تاجیکستان در سالی که گذشت: 'دوری از ایران و نزدیکی با ازبکستان'

آیت‌الله خامنه‌ای و محی‌الدین کبیری حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption دعوت از محیی‌الدین کبیری، رهبر تبعیدی حزب ممنوع شده نهضت اسلامی تاجیکستان به ایران در پایان سال ۲۰۱۵ و انجام ملاقات او با علی خامنه‌ای، رهبر ایران، خشم مقامات تاجیک را برانگیخت

سال میلادی ۲۰۱۶ با تیرگی روابط تاجیکستان با ایران آغاز شد و با بهبود روابطش با کشور همسایه ازبکستان پس از درگذشت اسلام کریمف و روی کار آمدن شوکت میرضیایف در پاییز گذشته پایان یافت.

همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی که در ماه مه ۲۰۱۶ برگزار شد، و محکومیت فعالان حزب نهضت اسلامی، حزب ممنوع شده در یک سال پیش، پایه‌های قدرت امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان را تقویت کرد.

در برابر بحران مالی ناشی از کاهش پول‌های انتقالی مهاجران که برخی از بانک‌های بزرگ تاجیکستان را به زانو درآورد، اجرای طرح موسوم به "کاسا-۱۰۰۰" و در رابطه با آن بسته‌شدن مجرای رودخانه وخش از مهم‌ترین رویدادهای اقتصادی سال گذشته میلادی به شمار می‌روند.

پیروزی دلشاد نظرف در مسابقات المپیک ریودو ژانیرو در آستانه بیست و پنجمین سالگرد استقلال تاجیکستان از رویدادهای مهم دیگر سال ۲۰۱۶ در این کشور بوده است.

کشف تندیس کوچکی از یک فرمانروای سغدی در قرن هفتم میلادی، افتتاح رصدخانه "سنگ لاخ"، کشف نامه‌ای از صدرالدین عینی به مقامات وقت شوروی و اجرای باله "زال و رودابه" پس از حدود ۴۰ سال از نوگانی‌های علمی و ادبی و فرهنگی تاجیکستان در سال میلادی گذشته محسوب می‌شوند.

تیرگی روابط با ایران

می‌توان گفت که روابط تاجیکستان با ایران از زمان روی کار آمدن حسن روحانی، رئیس جمهور، در ایران و تمرکز او بر مذاکرات هسته‌ای ایران با قدرتهای جهانی، کمرنگ شده بود. ولی قضیه بابک زنجانی، سرمایه‌دار ایرانی که گفته می‌شود دارای سرمایه گذاریهای زیادی در تاجیکستان بوده است و سپس بازداشت وی به اتهام فساد از سوی مقامات ایرانی، به اختلاف نظرها میان مقامات دو کشور دامن زد.

مقامات ایرانی و تاجیک سعی داشتند با رفت و آمدهایی دوجانبه برای حل این قضیه اختلافات خود را کنار گذارند، ولی دعوت از محیی‌الدین کبیری، رهبر تبعیدی حزب ممنوع شده نهضت اسلامی تاجیکستان به ایران در پایان سال ۲۰۱۵ و انجام ملاقات او با علی خامنه‌ای، رهبر ایران، خشم مقامات تاجیک را برانگیخت.

بیشتر بخوانید: دادگاه حزب نهضت اسلامی تاجیکستان را ممنوع اعلام کرد

این امر باعث شد که وزارت خارجه تاجیکستان سفیر ایران را احزار کند و یادداشتی اعتراضی بدو بسپارد. به این ترتیب، سال میلادی گذشته آغاز تلخی برای روابط دو کشور به همراه داشت.

بیشتر بخوانید: تاجیکستان در اعتراض به دعوت رهبر مخالفانش به تهران، سفیر ایران را احضار کرد

بویژه اینکه در اوایل ژانویه این سال در حالی که اختلافات بین ریاض و تهران بر سر مسایل امنیت منطقه‌ای به اوج خود رسیده بود، امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، از عربستان سعودی دیدار و توافق نامه‌هایی با آن کشور امضا کرد.

بیشتر بخوانید: امامعلی رحمان به عربستان سعودی سفر کرد

هرچند بعد از این، مجلس شورای اسلامی ایران در تلاشی آشتی‌جویانه لایحه موافقت نامه همکاری‌های امنیتی و انتظامی با تاجیکستان را تصویب کرد، ولی در طول سال بهبود چندانی در روابط دو کشور به مشاهده نرسید.

