاد امنیتی نظام نیست. وجود این طیف‌ها در نظام سیاسی ایران را می‌توان ناشی از اختلاف سلیقه قلمداد کرد و نه مخالفت با کلیت نظام جمهوری اسلامی. با توجه به وجود انوع تحریم‌های چندین ساله و شرایط بحرانی منطقه، بهار عربی و از هم فروپاشی اکثر نظام‌های کشورهای همسایه، می‌توان برداشت کرد که نهاد امنیتی نظام ستون فقرات مستحکمی دارد که یکپارچگی خود و شالوده کلی نظام را در مقابل جنبش اعتراضی ۸۸ حفظ نموده است. در صورت چند پارچگی نهاد امنیتی می‌بایست بخشی از این نهاد در مقابل کلیت نظام جمهوری اسلامی می‌ایستاد به این معنی که قسمتی از نهاد امنیتی به ازهم پاشیدگی و یا الحاق و پیوستن به منتقدین و یا معترضین ۸۸ منجر می‌گشت. این یکپارچگی نهاد امنیتی می‌تواند تاثیر به سزایی در حفظ و جلوگیری از تغییر رژیم (regime change) در نظام جمهوری اسلامی داشته باشد.

نقدهای داخل نظام نشان از آن دارد که نظام سیاسی جمهوری اسلامی از گروه‌ها و دسته‌های مختلفی تشکیل شده است. این طیف‌ها هر کدام استانی، مرکزی یا قوه‌ای را در دست دارند و این چند دستگی باعث می‌شود انتقاد اشخاص در برهه‌ای برتابیده و در برهه دیگری با آن برخورد شود. اما پرسش اصلی این است که شرایط برتابیده شدن یا نشدن انتقادها چگونه تایین می‌شود. میزان تحمل چنین شخصیت‌هایی وابسته به این است که در هنگام انتقاد:

۱) شرایط سیاسی کشور چگونه باشد

٢) انتقاد کننده چه کسی باشد

٣) انتقاد شونده چه کسی و یا چه مسئله‌ای باشد

۱- شرایط سیاسی

شرایط سیاسی اینجا کلا به دو شکل ثبات و بحران تقسیم بندی می‌شود. البته این دو را نباید کاملا منفرد پنداشت و باید آن‌ها را به عنوان یک محور دید که در منتهی علیه یک سمت ثبات قرار دارد و در منتهی علیه سمت دیگر بحران. بدینسان هر چه روی این محور به سمت بحران سوق پیدا کنیم احتمال برخورد با انتقاد کننده بیشتر می‌شود و هر چه مایل به سمت ثبات بشویم احتمال برخورد به حداقل می‌رسد. نمونه‌های شرایط بحران: جنگ در درون مرزهای ایران، مخالفت‌های دسته جمعی وگسترده و از این دست.

٢- انتقاد کننده کیست

منتقدین داخل نظام جمهوری اسلامی را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد. در این دسته بندی‌ها هم مثل تقسیم بندی بالا باید محوری را تصور کرد که در منتهی علیه یک سو مدرنیزاسیون و در سوی دیگر سنت‌گرایی قرار دارد. نمایندگان مدرنیزاسیون در این محور اصلاح طلب‌ها و نمایندگان سنت‌گرایی اصولگرایان هستند. منظور از اصلاح طلب و اصولگرا استفاده رایج از این کلمات نیست؛ این دسته بندی بر پایه تحقیقاتی است که در زمینه شکل گیری سنت‌گرایی و مدرنیزاسیون در ایران انجام شده. طبق تحقیق دکتر عاصف بیات (۲۰۱۳، ص ۲۹۱-۲۹۷)، قسمتی از جنبش اصلاحات که در سال‌های هفتاد (شمسی) در ایران شروع شد، در سال‌های ۱۳۸۴-۱۳۷۶ تبدیل به دولت اصلاحات به رهبری رئیس جمهور محمد خاتمی شد. رئیس جمهوری که قول دموکراسی، حکومت قانون، شایسته سالاری، انتقادپذیری و جامعه مدنی داده بود. شاخص‌هایی که اگر کسی در سال‌های شصت آن‌ها را به میان می‌کشید، از دیدگاه نظام جمهوری اسلامی خائن شناخته شده، زندانی و یا حتی اعدام می‌شد.

