رونق بازار جهانی گازاشک‌آور در مقابله با آشوب‌های اجتماعی و سیاسی

گازاشک آور حق نشر عکس Reuters
Image caption شلیک گاز اشک آور به سوی پناهجویان از سوی مرزبانان مکزیک و آمریکا درماه گذشته

استفاده مرزبانان آمریکایی از گاز اشک‌آور علیه پناه جویانی که قصد ورود به آمریکا را داشتند، یکی از حوادثی بود که افزایش کاربرد جهانی گازاشک آور طی دهسال گذشته را نشان می داد.

در وحله اول به نظر نمی‌رسد که "نور نور" و "تری برنز" هیچ وجه اشتراکی با هم داشته باشند.

نورنور یک دانشجوی ۲۸ ساله مصری است که دررشته حفاظت از محیط زیست دانشگاه کمبریج تحصیل می کند و می‌خواهد با دانشی که ازاین رشته بدست می آورد در بازگشت به زادگاهش قاهره، به کشورش خدمت کند.

تری برنز فروشنده چمن، تزئینات باغ و سبزیجاتی است که در خانه‌اش در جیمز تاون پرورش می‌دهد؛ شهری پوشیده ازمزارع سرسبز در پنسیلوانیا که ۶۱۷ نفر سکنه دارد.

این دونفر هرگز یکدیگر را ندیده اند. اما تنها چیزی که این دو نفر را بهم پیوند می دهد تجارت جهانی سلاح های غیرکشنده از جمله گاز اشک آور است که به صورت صنعت پررونقی در جهان در آمده است و استفاده از آن در نوارمرزی جنوب آمریکا علیه پناهجویان به سرخط خبرهای جهان تبدیل شده است.

اولین باری که نور با این سلاح آشنا شد ۲۵ ژانویه ۲۰۱۱ اولین روز شورش "بهار عربی" در میدان تحریر قاهره بود .

نور که بیست سال داشت قبل از آن روز هم در تجمعات اعتراض آمیز سیاسی شرکت کرده بود اما هرگز حضور جمعیت عظیمی از تمام طبقات اجتماعی درخیابان های قاهره را ندیده بود و استفاده از گاز اشک آور را هم برای اولین بار تجربه می کرد.

نور می گوید: "ولی درمورد آن کنجکاو بودم: آیا گازاشک آور واقعا باعث اشک ریختن می‌شود؟"

اما وقتی نیروهای امنیتی برای متفرق کردن جمعیت گاز اشک آور شلیک کردند نه تنها اشک نور در آمد بلکه دیدن کسانی که با حال بد روی زمین افتاده یا دچارتشنج شده بودند دلش را هم به درد آورد.

نور می گوید: "فکرمی کردم که مثل اسمش گاز اشک آور است اما نمی‌دانستم که گازی است که باعث حس خفگی تا حد مرگ ،کوری موقت وسرگیجه می‌شود."

نیروهای امنیتی مصر نه تنها روز اول تظاهرات بلکه ماه ها به استفاده از گاز اشک آور ادامه دادند.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption یکی از تظاهرکنندگان مصری درمیدان تحریر قاهره قوطی گازاشک آور را دردست گرفته است

نورسعی می کرد که قوطی‌های گاز اشک آور را جمع و از جمعیت دور کند؛ برای این کار دستکش ضخیمی به‌دست می‌کرد.

به این ترتیب نور به خوبی با قوطی های گاز اشک آور آشنایی پیدا کرد و می گوید: "از دور این قوطی ها نقره‌ای رنگ و مثل قوطی نوشابه استوانه‌ای بنظر می رسیدند. یکی از سرگرمی‌های مردم در این تظاهرات‌ جمع کردن این قوطی‌ها و پی بردن به این بود که در چه کشوری به قصد کشتن آن‌ها ساخته شده است . یکی می گفت "نگاه کن این ساخت آمریکاست" دیگری می‌گفت " این ساخت بریتانیاست" یا "نگاه کن این ارزان و ساخت چین است."