بیشتر بخوانید: تصویب کلیات موافقت‌نامه امنیتی بین تاجیکستان و ایران

حتی پیام محمد جواد ظریف، وزیر خارجه ایران به همتای تاجیکش "برای رفع کدورت" در ماه ژانویه سال گذشته که از سوی سفیر ایران به وزیر خارجی تاجیگستان تحویل شد، نیز چندان اثری نداشته و برعکس، فعالیت برخی از نهادها و سازمان‌های ایرانی، از جمله کمیته امداد خمینی و رایزنی فرهنگی ایران در دوشنبه در طول سال متوقف شد.

بیشتر بخوانید: سفیر ایران در تاجیکستان: فعالیت کمیته امداد به دستور سفارت متوقف شده

برخی از کسانی که بستگانشان در ایران زندگی می‌کنند، می‌گویند که ماموران امنیتی تاجیکستان آنها را بارها احضار و استنطاق کرده‌اند. عده‌ای از تجار ایرانی هم نسبت به آینده تجارت خود در تاجیکستان مایوس شده و رخت از این کشور بستند.

حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران، در پایان ۲۰۱۶ سفری به قرقیزستان و قزاقستان انجام داد و اسناد همکاری گسترده‌ای با این کشورها امضا کرد، ولی از تاجیکستان بازدید نکرد، چیزی که تحلیل‌گران می‌گویند مبین روابط تیره دو کشور است.

بهبود روابط با ازبکستان

در مقابل، سال میلادی گذشته را می‌‎توان سال آغاز بهبود روابط تاجیکستان با ازبکستان خواند. زمینه این بهبودی البته در آخرین سال‌های زمام داری اسلام کریمف تا حدی فراهم شده بود. از جمله امامعلی رحمان در پیام خود به پارلمان تاجیکستان در بهار ۲۰۱۳ ازبکستان را در صدر اولیت‌های سیاست خارجی خود قرار داد.

بیشتر بخوانید: بازنگری در سیاست خارجی رحمان: ازبکستان در صدر اولویتها؟

حق نشر عکس president.tj

با این حال، تنها پس از درگذشت اسلام کریمف، رئیس جمهوری مادامالعمر ازبکستان، در ماه سپتامبر ۲۰۱۶ بود که روابط دو کشور به طور بی‌سابقه‌ای رو به بهبودی نهاد. امامعلی رحمان از جمله معدود رهبران کشورهای منطقه بود که فرصت را برای بهبود روابط با تاشکند غنیمت شمرد و در مراسم سوگواری او در شهر سمرقند شرکت ورزید.

بیشتر بخوانید: دولت ازبکستان مرگ اسلام کریمف را اعلام کرد

از نخستین اقدامات در این راستا گفتگوی تلفنی شوکت میرضیایف با امامعلی رحمان در اوایل ماه اکتبر بود که در آن آقای میرضیایف رئیس جمهوری تاجیکستان را به مناسبت زادروزش تبریک کرد. بعد رفت و آمدهایی میان دو کشور شروع شد. گفتگوی تلفنی دوم این دو رهبر، درست یک روز پس از اعلام انتخاب آقای میرضیایف به ریاست جمهوری ازبکستان انجام شد و آقای رحمان در پیامی جداگانه هم او را به مناسبت پیروزی‌اش شادباش گفت.

در این پیام از جمله آمده بود: "در تاجیکستان شما را همچون پیرو رشد بیمیلان مناسبت‌های دوستی و نیک همجواری و همکاری‌های گوناگون ساحه کشورهای ما می‌دانند و به شخصیت شما احترام می‌گذارند."

در اواخر ماه دسامبر، هیاتی از مقامات و تجار ازبک به رهبری رستم عظیمف، معاون نخست وزیر ازبکستان، از تاجیکستان دیدار داشت. در دیدار با آقای عظیمف رئیس جمهوری تاجیکستان خواستار لغو و تسهیل روادید، برقراری ارتباط راه آهن، داد و ستد مجدد نیروی برق، توسعه همکاری‌های کشاورزی و رفع مسایل مرزی شد.

قبلا وزیر خارجه ازبکستان گروهی از تاجران ازبکستانی هم از تاجیکستان دیدار داشتند. مقامات تاجیکستان و ازبکستان تصمیم گرفته‌اند پروازها میان دوشنبه و تاشکند، پایتخت‌های همدیگر را بزودی شروع کنند. قرار است در بهار سال جاری یک نمایشگاه کالاهای ازبکستان در تاجیکستان برگزار شود.