برخی ازاین شاخص‌ها اِلِمان‌های مدرنیزاسیون غربی نیز هستند که در عصر روشنگری( ٢ ) قرن هجدهم میلادی پدیدار شدند. شاخص‌های اصلی عصر روشنگری غربی که مدرنیسم را در برداشتند عبارتند از: مرکزی کردن منطق انسان به جای سنت، برابر شدن انسان‌ها در مقابل قانون و داشتن آزادی فردی، تحمل کردن انواع روش‌های زندگی و قابل قبول بودن باورها فقط بر پایه منطق و نه هیچ متن مقدس و کتاب آسمانی و کشیشی و سنتی که به منطق ارجعیت داشته باشد (هوندریچ، ۲۰۰۵، ص ۲۵۲-۲۵۳). دموکراسی نیز یک نظام برآمده از تفکر مدرنیزاسیون غربی است. برای دموکراتیک کردن یک نظام نیاز به آزادی بیان، حکومت قانون (تفکیک قوا)، زیرساخت‌های فرهنگی، ایجاد احزاب و شرکت این احزاب مختلف در انتخابات است (پریدهام و گالاگر، ۲۰۰۰). ورود اصلاح طلب‌ها هم شباهتی با حرکت مدرنیزاسیون غربی داشت که در راستای اصلاحات برای دموکراسی بود. چیزی که دکتر بیات نام "پست اسلامیسم" رویش گذاشته. خاتمی به طور مثال "گفتگوی تمدن‌ها" را به میان آورد که به معنی گفتگوی تمدن ایرانی با تمدن‌های دیگر اعم از غربی بود، برعکس استراتژی سنتی (یا اصولگرا) که تا آن زمان به معنی ایستادن در مقابل هر آنچه تمدن "اسلامی" نیست.

دیگر شاخصه‌هایی که می‌شود در اصلاح طلبان در سال‌های اخیر مشاهده کرد عبارتند از: امر به معروف و نهی از منکر با استدلال و آموزش و نه به زور شلاق (سخنرانی روحانی در خرداد ۹۳ در همایش بیمه سلامت همگانی در سالن شهید بهشتی نهاد ریاست جمهوری)، برداشتن فیلترهای اینترنتی (از روی تلگرام و ایسنتاگرام) یعنی ترغیب فرهنگ و هنر ایرانی در مقابله با ورود تفکرات و فرهنگ غربی. (٣)س منتقد اصلاح طلب به آزادی بیان و روش‌های بین المللی سیاسی مانند مذاکره، دیپلماسی و سازش معتقد است و به روش‌های سنتی ایراد وارد می‌کند؛ تمام مواردی که در مدرنیزاسیون غربی نیز جای دارند. بدین ترتیب این دو تفکر، تفکر اصلاح طلبانه و سنت‌گرایی، باید در محوری که تصور کردیم در مقابل یکدیگر قرار بگیرند.

