سرکوبهای استالینی؛ اعدام رهبران وقت تاجیکستان

در جریان سرکوبها و اعدامهای دوران استالین موسوم به "اعدامهای استالینی" در سالهای ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸، بیش از یکصد مقام ارشد و عالی رتبه جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان و نزدیک به دو هزار نفر از اتباع دیگر این جمهوری بازداشت و اعدام شدند. شخصیتهای مهمی چون نصرت‌الله مخصوم، شیرین‌شاه شاه‌تیمور، عبدالرحیم حاجی بایف، میرزا داوود باقر اوغلی‌حسینف، سورن شادونتس، ارومبای عشورف، آندره فدین که از پایه‌گذاران جمهوری تاجیکستان محسوب می‌شدند و برخی در آن زمان حتی سمتهای ارشد و عالی در حکومت این جمهوری در دست داشتند؛ در این سالها اعدام شدند.

غفور شیرمتف، تاریخدان تاجیک می‍‌گوید که این سرکوبیها از ۱۳ سپتامبر سال ۱۹۳۷ با نشر مقاله‌ای در نشریه "پراودا" (ناشر افکار حزب کمونیست) زیر عنوان "دشمنان خلق تاجیک" آغاز شد. در همین روز مصوبه کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان هم چاپ شد که طبق آن، عبدالله رحیم‌بایف، رحبر حکومت تاجیکستان، و تقریبا همه وزرای کابینه‌اش برکنار و بازداشت شدند.

اُرومبای عشورف، دبیر اول حزب کمونیست تاجیکستان، که زیر این مصوبه امضا گذاشته بود، بعد از دو هفته خودش هم بازداشت و مانند سایرین تیرباران شد. آقای شیرمتف می‌گوید که اتهامات علیه آنها شگفتی‌آور بود: "رهبران جمهوری که قبلا همه مردم به عنوان الگو به آنان می‌نگریستند، در یک روز تبدیل به 'اعضای گروههای فاشیست وحشی، ملی‌گرایان بورژوازی، گماشته های فرومایه سرمایه‌داران ژاپنی و آلمانی ' شدند. در حالیکه همین دیروز بود که آنها رهبران طرح آبیاری وادی وخش، طراحان شهر آفتابی استالین‌آباد (دوشنبه کنونی) بودند و با بی‌سوادی مبارزه می‌کردند، کارخانه‌های نو ساختند، مزارع اشتراکی تاسیس دادند و جاده ها احداث کردند... ولی ناگهان دشمن خلق شدند."

به گفته آقای شیرمتف، بعد از این، فضای ترس و بیم تمامی تاجیکستان را فرا گرفت. کسانی که دیروز با هم دوست و رفیق و همکار بودند، شروع کردند به نوشتن (به مقامات) درباره همدیگر، به فکر پیامدهایش هم نبودند.

به نظر می‌رسد، برنامه سرکوب این افراد چند ماه قبل ریخته شده بود و اسناد بایگانی شوروی حاکی است که از قبل مقامهای ارشد وزارت کشور شوروی برای هر منطقه و جمهوری یا ولایتی تعداد افرادی را که باید بازداشت و اعدام شوند، از قبل تعیین کرده بودند.

از جمله، براساس نامه‌ای رمزدار که ۹ ژوئیه سال ۱۹۳۷ "از استالین آباد" به مسکو به نام استالین فرستاده شده، شمار افرادی که "کولاک و ضدانقلابی" خوانده شده و باید سرکوب شوند، ۱۷۷۵ نفر ثبت شده و از میان آنها ۷۸۰ تا ۸۱۰ نفر "دشمنان ویژه" (یعنی باید اعدام شوند) تعریف شده‌اند.

براساس اسناد بایگانی حزب کمونیست شوروی، در بین سالهای ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۰ یک میلیون و ۹۸۰ هزار و ۶۳۵ نفر در قلمرو این امپراتوری به اتهام فعالیتهای ضدشوروی بازداشت و از بین آنها ۶۸۸ هزار ۵۰۳ نفر اعدام شده‌اند.

سرکوب و اعدام بویژه در سالهای ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸ به مقیاس بزرگی رسید و در طول این دو سال یک میلیون و ۵۴۸ هزار و ۳۶۶ بازداشت شده و از این میان ۶۸۱ هزار و ۶۹۲ نفر اعدام شده اند. گفته می‌شود شمار اعدامها در سال ۱۹۳۷ در اتحاد شوروی در مقایسه با سال ۱۹۳۵ به اندازه ۳۰۰ برابر افزایش یافت.

