برگ نفت در پرونده خاشقجی؛ عربستان تحریم شدنی است؟

میدان نفتی عربستان از آسمان حق نشر عکس Getty Images
Image caption تاسیسات نفتی عربستان

پرونده جمال خاشقچی، تبدیل به یک بحران سیاسی تمام عیار در روابط ریاض و متحدانش در غرب شده است.

دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، پیشتر اعلام کرده بود که اگر حکومت عربستان در قتل جمال خاشقچی، دست داشته باشد به شدت تنبیه خواهد شد. عربستان مرگ جمال خاشقجی را تایید کرده، اما اگر ریاض آنطور که متحدانش می‌خواند، به صورت شفاف این پرونده را پی‌گیری نکند، چه گزینه‌هایی برای تنبیه عربستان سعودی و جود دارد؟

در رسانه‌ها صحبت‌هایی از تحریم عربستان شده است. اما همزمان گزارش‌هایی هم از واکنش تند مقام‌های عربستان منتشر شده است، اینکه "با تحریم‌ها مقابله می‌کنیم."

دوشنبه پیش، در اوج کشمکش‌ها، خالد فالح، وزیر نفت عربستان گفته بود، بدون اضافه ظرفیت عربستان، که به عنوان یک ضربه گیر در بازار عمل می‌کند٬ قیمت نفت "به راحتی سه رقمی می‌شود".

اهمیت عربستان در قیمت جهانی نفت، در نمودار زیر پنهان شده است. این نمودار، "ظرفیت اضافه" تولید اوپک را نشان می‌دهد که بیشتر آن، یعنی ۱/۵ تا ۲ میلیون بشکه در روز از این مقدار در اختیار عربستان است. این ظرفیت عربستان را تبدیل به "بانک مرکزی نفت جهان" کرده است. یعنی با استفاده از "ظرفیت اضافه" تولیدش می‌تواند روی قیمت نفت در جهان، اثر بگذارد.

حالا ماجرای خاشقجی، چگونه به نمودار بالا مربوط می‌شود؟ اگر عربستان نخواهد، از ظرفیت اضافه خود استفاده نمی‌کند. یا دستکم با خونسردی تمام و آهسته آهسته از آن استفاده می‌کند، آنطور که خودش بخواهد.

چنین تصمیمی درآستانه تحریم‌های نفتی ایران (١٣ آبان) می‌تواند به معنی اخلال در برنامه آمریکا برای تحریم ایران و همزمان، ثابت نگه داشتن قیمت نفت باشد.

ظرفیت اضافه تولید چیست؟

ظرفیت اضافه تولید نفت، به عنوان یک ضربه گیر در بازار جهانی نفت شناخته می‌شود و به این معنی است: "میزان اضافه تولیدی که می‌تواند ظرف ۳۰ روز وارد بازار شود و برای ۹۰ روز ادامه داشته باشد".

تازه ترین گزارش سازمان بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که از حدود شش ماه پیش، بعضی از کشورهای اوپک، در کنار روسیه و تولید کنندگان نفت آمریکا تولید خود را افزایش داده‌اند که باعث شده در مجموع تولید نفت جهان حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز بالا برود.

حدود نیمی از این افزایش تولید یا ۷۳۵ هزار بشکه در روز، مربوط به بعضی از اعضای اوپک بوده است که عربستان و امارات متحده عربی بیشترین سهم را در آن داشته‌اند. دلیل این اضافه تولید هم جبران کاهش تولید نفت ونزوئلا و ایران است.

آنطور که مقام‌های عربستان و روسیه گفته‌اند، با استفاده از ظرفیت اضافه تولید خود "نیاز بازار" را تامین می‌کنند. اما این همه ماجرا نیست.

جایگاه عربستان در بازار نفت کجاست؟

گذشته از ظرفیت اضافه تولید، عربستان جایگاه ویژه‌ای هم در بازار جهانی نفت دارد. این کشور جزو بزرگ‌ترین تولید کنندگان نفت جهان است. نمودار زیر، حجم تولید بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان را در سال ۲۰۱۷ میلادی نشان می‌دهد.

این نمودار نشان می‌دهد که پنج کشور اول، در مجموع نیمی از نفت جهان را تولید می‌کنند. اما تولید کردن، با صادر کردن تفاوت دارد. بسیاری از کشورهای جهان، به دلیل مصرف داخلی بالا، اگر چه تولید کننده بزرگ هستند اما در بازار صادرات رتبه پایین‌تری دارند.

نمودار زیر، حجم صادرات نفت خام را نشان می‌دهد، البته با این توضیح که جدیدترین آمار موجود در اداره اطلاعات انرژی آمریکا (منبع این گزارش) مربوط به سال ۲۰۱۶ میلادی است، با این حال این آمار برآوردی از وضعیت معمول بازار به دست می‌دهد.

در این نمودار، عربستان سعودی، با صادرات بیش از ٧ میلیون بشکه نفت خام (شامل میعانات گازی) در روز رتبه اول را دارد.


در دو نمودار بالا:

حجم تولید ایران (در سال ۲۰۱۶) حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز در نظر گرفته شده است. با توجه به اینکه حداکثر حجم صادرات ایران حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز است، جایگاه ایران در جهان - در بهترین حالت - در ردیف ششم تا هشتم خواهد بود. آمار نهایی پارسال هنوز در دسترس نیست.

آمریکا، اگرچه خود بزرگترین تولید کننده نفت و میعانات گازی جهان در سال ۲۰۱۷ میلادی بوده است (بیش از ۱۳ میلیون بشکه در روز) اما حجم بالای مصرف داخلی آمریکا که حدود ۱۹/۵ میلیون بشکه در روز است، این کشور را از فهرست صادر کننده‌های بزرگ خارج و در رتبه اول وارد کنندگان برده است.


نمودارهای بالا نشان می‌دهند که عربستان، در کنار روسیه و آمریکا (به عنوان بزرگ‌ترین تولید کننده و بزرگترین مصرف کننده)، بازیگران اصلی بازار جهانی نفت هستند.

نوسان تاریخی قیمت جهانی نفت نشان می‌دهد که قیمت نفت، با تغییر حجم تولید عربستان، در بیشتر مواقع (بجر موارد بحران‌های اقتصادی) رابطه‌ای تقریبا مستقیم دارد. با افزایش تولید، قیمت کاهش، و با کاهش تولید قیمت افزایش یافته است.

اما همزمان با نیاز جهان به نفت عربستان، ریاض هم به شدت به درآمد نفتش نیاز دارد. ارزان شدن نفت در سال‌های اخیر و پروژه‌های توسعه پرهزینه داخلی باعث شده که خرج عربستان بالا برود و حتی دچار کسری بودجه‌های سنگین شود.

این شرایط، وضعیتی مشابه رابطه روسیه با اروپا را ترسیم می‌کند. روسیه نیاز به صادرات نفت و گاز به اروپا دارد، و حتی در دوران جنگ سرد هم روند صادرات ادامه یافت. با این حال آنچه روسیه مانند عربستان در اختیار ندارد، ظرفیت قابل توجه تولید اضافی است که می‌تواند در چانه زنی سیاسی، برگ برنده باشد.

این ظرفیت، دستکم روی کاغذ به عربستان این امکان را می‌دهد که با حفظ سقف تولید معمول خود، با استفاده از عامل اضافه ظرفیت، برقیمت جهانی نفت - آنطور که می‌خواهد اثر بگذارد. مخصوصا با آغاز تحریم‌های ایران، که دستکم بخش بزرگی از ظرفیت اضافه تولید اوپک، باید صرف جبران کاهش تولید ایران شود.