سفر 'تاریخی' میرضیایف به تاجیکستان؛ امید به لغو روادید

دوشنبه

سفر رسمی شوکت میرضیایف، رئیس جمهوری ازبکستان، به تاجیکستان که روزهای ۱۸ و ۱۹ اسفند (۹ و ۱۰ مارس) انجام می شود، در دل بسیاری از مردم تاجیکستان شعله امید به آینده بهتر روابط دو کشور با مشترکات تاریخی و فرهنگی دیرینه ای را فروزان کرده. سفری که بسیاری آن را "تاریخی و سرنوشت ساز" ارزیابی می‌کنند.

به گفته منابع رسمی تاجیکستان، قرار است در جریان این سفر بیش از ۲۰ سند همکاری میان مقامات دو کشور همسایه امضا شود، از جمله در زمینه حل اختلافات مرزی، گسترش روابط فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و غیره.

پیشاپیش سفر آقای میرضیایف، هیاتهای فرهنگی و اقتصادی و سیاسی ازبکستان وارد دوشنبه شده و گفت وگوهایی با همتایان تاجیک خود در زمینه های مختلف انجام داده‌اند.

از جمله به نوشته سایت وزارت امور خارجه تاجیکستان، طی دو روز اخیر گروههای کاری دو کشور در زمینه نشانه‌گذاری قطعاتی از خطوط مرزی میان دو کشور ملاقاتهایی انجام داده و پروتکلی امضا کرده اند. قرار است در دیدار آقای میرضیایف موافقت نامه ای در این باره امضا شود.

جامی و نوایی

یک همایش اقتصادی مشترک تاجران و بازرگانان تاجیک و ازبک و یک کنسرت مشترک هنرمندان دو کشور هم در جریان دیدار آقای میرضیایف از دوشنبه برگزار خواهند شد. از جمله شیرعلی جوره یف، آوازخوان معروف ازبکستان، در راس هیاتی از هنرمندان آن کشور وارد دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، شده است.

پیشتر جانب ازبکستان از پایه‌گذاری مجسمه های عبدالرحمان جامی و علی شیر نوایی، شعرای معروف قرن نهم خورشیدی که در محافل ادبی همیشه نماد دوستی مردمان تاجیک و ازبک توصیف می شوند، در شهر سمرقند خبر دادند. جانب تاجیکستان هم در اقدامی متقابل به بنیاد پارکی به نام علی شیر نوایی آغاز کرده است.

با این حال، مهم‌ترین توقعی که مردم تاجیکستان از سفر آقای میرضیایف به دوشنبه دارند، لغو نظام روادید است که از سال ۲۰۰۱ به این سو میان دو کشور جاری است. این مقررات باعث شده که هزاران خانواده سالهای زیادی از خویش و پیوندانشان در دو طرف مرز جدا بمانند. هفته گذشته با بازگشایی گذرگاه مرزی "سَرَزم" در در شمال تاجیکستان صدها خانواده پس از سالها به دیدار هم رسیدند و اشک شادی ریختند.

'حصار آهنی'

این نخستین سفر رسمی شوکت میرضیایف، رئیس جمهوری ازبکستان، به تاجیکستان از زمان رسیدنش به قدرت در کشور همسایه در یک و نیم سال پیش است. او پس از درگذشت اسلام کریمف، رئیس جمهوری سابق ازبکستان، در شهریورماه ۱۳۹۵ زمام امور را در دست گرفت و از همان آغاز نوید بهبود روابط با همسایگانش را داد.

به نظر بسیاری از تحلیل گران، آقای کریمف سیاستی انزوا طلبانه داشت و مرزهای کشورش را تقریبا به روی همه همسایگانش بسته بود. این مرزبندی به روی تاجیکستان سختگیرانه تر بود. چون آقای کریمف بیم داشت که ناامنی از این کشور جنگ زده در دهه ۹۰ میلادی و بعد از آن به قلمرو ازبکستان آسانتر رخنه کند. در اثر انفجار مینهایی که مقامات ازبک در مناطق مرزی دو کشور گذاشتند، صدها نفر زخمی یا کشته شدند.