نور متوجه شد که روی بعضی از این قوطی‌ها نام سازنده آن "سیستم‌های ترکیبی تاکتیکی" ساخت آمریکا در شهر جیمزتاون در پنسیلوانیا نوشته شده بود.

"سیستم‌های تاکتیکی ترکیبی" (Combined Tactical Systems) یکی از شرکت‌های عمده تولید کننده گاز اشک‌آور است .

گاز اشک آور ساخت کارخانه ای است که که در یک جاده روستایی به فاصله نیم مایلی خانه تری برنز و مسافت یک ساعت و نیمی شمال پیتزبورگ قرارگرفته است .

تری برنز از یک مورد نفوذ گاز اشک‌آور به خانه‌اش به دلیل حادثه‌ای که در این کارخانه روی داد می گوید: "ابری از دود به سمت خانه ما می آمد و کاملا غیرعادی و می‌توان گفت خطرناک بنظر می‌رسید."

تری برنز در آن زمان یک محل پرستاری از کودکان را در محلی خارج از خانه‌اش اداره می کرد.

به دلیل این حادثه به تمام مدارس گفته شده بود که تا زمان پاکسازی این دود به کودکان اجازه خروج از مدرسه داده نشود. تری برنز می گوید که با بچه‌ها انتظارمی کشید و هیچ چیزمعلوم نبود : "نمی دانستم که چه کار باید بکنم."

حوادثی مثل نشت گاز کمتر در شهر جیمزتاون روی داده است اما طی سال ها چندین مورد آتش سوزی روی داده است و چند بار در روز انفجارهای آزمایشی شنیده می شود چون این کارخانه نه فقط گاز اشک آور بلکه سایر وسایل کنترل تجمعات نظیر بمب دودزا و گلوله های پلاستیکی را هم آزمایش می‌کند.

با وجود این تری برنز از بودن این کارخانه در این محل راضی است .

"یکی از همان مواردی است که مردم دوست ندارند نزدیک خانه هایشان چنین تاسیساتی وجود داشته باشد . اما آیا برای منطقه ما مفید است؟ شاید چون دلارهای حاصل از مالیات و شغل به همراه دارد."

سلاح‌های غیرکشنده یک تجارت چند میلیارد دلاری در سال است و صنعت آن رو به رشد است.

حق نشر عکس AFP
Image caption در تظاهرات اخیر در پاریس پلیس برای متفرق کردن جمعیت از گاز اشک آور استفاده کرد

شرکت پژوهشی "بازار مشترک" پیش بینی می‌کند که احتمالا ارزش این صنعت تا سال ۲۰۲۲ به بیش از ۹ میلیارد دلار خواهد رسید. شرکت سیستم های تاکتیکی ترکیبی نه تنها به مصر بلکه به اسرائیل، بحرین و ادارات پلیس نظیر اداره پلیس فرگوسن درایالت میسوری نیز گازاشک آور می‌فروشد.

بنا به گزارش سازمان عفو بین‌الملل و نامه‌های داخلی که دریک روزنامه مستقل مصری به چاپ رسید، با وجود اینکه سرکوب تظاهرکنندگان معترض در مصر به خشونت کشیده شده بود، اما شرکت "سیستم‌های تاکتیکی ترکیبی" ده‌ها هزار مورد ارسال گاز اشک آور بین سال های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۳ برای دولت مصر داشته است.

مخالفت با گاز اشک آور زمانی گسترش پیدا کرد که مقادیر زیادی از آن وارد مصر شد.

بعد از یک سلسله سرکوب های بی‌رحمانه در سال ۲۰۱۱ کارگران اسکله سوئز از تخلیه محموله های گازاشک آور خودداری کردند و گفتند که حاضر به شرکت در سرکوب های مرگبار و دردآور نیستند.

