جنگ آب، پرده‌ای دیگر از مصائب سوریه

رودخانه بردی از وسط دمشق می‌گذرد حق نشر عکس AFP
Image caption رودخانه بردی از وسط دمشق می‌گذرد

شش سال پس از آغاز درگیری‌ها در سوریه، کار به جنگ بر سر مایه حیات کشیده.

ماجرا از ۲۳ دسامبر ۲۰۱۶ شروع شد، روزی که شرکت آب دمشق اعلام کرد شورشیان، آب شهر را به گازوییل آلوده کرده‌اند و آب را به روی پنج میلیون ساکن پایتخت بست. شورشیان البته این موضوع را تکذیب کردند. می‌گویند بمباران نیروهای دولتی زیرساخت‌های آب شهری را خراب کرده.

منبع تأمین آب دمشق از دیرباز عین‌الفیجه در دره رود بردی بوده، حدود ۱۸ کیلومتری شمال غرب دمشق. کمی پس از آغاز اعتراض‌ها به دولت بشار اسد، ساکنان این منطقه هم که از کوتاهی و فساد و زمین‌خواری و ساخت هتل‌ها و باشگاه‌های ورزشی لوکس در تپه‌های اطراف‌شان به تنگ آمده بودند، به اعتراض‌ها پیوستند.

سال ۲۰۱۲ ده روستای این منطقه به دست شورشیان افتاد.

حق نشر عکس AP
Image caption هر طرف طرف دیگر را در آسیب زدن به منابع آب مقصر می‌داند
حق نشر عکس EPA
Image caption آب جیره‌بندی شده

روز ۲۲ دسامبر ۲۰۱۶، حمله حامیان بشار اسد برای پس‌گرفتن این دره استراتژیک و چشمه‌های آب آن آغاز شد. هلی‌کوپترهای ارتش سوریه بمب‌های بشکه‌ای انداختند و نیروهای حزب‌الله لبنان از زمین وارد منطقه شدند.

این ماجرا درست یک هفته پیش از اعلام آتش‌بس سراسری در سوریه بود که با میانجیگری روسیه و ترکیه حاصل شده بود.

شبکه آبراه‌ها

دره رود بردی صدها میلیون سال پیش با گذر رود بردی از میان رشته کوه‌های شرق لبنان ایجاد شده، رودی که امتدادش از وسط دمشق می‌گذرد.

این روزها رودخانه بردی نشانی از ابهت گذشته ندارد. خشک‌سالی و آلودگی به مرور رودخانه را به جویی کثیف وسط شهر تبدیل کرده. اما این رود روزگاری مایه آبادانی بی‌نظیر دمشق بود، و اساسا دلیل پیدایش شهر کنار کمربند سبز باغ‌ها و مزارع که به "غوطه" معروف است. سرچشمه رود بردی کوه حرمون یا جبل‌الشیخ است - بلندترین قله سوریه که نامش دستکم پانزده بار در انجیل آمده.

حق نشر عکس Diana Darke
Image caption حفره‌های سیستم آب‌رسانی روم باستان را کنار رودخانه می‌تواند دید

جبل‌الشیخ معمولا تا اواخر ژوئن برف دارد. دمشقی‌ها از برفی که روی آن نشسته می‌فهمند وضع آب سال پیش‌رو چطور است.

البته در روزگار قدیم هفت رود کوچک دیگر هم به بردی می‌ریختند. رودهایی که مسیرشان را رومی‌های باستان با آب‌راه‌های مصنوعی منحرف کرده بودند. آب رود از طریق آب‌راه‌های بزرگ به مرکز دمشق آورده می‌شد و با شبکه‌ای پیچیده به خانه‌ها می‌رسید.

در دوران عثمانی هم نظام پیچیده دیگری پیاده شد که آب را بر اساس سهمیه‌ای مشخص به حمام‌های عمومی و مساجد و آب‌خوری‌های همگانی می‌رساند.

حتی امروز هم بیشتر خانه‌ها یک شیر آب آشامیدنی مخصوص دارند که مستقیم به چشمه وصل است.

قهوه‌خانه‌ها

وسط تابستان، و البته روزهای جمعه و تعطیلی‌های دیگر، مردم کنار رود بردی می‌رفتند - بیرون شهر. لب رود سکوهایی بود که می‌شد روزانه اجاره کرد. روی سکو‌ها چادرهایی بود که درش به طرف به رودخانه بود. کنارش نردبان‌های کوچک آهنی داشت که بچه‌ها بتوانند بروند پایین آب‌تنی.

به‌طور خلاصه جای تفریح و آرامش خانواده‌ها بود.

اولین قهوه‌خانه‌های این منطقه هم در قرن شانزدهم میلادی همین‌جا کنار رود بردی در حومه دمشق راه افتاد.

موقع حج زائران در همین قهوه‌خانه‌ها جمع می‌شدند که وقتی زیاد شدند راه بیافتند و از دست راهزنان در امان باشند.

از قرن نوزدهم حکاکی‌های زیادی باقی مانده که قهوه‌خانه‌های شلوغ کنار بردی را نشان می‌دهد.

حق نشر عکس Diana Darke
Image caption سکوهای کنار رود که مردم رویش پیک‌نیک می‌کردند، با نردبانی برای آب‌تنی بچه‌ها

سنگ‌نوشته‌های لاتین

نزدیک روستای سوق صخره‌‌ای است که رویش حفره‌های بزرگ دارد.

این حفره‌ها بخشی از سیستم آب‌رسانی رومی‌هاست: تونل‌هایی که به دقت در دل صخره‌ها کنده بودند که برف‌هایی را که آب می‌شود به آب‌راه‌های دمشق برسانند.

در جاده قدیمی بین بعلبک و دمشق، هنوز می‌توان سنگ‌نوشته‌های یکی-دو هزار ساله‌ای دید که توضیح می‌دهند چطور جاده را بالاتر بردند که سیل خرابش نکند. بعضی نوشته‌ها به زبان یونانی است، که زبان رسمی این منطقه بود، بعضی به زبان لاتین، که زبان سربازان رومی بود.

این منطقه برای حزب‌الله لبنان مهم است. می‌شود گفت به خاطر نزدیکی‌اش به بعلبک که از پایگاه‌هایشان است، آن را حیاط خلوت‌شان می‌دانند.

حق نشر عکس Diana Darke
Image caption سنگ‌نوشته‌های لاتین کنار یکی از جاده‌های وادی بردی

دولت سوریه مدعی است نیروهای جبهه فتح شام (همان جبهه نصرت سابق که به القاعده وابسته است) در این منطقه حضور دارند و برای شکست آنها حمله می‌کند. مردم محلی می‌گویند فقط نیروهای ارتش آزاد سوریه در این منطقه هستند.

از آنجا که ایست‌های بازرسی حزب‌الله به مقام‌های روس و ناظران سازمان ملل اجازه عبور نداده‌اند، معلوم نیست کدام طرف راست می‌گوید. مثل بسیاری موارد دیگر در سوریه، حقیقت پشت آتش و دود - و این بار زیر آب رود بردی - پنهان است.

حق نشر عکس Diana Darke
Image caption منطقه وادی بردی و روستاهای واقع در دره

موضوعات مرتبط