تقویت جایگاه رحمان

در سیاست داخلی، تغییرات زیادی در تاجیکستان در سال میلادی گذشته رخ نداد، مگر برگزاری همه پرسی‌ که به باور بسیاری هدف اصلی آن تقویت جایگاه و قدرت امامعلی رحمان، رئیس جمهوری این کشور بود.

بیشتر بخوانید: اعلام نتایج همه پرسی تاجیکستان: ۹۴ درصد 'جانبدار' اصلاح قانون اساسی

کمیسیون مرکزی انتخابات و همه پرسی تاجیکستان بعد از انجام همه پرسی اعلام کرد که میزان مشارکت در آن بیش از ۹۲ درصد بوده و از این رقم بیش از ۹۴ درصد به طرفداری از اصلاح این قانون رای داده‌اند.

با تصویب اصلاحات در قانون اساسی، آقای رحمان که طی ۲۴ سال گذشته زمام امور را در تاجیکستان در دست داشت به عنوان "پیشوای ملت" از حق قانونی حکومت مادامالعمر برخوردار شد. به دنبال این همه پرسی پسر بزرگ او، رستم امامعلی، نیز از امکان شرکت در رقابت‌ها برای انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۰ برخردار شد.

این همه پرسی همچنین ممنوعیت فعالیت حزب‌های مذهبی و ملی‌گرا در تاجیکستان را به حکم قانون درآورد. پیش از این، فعالیت حزب نهضت اسلامی تاجیکستان ممنوع شده بود و شمار زیادی از فعالان این حزب که در اواخر سال ۲۰۱۵ بازداشت شده یودند، بعد از انجام همه پرسی برای مدت‌های طولانی به زندان محکوم شدند.

این اقدام انتقادات گسترده بین‌المللی را به دنبال داشت، ولی مقامات تاجیک اعتنایی به این انتقادها نکردند. گذشته از این، بزرگمهر یارف، وکیل معروف برخی از فعالان این حزب، نیز برای مدت طولانی به زندان محکوم شد.

در این میان شماری از طرفداران حزب نهضت اسلامی و مخالفان دیگر دولت تاجیکستان در چند مورد در کشورهای اروپایی دست به تظاهرات اعتراضی زدند. یکی از این موارد اعتراض‌ها باعث شد که نمایندگان دولت تاجیکستان یک همایش سازمان امنیت و همکاری اروپا را ترک کنند.

بستن مجرای وخش

بحران ناشی از کاهش انتقال پول‌های مهاجران در روسیه که در دو سال اخیر اقتصاد تاجیکستان را به زانو دروارده بود، در سال ۲۰۱۶ هم ادامه یافت و بویژه چندی از بانک‌های تاجیکستان، مانند بانگ صادرات و بانک سرما گذاری کشاورزی (آگرواینوست) را با خظر ورشکستگی روبرو کرد. این دو بانک همچنان در اغما هستند.

بیشتر بخوانید: مجرای رود وخش تاجیکستان برای بنیاد بلندترین سد جهان بسته شد

در برابر این، از مهم‌ترین رویدادهای اقتصادی سال میلادی گذشته مراسم اجرایی شدن طرح کاسا-۱۰۰۰ برای انتقال نیروی برق تاجیکستان و قرقیزستان به افغانستان و کشورهای دیگر جنوب آسیای بود که اواسط ماه مه برگزار شد و در آن رهبران چهار کشور قرقیزیستان و تاجیکستان و افغانستان و پاکستان شرکت داشتند.

بیشتر بخوانید: طرح انتقال برق 'کاسا ۱۰۰۰' در مراسمی در تاجیکستان رسما آغاز شد

اجرای این طرح که از حمایت آمریکا و سازمان‌های مالی بین‌المللی برخوردار است، نیازمند ساخت نیروگاه‌های بزرگ و جنجال برانگیز آبی، مانند "راغون" در جنوب تاجیکستان است که ساختمانش ادامه دارد.

یک شرکت ایتالیایی به نام "سالینی ایمپرجیلو" در سال گذشته مناقصه برای بنیاد این نیروگاه را برد و در اواخر ماه اکتبر گذشته در مراسمی با شرکت رئیس جمهوری تاجیکستان مجرای رودخانه وخش برای ساختمان سد این نیروگاه بسته شد. امامعلی رحمان، رئیس جمهوری، خودش دو ساخت با بولدوزر در محل این سد کار کرد.