وقتی چنین محوری ترسیم کردیم، باید نقطه نظرات اشخاص را بررسی کرده و جایگاه آن‌ها را در این محور مشخص کنیم. مطهری پیشینه اصولگرا دارد. وی تا پیش از مجلس هشتم (دوران ریاست جمهوری احمدی‌نژاد) شناخته شده و رسانه‌ای نبود. گاهی اوقات به دلیل انتقاد از دولت خاتمی نامش در روزنامه‌هایی از جمله کیهان منتشر می‌شد. او در مجلس هشتم در لیست اصولگرایان حضور پیدا کرد و در سال ۸۴ مطلبی در مورد اینکه در جامعه به سبب سهل انگاری مسئولان در دوره اصلاح طلبان مسئله بی‌حجابی به صورت یک امر عادی و طبیعی در آمده ابراز نگرانی کرد. بعد از انتخاب احمدی‌نژاد در سال ۸۵ نامه‌ای به وی نوشت و از او برای دفع خطر بزرگ غربزدگی و برگرداندن انقلاب اسلامی به مسیر اصلیش سپاسگزاری کرد. (٤)ما بعد از ورود به مجلس هشتم و روشن شدن کارکردهای احمدی‌نژاد منتقد دولت احمدی‌نژاد شد و نقش مهمی در استیضاح علی کردان، وزیر کشور، داشت. در مهر ۱۳۹۰ در اعتراض به رسیدگی نشدن به طرح سوال از رئیس جمهور در مجلس در خصوص عملکرد وی (از جمله برداشت غیر قانونی پول از بانک مرکزی) از سمت نمایندگی مجلس استعفا داد که البته با آن موافقت نشد. وی در تیرماه سال ۹۳ در صحبتی که در مجلس می‌کند به پوشش "زنان ساپورت پوش" با نشان دادن عکس‌هایی که شخصا در خیابان‌ها تهیه کرده، اعتراض می‌کند. از همان سال هم اعتراض خود را نسبت به نظر رهبری برای رعایت نکردن عدالت برای حصر کروبی و موسوی اعلام می‌کند. (٥ ) البته در مصاحبه دیگری در سال ۹۴ با ابراهیم احمدیان اعلام می‌کند که تبعیت از رهبری در احکام حکومتی واجب است اما در سایر موضوعات می‌توان نظری مخالف نظر رهبری داشت.(٦)ضمنا این را نیز باید در نظر داشت که وی اعتقادی به آزادی موسوی و کروبی نداشته بلکه اعلام کرده که آن‌ها در اعتراضات ۸۸ نقش داشته و باید در دادگاهی علنی محاکمه شوند و البته به همراه محمود احمدی‌نژاد.( ٧ ) وی همچنین در همان مصاحبه‌ با احمدیان می‌گوید همچون پدرش معتقد است که باید از نشر کتاب‌های گمنام (نامی که پدر او روی کتب کمونیستی، بهائیان و وهابیان گذاشته) جلوگیری کرد.

بعد از بررسی مواردی که علی مطهری به عنوان نقد از نظام ابراز کرده، می‌توان وی را در وسط محور اما متمایل به اصولگرایی قرار داد از آنجا که بیشتر انتقادات وی زیر مجموعه 'اصلاحات در بوروکراسی' است و نه 'اصلاحات برای رسیدن به دموکراسی'. برای اینکه مطهری در سمت اصلاح طلب محور قرار بگیرد باید نقدها در راستای مدرنیزاسیون، اصلاح نظام و دموکراتیزه شدن مستقیم کشور باشد یعنی تغییر قوانین برای تفکیک قوا، آنچه که در علوم سیاسی به آن 'حکومت قانون' نیز گفته می‌شود. اما انتقادات مطهری که بیشتر در راستای مخالفت با فساد مالی اشخاص در نظام و دفاع از شایسته سالاری است، در چهارچوب 'حکومت طبق قانون' قرار می‌گیرد. (٨ ) 'حکومت طبق قانون'، بر اساس تحقیق رابرت باروس (۲۰۰۳)، به معنی شفاف سازی، عمومی کردن و ثبات نسبی قوانین، وجود قوانین یکسان برای همه و سیستم قضایی عادل بدون دخالت قوای دیگر است و تاثیر غیر مستقیم در دموکراتیک شدن نظام دارد. وجود 'حکومت طبق قانون' می‌تواند یکی از پیش ضمینه‌ها برای رسیدن به 'حکومت قانون' باشد اگرچه راه بسیار طولانیتری برای رسیدن به دموکراسی را طی خواهد کرد. رعایت بوروکراسی یا 'حکومت طبق قانون' می‌تواند یکی از پیش نیازهای اصلاحات اساسی برای دموکراتیک کردن یک نظام باشد. تا وقتی که قوانین کشور همانطور که ثبت شده‌اند انجام نشوند و رانت خواری و فساد دولتی نگذارند تا ایرادهای بوروکراتیک معلوم شود، نمی‌توان برای تغییر قوانین اساسی و یا تعادل نهادها قدم برداشت. از این رو، نقد به فساد مالی، زمین خواری و خویشاوندسالاری (پارتی بازی) توسط منتقدان اصولگرای داخل نظام جمهوری اسلامی، از جمله مطهری و ناطق نوری (٩ )، تاثیر مستقیم روی دموکراتیزه شدن کشور ندارد.