Image caption محمد صالح، از مخالفان تبعیدی آقای کریمف

اما محمد صالح، از مخالفان تبعیدی آقای کریمف که سالهاست در خارج از ازبکستان به سر می برد، می گوید: "چالشهای امنیتی از توهمات دیکتاتور اسلام کریمف بود و او به این وسیله همسایگان را از تهاجم بنیادگرایی اسلامی بیم می داد. خود او با سرکوبگریهای بی رحمانه مسلمانان معتدل، به بنیادگرایی و افراط گرایی دامن زد. هیچ چالشی در زمینه امنیت (در منطقه) وجود ندارد، (بازگشایی مرزها) فقط سودمند است."

آقای صالح می گوید که تلاشهای شوکت میرضیایف برای بازگشایی دروازه های ازبکستان به روی همسایگان که آقای کریمف بسته بود، صمیمانه است. به اعتقاد او، آسیای میانه منطقه ای واحد با ترکیب جمعیتی و ویژگیهای جغرافیایی خاص است که مردمانش "طی قرنها با هم برادرانه می زیستند" و میانشان هیچ "حصاری آهنی" نباید موجود باشد.

وی می افزاید: "من خواهان لغو ویزا نه تنها با تاجیکستان، بلکه با همه کشورهای منطقه هستم. من همچنین خواهان لغو مقررات گمرکی بین آنها هستم، باید یک حوزه واحد اقتصادی ایجاد کرد. ازبکستان به خاطر ظرفیتهایی که دارد، می تواند نقش عمده ای در همگرایی کشورهای منطقه اجرا کند. تنها مانع می تواند عوامل خارجی باشد که نزدیکی این کشورها را نمی خواهند یا خودخواهی دیکتاتورهای محلی که فکر می کنم با رفتن کریمف دیگر وجود ندارد."

انزوای اقتصادی

در دوران زمام داری اسلام کریمف ازبکستان سیاستهای اقتصادی انزواگرایانه ای هم در پیش گرفته بود، درست برعکس آقای میرضیایف که به نظر می رسد اقداماتی برای آزادسازی اقتصاد در پیش گرفته است.

به باور برخی از کارشناسان، این سیاستها نه تنها به اقتصاد کشورهای همسایه لطمه زده که اقتصاد خود ازبکستان را هم در این دو دهه دچار چالشهای جدی ساخته بود. از جمله کشاورزان در بسیاری از مناطق ازبکستان که تولیدات خود را به کشورهای همسایه صادر می کردند، در این مدت بازارهای خود را از دست دادند.

در مقابل، کشورهای همسایه، مانند تاجیکستان که در همه عرصه ها وابسته ازبکستان بودند، توانستند با ایجاد راههای ارتباطی جدید، از جمله با افغانستان و چین، از وابستگی به ازبکستان رهایی یابند.

در دوران حکومت اسلام کریمف ازبکستان از شبکه واحد انرژی منطقه خارج شد و از جمله داد و ستد برق و گاز با تاجیکستان را کاملا متوقف کرد. ارتباطات ترابری و مسافربری بین دو کشور قطع شد. عبور و مرور قطارهای تاجیکستان از طریق قلمرو ازبکستان هم طی این سالها همواره با مشکلات و موانعی روبرو بوده است.

گذشته از اینها، مقامات ازبکستان همواره با بنیاد نیروگاه راغون در جنوب تاجیکستان ابراز مخالفت می کردند و مدعی بودند که این طرح عرصه کشاورزی و محیط زیست منطقه را به خطر می اندازد. فعالان محیط زیست ازبکستان همواره از کارخانه آلومینیوم تاجیکستان واقع در منطقه ای هم مرز با کشورشان انتقاد می کردند و می گفتند که این کارخانه فضای مناطق مسکونی در جنوب ازبکستان را آلوده می کند.