این نیروگاه با شش توربین ظرفیت تولید ۳۶۰۰ مگاوات نیروی برق را خواهد داشت که به گفته کارشناسان این برابر ظرفیت سه نیروگاه هسته‌ای است. انتظار میرود دو توربین آن در سال ۲۰۱۸ فعال شود. در گذشته ازبکستان با ساخت سدی به ارتفاع ۳۳۵ متر برای این نیروگاه مخالف بود، ولی ظاهرا حالا چندان مخالف نیست.

پیروزی دلشاد نظرف

حق نشر عکس Getty Images

سال گذشته تاجیکستان از بیست و پنجمین سالگرد استقلالش تجلیل کرد. از مهم ترین ویژگیهای جشن استقلال ۲۰۱۶ یک راهپیمایی در مرکز شهر دوشنبه بود که در آن ۵۲ هزار نفر از دانشجوان و دانشاموان و کارمندان مؤسسات دولتی شرکت کردند. شرکت کنندگان برای این راهپیمایی هفته ها تمرین کردند.

با آغاز این تمرینات، واقعه مهمی در شهر ریو دو ژانیروی برزیل رخ داد. برای نخستین بار در دوران استقلال تاجیکستان دلشاد نظرف، یک ورزشکار تاجیک، در مسابقات المپیک برنده مدال طلا شد.

بیشتر بخوانید: مدال طلای دلشاد نظرف، 'ارمغان' ملت در جشن استقلال

او با پرتاب چکش به مسافت ۷۸.۶۸ متر بر رقیبانش پیشی گرفت و مدال طلای المپیک را از آن خود کرد. بسیاری این پیروزی را "ارمغانی" برای مردم تاجیکستان برای بیست و پنجمین سالگرد استقلال کشور تعبیر کردند.

ارمغان دیگری به مردم را باستان شناسان عرضه کردند. این مجسمه کوچک جوانمردی سوار بر اسب است که در یک روستای کوهستانی در شمال تاجیکستان یافت شده و به قرن هفتم میلادی متعلق است. این مجسمه که به احتمال زیاد رسم تاج گذاری یکی از پادشاهان سغد را در دوران حمله عرب به تصویر کشیده، اواسط مهرماه معرفی شد.

باله "زال و رودابه"

اهل علم و ادب تاجیکستان در سال گذشته دو کار مهم دیگری هم انجام دادند که یکی افتتاح رصدخانه "سنگ لاخ" پس از ترمیم آن و معرفی نامه ای از صدرالدین عینی به مقامات وقت شوروی در زمان ترور استالینی بود.

در این نامه استاد عینی از توطئه ای علیه خود سخن می گوید که دشمنانش در غیبتش به راه انداخته بودند، ولی این و نامه ای دیگر از لاهوتی به استالین موجب شد که استالین فرمان قتل او را صادر نکند.

از رویدادهای بسیار مهم فرهنگی دیگر در سال میلادی گذشته اجرای باله "زال و رودابه" در تئاتر اپرا و باله صدرالدین عینی در شهر دوشنبه در اواخر ماه نوامبر بود. این باله بر اساس داستانی حماسی و عاشقانه از "شاهنامه" ابولقاسم فردوسی، شاعر بزرگ، تهیه شده است.

ببینید: آلبوم عکس؛ نخستین اجرای باله 'زال و رودابه' در تاجیکستان

نمره های رقص باله "زال و رودابه" از سوی ماریا لویتسکایا، استاد باله از مسکو که سه سال باز در تئاتر اپرا و باله تاجیکستان فعالیت دارد، تهیه شده اند. موسیقی این باله را شهرت عشورف، آهنگساز و رهبر اتجادیه آهنگ سازان تاجیکستان که اخیرا در یک تصادف راه جان باخت، نوشته بود.

بیشتر بخوانید: شهرت عشورف، خالق باله 'زال و رودابه' در تاجیکستان به خاک سپرده شد

بشنوید: واپسین گفتگو با خالق باله زال و رودابه در تاجیکستان

در سال گذشته میلادی چندی از شخصیتهای مهم فرهنگی و اجتماعی، از جمله حسین نصرالدین، آوازخوان معروف ششمقام، و قهار محکمف، نخستین رئیس جمهوری تاجیکستان، درگذشتند. آقای محکمف ۸۴ سال سن داشت و مراسم تشییع جنازه اش بدون تشریفات رسمی برگزار شد.

بیشتر بخوانید: درگذشت حسین نصرالدین، آوازخوان معروف تاجیک

بیشتر بخوانید: درگذشت قهار محکمف، نخستین رئیس جمهوری تاجیکستان