آنا فیگن‌باوم، که کتابی درباره تاریخ گازاشک‌آور نوشته است می‌گوید: "هرجایی که تصویری از تظاهرات بزرگ اعتراض آمیز درخیابان‌ها منتشر می شود ما محصولات شرکت سیستم های تاکتیکی ترکیبی را می‌بینیم."

نام این شرکت در واقع یک گروه از مواد شیمیایی آزار دهنده را یدک می کشد که گاز نیست بلکه پودرهای شیمیایی بسیارریزی است که با اسپری و یا قوطی های حامل آن در هوا پخش می‌شود.

گاز اشک آور نه فقط باعث ریزش اشک بلکه سوزش چشم و پوست، مشکل تنفسی و درد قفسه سینه می شود و ممکن است که به حالت تهوع و استفراغ منجر شود.

گاز اشک آور یک سلاح شیمیایی به شمار می‌آید.

حق نشر عکس Reuters
Image caption ماموران پلیس به سوی پناهندگان گاز اشک آور شلیک کردند

گاز اشک آور توسط فرانسه حدود جنگ جهانی اول ساخته شد اما مثل گاز خردل و سایر سلاح‌های شیمیایی کشنده نبود. در پی آن آمریکا، آلمان و سایرکشورها به ساخت آن پرداختند.

آنا فیگن باوم می گوید: "وقتی جنگ جهانی پایان یافت تمام شیمی‌دانان و شرکت های مواد شیمیایی که در جنگ نقش داشتند مایل بودند که به این صنعت در دوران صلح نیزادامه دهند و آن را تحت عنوان "گازهای زمان جنگ " برای استفاده در دوران صلح وارد بازار کردند.

شرکت شیمیایی دوپون (Dupont) و شرکت های مشابه به تولید گازهای شیمیایی پرداخته و برای استفاده پلیس و کنترل شورش در زندان ها محصولاتشان را به بازار روانه کردند.

در سال ۱۹۹۳ کنوانسیون بین‌المللی منع جنگ‌افزارهای شیمیایی استفاده ازگاز اشک آور درجنگ را ممنوع اعلام کرداما بسیاری از کشورها منجمله آمریکا در ناآرامی ها و شورش های داخلی از آن استفاده می کنند.

به نظر می‌رسد که استفاده از گاز اشک آور در جهان افزایش پیدا کرده است اما دست یافتن به رقم دقیق آن به دلیل این که دولت ها پیگیری نمی کنند سخت است. الزامی هم برای ارائه داده های مرتبط با تولید و پخش آن، موارد استفاده‌اش، سودهای حاصل از آن وجود ندارد.

اما آنا فیگن‌باوم که در کنفرانس های بین المللی بازرگانی شرکت داشته است از پیش بینی هایی در مورد توسعه این صنعت می گوید: "این صنعت مدعی توسعه بیشتر است. در سال ۲۰۱۱ که ما درسطح جهان با افزایش اعتراض ها روبرو بودیم فروش گاز اشک آور به سه برابر رسید .ما همچنین شاهد رشد بازار آن به ویژه در شرق آفریقا و شبه قاره هند هستیم. از این رو در مناطق درگیر مناقشه که مقررات ملی و بین المللی کمتر رعایت می شود بازار این صنعت، رشد پیدا کرده است."

حق نشر عکس Getty Images
Image caption پلیس فرگوسن در ایالت میسوری آمریکا به سوی جمعیتی که به خشونت پلیس اعتراض داشتند گازاشک آور پرتاب کرد

این رشد باعث رونق شهر جیمزتاون در پنسیلوانیا که شرکت "سیستم های تاکتیکی ترکیبی" در سال ۱۹۹۵ در آن آغاز به کارکرد، شده است.

مایکل ریلی، رئیس شورای شهر جیمزتاون، می گوید که قبل از آن در این منطقه مشاغل زیادی وجود نداشت: "ما یک یا دو محوطه انباشت الوار، ده ایستگاه بنزین، دو ایستگاه راه‌آهن و جاده‌هایی به سمت شمال، جنوب، شرق و غرب داشتیم .همه اینها دیگر وجود ندارد و آن چه داریم هم زیاد نیست."

