شورای حقوق بشر سازمان ملل؛ وقتی قاضی و متهم یکی باشد

در رای گیری برای انتخاب ۱۸ کرسی خالی شورای حقوق بشر سازمان ملل، آمریکا نیز به عضویت این شورا برگزیده شد.

سه سال پیش هنگامی که شورای حقوق بشر سازمان ملل جایگزین کمیسیون حقوق بشر این سازمان شد، دولت جرج بوش رئیس جمهور سابق آمریکا، از عضویت در این شورا خودداری کرد.

استدلال دولت آقای بوش این بود که اغلب اعضای شورای حقوق بشر سازمان ملل، کشورهای نقض کننده حقوق بشر هستند و بنابراین، به جای جلوگیری از نقض حقوق بشر در سطح جهان، عمدتا بر کارنامه حقوق بشر اسرائیل و رفتار آن در برابر فلسطینی‌ها تمرکز می‌کنند.

شورای حقوق بشر سازمان ملل در عمر سه ساله خود چندین قطعنامه درمحکومیت اسرائیل صادر کرده، اما نسبت به نقض حقوق بشر در دیگر کشورها چندان واکنشی نشان نداده است.

با این حال، دولت باراک اوباما رئیس جمهور آمریکا که سیاست تعامل در صحنه جهانی را در پیش گرفته است، با اذعان به معایب شورای حقوق بشر سازمان ملل و اعتراف به وجود نقص در کارنامه حقوق بشر آمریکا، به گفته سوزان رایس سفیر این کشور در سازمان ملل در صدد برآمده است که «در زمینه احترام به حقوق بشر و حمایت از دمکراسی» نقش ممتازی به عهده گیرد.

حضور آمریکا در شورای حقوق بشر سازمان ملل تغییری در ترکیب شورا که اعضایش به صورت منطقه‌ای انتخاب می‌شوند، ایجاد نخواهد کرد، اما قاعدتا بر نتیجه تصمیمات آن بی‌تاثیر نخواهد بود.

آمریکا با رای مثبت یا منفی خود به قطعنامه‌های شورای حقوق بشر می تواند در میزان اعتبار بین‌المللی آنها موثر باشد، ضمن آنکه این کشور با توجه به نفوذ سیاسی خود بر کشورهای دیگر احتمالا در مواردی می‌تواند متحدان خود را به در دستور کار قرار دادن پرونده حقوق بشر یک کشور و یا از دستور خارج کردن پرونده‌ای دیگر متقاعد کند.

با این همه، به نظر بعید می‌آید که شورای حقوق بشر سازمان ملل به صورت نهادی برای صیانت از حقوق بشر و جلوگیری از نقض آن از سوی کشورها تبدیل شود.

شورای حقوق بشر سازمان ملل مانند اغلب ارکان ملل متحد، برآیند اعضای جامعه جهانی است و اعضای جامعه جهانی نیز دیدگاه مشترک و کارنامه یکسانی در مورد حقوق بشر ندارند.

به عبارت دیگر، در شورای حقوق بشر سازمان ملل ۴۷ نماینده جامعه جهانی می‌خواهند در باره نقض حقوق بشر در سطح جهانی تصمیم بگیرند و چنانچه اغلب و یا تعداد قابل توجهی از اعضای جامعه جهانی خود ناقض حقوق بشر باشند، نوعی تناقض رخ می‌دهد.

در حال حاضر شمار قابل توجهی از کشورهای آسیایی، آفریقایی، آمریکای لاتین و حتی برخی از قدرت های بزرگ جهانی متهم به نقض حقوق بشر هستند و اگر مجموعه اینها بخواهند با انتخاب نمایندگانی در شورای حقوق بشر سازمان ملل در باره رعایت یا نقض حقوق بشر در کشورهای جهان تصمیم گیری کنند در واقع قاضی و متهم یکی می‌شوند.

از این گذشته، در سال‌های اخیر یک بحث نظری پیچیده نیز در مورد حدود و ثغور و ماهیت حقوق بشر در سطح جهان رواج یافته که خود به صورت مانعی در راه ارتقاء حقوق بشر در آمده است.

طبق این بحث که تا اندازه زیادی برخی از متفکران موسوم به پست مدرن به آن دامن زده‌اند، چیزی به نام حقوق بشر جهانی و فراتاریخی وجود ندارد و این مقوله تابعی از فرهنگ و عقلانیت خاص جوامع است.

از همین رو، معمولا گفته می‌شود که آنچه در اعلامیه جهانی حقوق بشر آمده، در حقیقت «حقوق بشر غربی»‌است و دلیلی وجود ندارد که کشورهای غیر غربی نیز ملزم به رعایت آن باشند.

در این میان برخی کشورها بویژه جمهوری اسلامی ایران که برخی محافل جهانی آن را به نقض حقوق بشر متهم می‌کنند، با بهره گیری از نظریه فوق اصرار دارد که حقوق بشر غربی پدیده‌ای سیاسی برای بسط سلطه و نفوذ جهان سرمایه داری در کشورهای اسلامی و شرقی و تحت فشار قرار دادن کشورهای مخالف آمریکاست و از همین رو، مدعی است که گرچه رفتارش با شهروندان ایرانی ممکن است با حقوق بشر غربی مغایر باشد، اما با «حقوق بشر اسلامی» سازگار است.

متفکران پست مدرن ظاهرا به منظور نقد عقلانیت مدرنی که آن را سبب ایجاد محدودیت برای بشر می دانند، با گشودن درهای نسبی گرایی به روی موضوع حقوق بشر، بحث نظری پیچیده‌ای را رواج داده‌اند که عملا دستمایه برخی کشورها برای نادیده گرفتن اعلامیه جهانی حقوق بشر شده است، اما نکته تناقض‌آمیز در این میان است که کشورهایی که برای توجیه رفتار خود در زمینه حقوق بشر به نسبی گرایی مورد نظر متفکران پست مدرن استناد می‌کنند، نسبی گرایی در هیچ حوزه دیگری را بخصوص در برابر منتقدان و مخالفان داخلی خود تحمل نمی‌کنند.

در هر حال، به نظر می رسد تا زمانی که اکثریت قابل توجهی از کشورهای جهان با توزیع جغرافیایی متوازن، به کارنامه خوبی از رعایت حقوق بشر دست نیابند و تا زمانی که این مقوله از حوزه منازعه سیاسی کشورها خارج نشود، شورای حقوق بشر سازمان ملل کارویژه واقعی خود را پیدا نخواهد کرد.

مطالب مرتبط