شناسایی کوزوو در گرو دعاوی حقوقی

دیوان دادگستری بین المللی لاهه به بررسی اعلام استقلال کوزوو که از روز اول دسامبر آغاز شده بود پایان داده است. طی یازده روز، علاوه بر نمایندگان صربستان و کوزوو، همه اعضای دائم شورای امنيت سازمان ملل در این دادگاه حضور داشتند. روسيه و چين به طرفداری از مواضع صربستان و فرانسه، انگليس و آمريكا هم به طرفداری از كوزوو، نظرات خود را مطرح کردند

کوزوو سال گذشته به طور یک جانبه اعلام استقلال کرد و تاکنون بیش از شصت کشور ازجمله 22 عضو از 27 عضو اتحادیه اروپا استقلال آن را به رسمیت شناخته اند .دیوان لاهه پس از شنود استدلال طرفین به بررسی این پرونده می پردازد تا نظر مشورتی خود را صادر کند. انتظار می رود که روند بررسی این پرونده تا یک سال و یا حتی بیشتر ادامه پیدا کند.

سوالی که مجمع عمومی سازمان ملل متحد به دیوان دادگستری بین الملی لاهه برده این است که آیا اعلام استقلال یک جانبه کوزوو مطابق با قوانین بین المللی است یا خیر؟

دیوان بین المللی دادگستری صرفا باید به این پرسش پاسخ دهد و نه مسائل دیگری که در این رابطه، نظیر قانونی بودن شناسایی کوزوو، مطرح شده است. گرچه صرف این سوال بسیاری از مفاهیم چالش برانگیز و بنیادین حقوق بین الملل نظیر "دولت،" "ملت" و یا " حق تعیین سرنوشت " را در رابطه با استقلال کوزوو و در موضع گیری های کشورهای مخالف و موافق آن مطرح ساخته است .

اما چرا اعلام استقلال یک جانبه کوزوو مورد شناسایی بیش از 63 کشور جهان، از جمله سه عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، قرار گرفته است ولی با مخالفت سایر کشورها روبرو است و باعث اختلاف نظر حتی در میان حقوقدانان شده است؟

فریدل وایس، حقوقدان و استاد دانشگاه وین میگوید که در قوانین بین المللی حق یا ممنوعیت جدایی یک جانبه وجود ندارد. او می گوید: "تنها وجه تمایز کوزوو از سایر جنبش های جدائی طلب این است که کوزوو تحت مدیریت سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپا قرار داشته است . قطعنامه 1244 سال 1999 شورای امنیت که اداره امور کوزوو را تحت مدیریت بین المللی قرار داد، ظاهرا استقلال کوزوو را به یک موضوع بحث انگیز بین المللی تبدیل کرده است. کوزوو که تحت حاکمیت انحصاری صربستان قرار داشت و در پی مدیریت بین المللی بر آن، وضعیت نا مشخصی پیدا کرده بود به یک جهش دست زد و اعلام استقلال کرد در نتیجه اکنون به صورت یک موضوع بسیار بحث انگیز در آمده است ."

قطعنامه 1244 سال 1999 درپی فجایعی که پاکسازی قومی دولت مرکزی یوگسلاوی سابق در کوزوو به بار آورد به تصویب رسید. پاکسازی قومی در کوزوو که 90 در صد از ساکنین آن را آلبانیایی تبارها تشکیل میدهند بیش از 12000 هزارکشته برجای گذاشت و هشتصد هزار نفر دیگر را آواره کرد که به آلبانی پناه بردند.

وقتی تلاش های دیپلماتیک برای جلوگیری از کشتار و فجایع کوزوو به نتیجه نرسید، پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، دست به مداخله نظامی زد و صربها را بیرون راند و اداره امور کوزوو را به سازمان ملل متحد واگذار کرد .طی هشت سالی که کوزوو تحت مدیریت بین المللی قرارداشت توانست توانایی کامل برای اداره امور خود را به دست آورد.

به نظر بسیاری، همین شرایط ویژه کوزوو زمینه قانونی اعلام استقلال یک جانبه انرا فراهم آورده است میاورد. دکتر وایس در این باره میگوید: "هرگونه تلاش برای طرح ادعای جدائی باید از سه رکن برخوردار باشد یک اینکه آنهایی که خواستار جدایی هستند ازنظر حقوقی واجد عنوان مردم به مفهوم قومی باشند، که درمورد کوزوو صدق میکند چون مردم کوزوو قرن هاست در این منطقه زندگی کرده اند. دوم این که نشان دهند کشوری که قصد جدایی از آن را دارند به سلسله اقداماتی علیه آنها دست زده است که نقض آشکار حقوق بشر است وسوم اینکه چه از نظر قوانین داخلی چه قوانین بین المللی هیچ گزینه دیگری برسرراه آنها وجود نداشته است."

اعلام استقلال یک جانبه کوزوو با مخالفت شدید صربستان روبرو شد که آنرا جزو جدایی ناپذیر خاک و گهواره فرهنگ و تاریخ خود میداند .صربستان با استناد به قطعنامه 1244 شورای امنیت که برحفظ تمامیت ارضی یوگسلاوی سابق تاکید گذاشته بود استقلال کوزوو را یک جانبه، نامشروع و برخلاف موازین قوانین بین المللی خوانده است .

بسیاری دیگر از کشورها هم به حمایت از صربستان با استقلال کوزوو مخالفت کرده و آن را به رسمیت نشناخته اند . از جمله روسیه و چین دو عضو دائم شورای امنیت، اسپانیا و یونان از اعضای اتحادیه اروپا .

ولی چه ضوابطی برای شناسایی کشورهایی که اعلام استقلال میکنند وجود دارد؟ فیلیپ لرو-مارتین، حقوق دان، که درجریان تدوین قانون اساسی کوزوو شرکت داشته است می گوید:

" پاسخ دادن به این سوال بسیار سخت است چون شناسایی استقلال به تصمیم خود کشورها بستگی دارد و قوانین بین المللی در این میان نقشی ندارند. هرکشوری براساس معیارها و ملاحظات مورد نظر خود در مورد شناسایی استقلال کشور دیگر تصمیم میگیرد."

بسیاری از ناظران بر این باورند که یکی از عوامل مهم در شناسایی استقلال کشور ها ملاحظات و منافع سیاسی است و موضع چین و اسپانیا به خوبی نمایانگر چنین ملاحظاتی است. چین به دلیل مسئله استقلال طلبی تبت و مسلمانان ایغور و اسپانیا بدلیل جدائی طلبی مردم منطقه باسک از هرگونه مشروعیت بخشیدن به خواسته های جدائی طلبی بیم دارند. هم چنین می توان به سیاست یک بام و دو هوای روسیه در مورد کوزوو اشاره کرد که با اعلام استقلال آن مخالف است اما از جدایی آبخاز و اوستیای جنوبی از گرجستان حمایت کامل به عمل آورده و به روند آن کمک کرده است.

نظرمشورتی دیوان بین المللی دادگستری، که رکن اصلی قضایی سازمان ملل متحد است، گرچه لازم الاجرا نیست اما از اهمیت زیادی برخوردار است و ممکن است به بازنگری در بسیاری از مسائل حقوقی شود .