امروز وجود یک پارک دولتی باعث ایجاد بعضی امورتجاری مرتبط با صنعت توریسم شده است. یک کارخانه رنگ سازی و شرکت "سیستم های تاکتیکی ترکیبی"وجود دارد که حدود ۲۳۰ کارگر دارد.

آقای ریلی می گوید: "برای بسیاری از مردم این شرکت یک موهبت غیرمنتظره است. در این منطقه شغل های قبلی دیگر وجود نداشت و ما از هرچه که باعث ایجاد شغل برای مردم شود استقبال می‌کنیم."

شرکت "سیستم های تاکتیکی ترکیبی" به تقاضای ما برای مصاحبه پاسخ نداد. کارگرانی که برای این شرکت کار می‌کنند می گویند که دستمزد پائینی کمتر از ساعتی ۱۰ دلار به آنها پرداخت می‌شود.

در پی حوادثی که در سال های ۲۰۱۱،۲۰۱۳ و ۲۰۱۵ درجراید محلی انتشار یافته، چندین کارگر مجروح شده‌اند و دست کم چهار آتش سوزی طی پانزده سال گذشته در این تاسیسات روی داده است.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption یکی از تظاهرکنندگان درفرگوسن سعی می کند با ریختن آب به سرو تنش اثرات گازاشک آور را کم کند

با وجود این آقای ریلی می گوید که وجود این شرکت برای مردم منطقه بسیارخوب و کاری که انجام می دهد مهم است: "دربسیاری از مواقع مثلا گلوله‌های غیرکشنده یا پلاستیکی که اسرائیل استفاده می کند، اکثرا ساخت اینجاست و مردم می گویند بله ما آن را ساخته ایم. ما آنها را فرستاده ایم و تا اندازه‌ای هم احساس غرور می کنند که این سلاح ها کشنده نیستند."

سید هیل، یک کارشناس سلاح‌های غیرکشنده است که بیش از سی سال در نیروی تفنگداران و اداره پلیس لس‌آنجلس کارکرده است.

سید هیل افزایش گزینه‌های بیشترسلاح های غیرکشنده برای کاربرد در اداره پلیس و ارتش را یکی از اهداف مهم زندگی خود به شمار می‌آورد. او امیدوار است بتواند این نوع سلاح‌ها را توسعه بدهد حتی به ساخت "اشعه گرمازا" کمک کرده، که کاربرد آن مثل ریختن آب داغ به روی تمامی اعضای بدن فردی است که هدف قرار می گیرد.

حق نشر عکس PRI/ THE WORLD
Image caption کارخانه شرکت "سیستم های تاکتیکی ترکیبی" در ایالت پنسیلوانیا

سید می گوید که "گاز اشک‌آور واقعا یک وسیله شگفت انگیز است و خیلی به ندرت ممکن است باعث کشته شدن افراد شود."

با وجود این گاز اشک‌آور گزینه مورد علاقه او نیست.

به گفته سید: "سلاح کشنده باید تمایز قائل شود و بتواند فقط یک نفراز میان جمعیت را هدف قراردهد و تاثیری در تغییرفضا ندهد یا اثرات درازمدت نداشته باشد. همچنین میزان اثر آن به روی افراد بدون توجه به سن، سایز یا بیماری آنها یکسان باشد. شبیه به آنچه درفیلم پیشتازان فضا (Star Trek) فرمان استفاده از سلاح های غیرکشنده نامیده می‌شود."

اما سید می گوید که گاز اشک آور هیچ کدام از این مشخصات را ندارد: "من از این ویژگی خوشم نمی‌آید. مشکلات زیادی وجود می آورد. فقط بهترازگزینه کشنده است. دارای استاندارد کاملی نیست . مردم فراموش می کنند که استاندارد کامل داشتن گزینه دیگری است و بسیاری ازمواقع تنها گزینه باقیمانده استفاده از سلاح کشنده است."