٣- طرف انتقاد چه کسی و یا چه مسئله‌ای است

در اینجا باید ابتدا خط قرمزهای نظام جمهوری اسلامی را مشخص کرد. این خط قرمزها طبق زمان مشخص می‌شوند و همیشه ثابت نیستند. خط قرمز نظام جمهوری اسلامی از دوران اصلاحات خاتمی و کنفرانس برلین به بعد، نقد در مورد جایگاه رهبری و نوع و تنظیم نهادهای جمهوری اسلامی بوده است چون تمامی کسانی که در این دوران دستگیر و یا مجرم شناخته شدند انتقاداتی به دوره‌ای نبودن جایگاه رهبری، نبود تفکیک قوا در نظام جمهوری اسلامی و شروع گفتمان برای تغییر این مسائل اعتراض داشتند (نصر و قیصری، ۲۰۰۴، ص ۱۰۲-۱۰۱). ( ١٠ )پس هر کسی که در این موارد انتقادی کند با وی برخورد خواهد شد. مطهری انتقاداتش به نظرات رهبری بوده و نه به جایگاه وی، از این رو احتمال برخورد با وی کم است مگر آنکه همانطور که قبلتر توضیح داده شد، شرایط کشور بحرانی و بی‌ثبات شود و یا مطهری انتقادات تندتری بکند که خط قرمزها را رد کند. البته این آخری با توجه به پیشینه مطهری کاملا بعید است.

اما در بسیاری شرایط انتقاد به شخص وارد می‌شود و نه به موضوعی. در این صورت با توجه به محوری که در شاخص قبلی رسم کردیم، هر چه حد فاصل نقد شونده و نقد کننده دورتر باشد، نقد شونده قدرت بیشتری داشته و سنتی تر باشد (متمایل به منتهی علیه اصولگرا) احتمال برخورد با نقد کننده بالاتر می‌رود. همانطور که پیشتر اشاره شد، اصلاح طلبها مدرن‌تر هستند و پدیده مدرنیزاسیون با برتابیدن افکار مختلف شروع می‌شود. یعنی اگر x اصلاح طلب باشد و یک اصولگرا را مورد نقد قرار بدهد، با او برخورد می‌شود چون هم حد فاصلشان در محور زیاد است و هم نقد از اصولگرایان احتمال مورد برخورد قرار گرفتن بیشتری به همراه دارد تا نقد از اصلاح طلب‌ها. از طرفی اگر انتقاد کننده فامیل و دوست و آشنا باشد، انتقاد شونده نرمش بیشتری نشان خواهد داد. بدینسان در شرایط کنونی سیاسی کشور، نقدهای مطهری با پیشینه اصولگرایی، بیشتر تحمل خواهد شد تا همان نقدها از سوی اصلاح طلب‌هایی همچون نوری زاد ( )١١که در منتهی علیه اصلاح طلبی در محور ما قرار می‌گیرند.

نتیجه‌گیری

با توجه به دسته بندی‌های بالا، می‌توان نتیجه گیری کرد که کسی مثل آقای مطهری که نقدهایش شامل برخورد با زمین‌خواری، فساد مالی و "زنان ساپورت پوش" است، یک منتقد اصولگراست. انتقاداتش در راستای تغییر نظام نیست و مستقیما تاثیری بر 'اصلاحات برای دموکراسی' ندارد اما می‌تواند در روند طولانی مدت دموکراتیزه شدن، از طریق اصلاحات بوروکراتیک، تاثیر مثبت داشته باشد. وی در حال حاضرخط قرمزی را رد نمی‌کند بنابراین برخورد امنیتی با او نخواهد شد مگر شرایط سیاسی کشور تغییر کند و یا موضع شدیدتری نسبت به نظام بگیرد. البته فاصله زیاد بین انتقاد کننده و انتقاد شونده اصولگرا در محور اصلاح طلب – اصولگرا می‌تواند باعث برخوردهایی از نوع غیر امنیتی با وی ‌شود که برای نمونه می‌توان از لغو سخنرانی ایشان در مشهد (١٢) نام برد.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

فهرست منابع :

  • باروس،ر. (۲۰۰۳). Dictatorship and the Rule of Law: Rulesand Military Power in Pinochet’s Chile. در ی. م. ماراوال و آ. پرژورسکی (ادیتور). Democracy and the Rule of Law (ص. ۲۱۹-۱۸۸) . کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
  • بیات، ع. (۲۰۱۳) Life as Politics. استنفورد: انتشارات دانشگاه استنفورد.