Image caption جوزف استالین و رهبر تاجیکستان سورِن شادونتس. در ماه دسامبر سال ۱۹۳۵ هیات تاجیکستان به رهبری شادونتس در کرملین با استالین دیدار داشت. ۲۰ دسامبر ۱۹۳۵ به شادونتس نشان لنین برای موفقیتها در عرصه کشاورزی اعطا شد، اما دو سال بعد او تیرباران شد. در ماه سپتامبر سال ۱۹۵۶ هیات نظامی دادگاه عالی اتحاد شوروی او را پس از مرگ تبرئه کرد.
Image caption سورن شادونتس جایزه عالی اتحاد شوروی را به مملکت نهنگوا اعطا می‌کند. شاعرو نویسنده ایرانی‌الاصل معروف، ابوالقاسم لاهوتی، در پشت سر مملکت دیده می‌شود
Image caption عبدالرحیم حاجی‌بایف، نخستین رئیس شورای کمیسران خلق تاجیکستان. او در سال ۱۹۳۸ در سن ۳۸ سالگی به اتهام جاسوسی و آماده کردن شورش مسلحانه علیه دولت شوروی اعدام شد. او ۲۸ دسامبر سال ۱۹۵۷ پس از مرگ تبرئه شد.
Image caption نصرت‌الله مخصوم، رئیس کمیته انقلابی موقت جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان، رئیس کمیته مرکزی اجرائیه جمهوری خودمختار از ۱۹۲۶ تا ۱۹۲۹ و رئیس کمیته مرکزی اجرائیه جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان از اکتبر ۱۹۲۹ تا دسامبر ۱۹۳۳. به تاریخ ۸ ژوئیه ۱۹۳۷ در مسکو بازداشت شد و ۳۱ اکتبر ۱۹۳۷ اعدام شد. ۲۶ ژوئن سال ۱۹۶۴ بعد از مرگ تبرئه شد. با فرمان رئیس جمهوری تاجیکستان ۲۷ ژوئن سال ۲۰۰۶ عنوان "قهرمان تاجیکستان" را گرفت.
Image caption نصرت‌الله مخصوم در میان سازندگان سیستم آبیاری وادی وخش، در جنوب تاجیکستان در اوایل دهه ۱۹۳۰.
Image caption نصرت الله مخصوم در سال ۱۹۲۶ از نخستین ماشینهایی که وارد تاجیکستان شدند، بازدید می‌کند.
Image caption میرزا داوود باقر اوغلو هسینف، از فوریه سال ۱۹۳۰ تا ۲۳ دسامبر سال ۱۹۳۳ نخستین دبیر کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان بود. طرح بنیاد کانال وخش و آبیاری وادی وخش که به پیشرفت اقتصاد کمک کرد، به او مرتبط است. او در سال ۱۹۳۷ از همه مشاغلش برکنار شد، از حزب کمونیست اخراج و بازداشت شد. به تاریخ ۲۱ مارس ۱۹۳۸ با حکم هیات نظامی دادگاه عالی اتحاد شوروی اعدام شد. در سال ۱۹۵۸ بعد از مرگ تبرئه شد.
Image caption شیرینشاه شاه تیمور، از پایه‌گذاران جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان. رئیس کمیته مرکزی اجرائیه جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان و یکی از رئیسان کمیته مرکزی اجرائیه اتحاد شوروی. در سال ۱۹۳۷ به اتهام ساختگی مشارکت در سازمان ملی‌گرایی ضدشوروی در مسکو بازداشت شد. ۲۷ اکتبر ۱۹۳۷ اعدام شد، ۱۱ اوت سال ۱۹۵۶ بعد از مرگ تبرئه شد.
حق نشر عکس BBC Sport
Image caption آندره فدین، فرمانده و کمیسر لشکر ۲۰ سواره نظام کوهستانی برنده نشان سرخ لنینی تاجیکستان. از سال ۱۹۲۳ تا آخر عمر در تاجیکستان بود، ۲۰ دسامبر ۱۹۳۷ بازداشت شد و در اکتبر سال ۱۹۳۸ به اتهام مشارکت در یک توطئه نظامی به اعدام محکوم شد. در تابستان سال ۱۹۵۶ بعد از مرگ تبرئه شد.
Image caption چنار امامف در اوایل حکومت شوروی در تاجیکستان از پایه‌گذاران و نخستین رهبر سازمان محلی حزب کمونیست شوروی بود. در ژانویه سال ۱۹۳۵ کاتب یا منشی مسئول کمیته اجرائیه مرکزی جمهوری تاجیکستان انتخاب شد، در اکتبر سال ۱۹۳۹ اعدام شد.
Image caption آرتور کاکتین، معاون اول رئیس شورای کمیسران خلق تاجیکستان در سالهای ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۷. در سال ۱۹۱۷ همراه با جوزف استالین از سازمان حزبی پیتربورگ در انجمن حزب کمونیست نمایندگی می کرد. در شهر استالین آباد (دوشنبه کنونی) بازداشت شد و در سال ۱۹۳۸ تیرباران شد.
Image caption شورای کمیسران خلق جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در سال ۱۹۲۶.
Image caption سال ۱۹۳۵. بعد از دو سال همه این افراد اعدام شدند.
Image caption هردو در سال ۱۹۳۷ اعدام شدند.
Image caption رحمت الله دادابایف، معاون رئیس حکومت جمهوری شوروی تاجیکستان در سال ۱۹۳۸ اعدام شد.
Image caption مقاله‌ای در نشریه "کمونیست تادژیکیستانا" زیر عنوان "مرگ بر خائنان وطن" در پاییز سال ۱۹۳۷ که هیات برکنارشده دولت تاجیکستان را محکوم می‌کند.
Image caption مصوبه کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان با امضای اُرومبای عشورف، دبیر حزب، که در ارتباط با مقاله چاپ شده در نشریه "پراودا" چاپ شده است. خود عشورف هم بعد از دو هفته بازداشت و سپس اعدام شد.
Image caption عنوان مصوبه کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان
Image caption هیات دولت جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در سالهای ۱۹۲۶ تا ۱۹۲۸. در بالا و میانه عکس نصرت الله مخصوم است. بیشتر این افراد حدود ۱۰ سال بعد در سال ۱۹۳۷ اعدام شدند.

مطالب مرتبط