اما در مصر،غزه و بحرین وقتی گاز اشک آور با ترکیب بالا در میان فضای کوچکی شلیک شد نتیجه مرگباری به دلیل خفگی ناشی از استشمام آن داشت. بعضی دیگر هم در اثراصابت قوطی‌های حامل گاز جان خود را ازدست داده اند.

خود نور هم بعد از اصابت قوطی گاز اشک آور به بالای چشم چپش چند روز در بیمارستان بستری شده است.

نور می گوید: "بعضی اوقات گاز اشک آور را مستقیم به سر مردم شلیک می کردند. سر یا کشاله ران را هدف قرار می دادند. این به کرات روی می داد. کاملا یک رویه عادی شده بود. "

سید هیل معتقد است که این اتفاقات ناشی از استفاده نادرست از این سلاح است و قوطی های گازاشک آور را نباید چنین مستقیم به هدف شلیک کرد.

اما آنا فیگن‌بام نویسنده کتابی در باره گاز اشک آور می گوید: "این مسخره است که سلاح می تواند غیرکشنده باشد و می افزاید: "وسیله ای که باعث تحریک و آزار اندام های حساس می شود و دردآور است و می دانیم که به مرگ بسیاری هم منجر شده است ودر واقع کاربرد آن در جهان نشان داده که چطور می تواند به سادگی به مرگ منجر شود، مطمئنا کشنده محسوب می شود و توصیف آن به عنوان سلاح غیرکشنده نباید قانونی باشد."

سید هیل اذعان دارد که عنوان "غیرکشنده" یا " کمترکشنده" که هردو در این صنعت به کارمی رود گیج کننده است اما باید به نیت از این توصیف پی برد . این سلاح ها به دلیل این که کمتربه مرگ منجر می شوند ساخته شده اند.

سید در ادامه می گوید: "این مسئله آزاردهنده است که در بهترین توصیف ما را بی تفاوت و در بدترین آن ما را پلید می خوانند."

اما آنا فیگن‌باوم توصیف این سلاح ها بعنوان سلاح هایی که کمتر به کشته شدن افراد منجر می‌شود، را به کلی رد می‌کند و می‌گوید: "به من بگوئید که منظور از کمتر کشنده چیست؟ یعنی این که به نحوه کمترکشنده ای موجب کشته شدن می‌شود."

دولت‌ها آماری از قربانیان گاز اشک آور منتشر نمی‌کنند. بنابر این نمی‌توان پی برد که چه تعدادی در اثر استفاده از این سلاح کشته شده‌اند. در میدان تحریر هزاران نفر به دست نیروهای امنیتی به شیوه دیگری کشته شدند. به این ترتیب به قیام مردم پایان داده شد. استفاده ازگاز اشک‌آور متوقف شد حتی درحال حاضرهم نور خاطرات ضد و نقیضی از آن زمان دارد و می گوید: "چیزی که الان می گویم ممکن است"خود آزارنده باشد اما بعد از مدتی شما دلتان می خواهد که از گاز اشک‌آور استفاده شود."

حق نشر عکس Getty Images
Image caption سال ۱۹۴۱ در بریتانیا مردم را برای مقابله با گاز اشک آور آموزش می دادند

در دوران تظاهرات میدان تحریر قاهره، نور یک قوطی حاوی گاز اشک آور را با خود به منزل برد و آن را در کیفی سربسته قرارداد. بعد هر از گاهی آن را از کیف بیرون می‌آورد و بو می‌کند تا در یادش باقی بماند.

نور می گوید: "اگر بخواهم آن را توصیف کنم می گویم که بوی عطر شیطان می دهد."

نور همچنین می گوید که بوی فلفل می دهد اما این توصیف هم برایش کامل نیست .بعضی دیگر می گویند که گاز اشک آور بوی اسیدی سرکه می‌دهد.

به گفته نور: "زندگی در واقع به معنای مقابله با مرگ است که بوی گاز اشک آور بلافاصله این را به یاد می‌آورد."