  • پریدهام، گ. و گالاگر، ت. (۲۰۰۰). Experimenting with Democracy: Regime Change in the Balkans. لندن: روتلج.

  • نصر، و. و قیصری، ع. (۲۰۰۴). Iran’s Democracy Debate. Middle East Policy، (۲)XI، ۱۰۶-۹۴.
  • هوندریچ، ت. (۲۰۰۵) The Oxford Guide to Philosophy. نیویورک و آکسفورد: انتشارات دانشگاه آکسفورد.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

١_خامنه‌ای و هاشمی رفسنجانی با تفکر خصوصی سازی اقتصاد ایران انتقاداتی به سیاست اقتصادی آیت الله خمینی و نخست وزیر میرحسین موسوی داشتند. آیت آلله خمینی و نخست وزیر میرحسین موسوی معتقد بودند که اقتصاد کشور باید کاملا زیر نظر دولت باشد. بیشتر در این زمینه مراجعه شود به: دکتر اکبر اشرفی (۱۵ خرداد ۱۳۸۸). ماجرای نخست وزیری مجدد مهندس موسوی. برگرفته از http://www.irdc.ir/fa/content/6948/default.aspx.

٢_عصر روشنگری = The enlightenment period

٣_در همین راستا، اقدام رئیس جمهور روحانی برای برداشتن فیلتر واتس اپ

رادیو فردا (۲۵ آذر ۱۳۹۵). دستور روحانی برای توقف فیلتر شبکه اجتماعی واتس‌اپ. برگرفته از http://www.radiofarda.com/a/f12-whatsapp-filtering-in-iran-due-to-stop/25374561.html؛خبرگزاری تسنیم (۱۵ خرداد ۱۳۹۲). عارف: بجای کنارگذاشتن برجستگان فرهنگ آنها را سفیر فرهنگی کنیم. برگرفته از http://tn.ai/70534.

٤_خبرنامه دانشجویان ایرانی (۱۱ دی ۱۳۸۳). علی مطهری:آقای احمدی‌نژاد انتخاب شما را از الطاف خفیه الهی می‌دانم. برگرفته از http://iusnews.ir/fa/print/31456/

٥_راهکارنیوز (۵ آذر ۱۳۹۳). علی مطهری: نظر رهبری درباره حصر خلاف عدالت است!+فایل صوتی حمله مطهری به ارگانهای نظام. برگرفته از http://goo.gl/q5KWRV

٦_ابراهیم احمدیان (۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۴). علی مطهری؛ اصولگرا، اصلاح‌طلب یا مطهری ثانی؟. برگرفته از http://www.dinonline.com/doc/note/fa/5010/

٧_پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (۸ دی ۱۳۹۲). مطهری: دادگاه متهمان سال 88 علنی برگزار شود/ احمدی‌نژاد هم باید محاکمه شود. برگرفته از http://goo.gl/Q1el4P

٨_حکومت قانون = rule of law

٩_بی‌بی‌سی (۷ تیر ۱۳۹۵). انتقاد ناطق نوری از 'سیر قهقرایی' در جمهوری اسلامی ایران. برگرفته از http://www.bbc.com/persian/iran/2016/06/160627_l26_iran_nategh_noori_criticism.

١٠_از کسانی که می‌شود نام برد: حسین علی منتظری، مهدی حائری یزدی، سید مصطفی محقق داماد، حجت‌الاسلام محسن کدیور، محمد مجتهد شبستری، محسن سعیدزاده، حسن یوسفی اشکوری، مهدی خزعلی، محمد نوری‎‌زاد.

١١_البته در حال حاضر نوریزاد پست سیاسی در نظام جمهوری اسلامی ندارد اما این یک فرضیه است.

١٢_بی‌بی‌سی (۱ آذر ۱۳۹۵). لغو سخنرانی مطهری در مشهد؛ در خراسان 'حاکم' کیست؟ برگرفته از http://www.bbc.com/persian/iran-features-38046376 ، رادیو فردا (۳۰ آبان ۱۳۹۵). لغو سخنرانی مشهد؛ مطهری به روحانی نامه نوشت، فرماندار مشهد تغییر کرد. برگرفته از http://www.radiofarda.com/a/f7-latest-on-motahari-speech-cancelation-in-mashhad/28129303.html.