'سفر تقدیرساز'

هم اکنون، پس از روی کار آمدن آقای میرضیایف این بحثها بشدت کمرنگ شده و حتی برخی از کارشناسان در تاجیکستان می‌گویند که ازبکستان خود علاقه‌مند است که در طرح بنیاد نیروگاه "راغون" که بلندترین سد نیروگاهی در جهان در جنوب تاجیکستان خوانده می‌شود، سرمایه گذارد، هرچند این خبر به طور مستقل تایید نشده است.

Image caption رحمت‌الله ظایرف، حقوقدان و رهبر حزب سوسیال دمکرات تاجیکستان،

هر آیینه (به هرصورت)، بسیاری از شخصیتهای سیاسی و اجتماعی در تاجیکستان اکنون اطمینان خاطر پیدا کرده‌اند که کشور همسایه دیگر مانع از اجرای این طرح نخواهد شد. از جمله، رحمت‌الله ظایرف، حقوقدان معروف و رهبر حزب سوسیال دمکرات تاجیکستان، نسبت به سفر شوکت میرضیایف بسیار خوشبین است.

آقای ظایرف که خودش زاده ولایت فرغانه ازبکستان بوده و در زمان شوروی در تاجیکستان مقیم شده است، بر این باور است که این سفر "تقدیر ساز" (سرنوشت ساز) در همه سطوح مناسبات دو کشور تغییرات کلی به وجود خواهد آورد.

وی در صحبت با بی بی سی گفت: "من امید کلان دارم و این بی اساس نیست. مناسبات دو کشور اساس حقوقی پیدا می کند و به تصویب رسمی می رسد، موانع اداری، از جمله ویزا، برطرف می شود. در عرصه های اقتصاد، اجتماع، سیاست، تجارت، داد و ستد، روابط علمی و آموزشی، فرهنگی و هنری، زمیه خوب فراهم می شود."

Image caption قادرشاه مروت، از تاجیکان مقیم قرقیزستان و سردبیر نشریه "پیام علاتو" در بیشکک

قادرشاه مروت، از تاجیکان مقیم قرقیزستان و سردبیر نشریه "پیام علاتو" در بیشکک، می گوید که با روی کار آمدن شوکت میرضیایف در ازبکستان منطقه آسیای میانه "آبستن تحولات چشمگیری" شده است.

وی در صحبت با بی بی سی گفت: "بازگشایی پاسگاههای مرزی دلیل این تحولات است. تا یک سال پیش کسی نمی توانست این را پیشبینی کند. روابط قرقیزستان و ازبکستان هم که طی دو دهه گذشته با مشکلاتی مواجه بود، تازه رو به بهبود نهاده است. همین تحولات را می توان در روابط تاجیکستان و ازبکستان هم مشاهده کرد."

مشترکات فرهنگی

تاجیکستان و ازبکستان مشترکات فرهنگی و تاریخی دیرینه ای با هم دارند. بخش اعظمی از جمعیت تاجیکستان را ازبکها و طبق منابع مختلف، تقریبا نیمی از جمعیت بیش از ۳۰ میلیونی ازبکستان را تاجیکان تشکیل می دهند، هرچند گفته می شود بیشتر آنها رسما ازبک ثبت شده اند و طبق آمار رسمی تاجیکان فقط ۵ درصد هستند.

بویژه تلاشهای هویت خواهی تاجیکان که غالبا در شهرهای تاریخی سمرقند و بخارا و ولایات فرغانه و سرخاندریا به سر می برند، طی دوران زمام داری اسلام کریمف سرکوب و بسیاری از مدارس تاجیکی بسته شده بودند، اما در این اواخر دولت شوکت میرضیایف از برگزاری محافل فرهنگی تاجیکان در کشورش حمایت کرده است.

نمونه بارزی از این محافل برگزاری همایش ادیبان و سخنوران تاجیک ازبکستان در شهر تاشکند در اواسط بهمن ماه پذشته است. همچنین، گفته می شود تلویزیونهای ازبکستان در روزهای اخیر، پیشاپیش سفر آقای میرضیایف به دوشنبه، برنامه های کنسرتی هنرمندان تاجیک ازبکستان را نمایش داده اند.