رحمان و مسائل آب در اجلاس کپنهاگ

کوه ها
Image caption در تاچیکستان بیش از هفت هزار یخچال طبیعی وجود دارد

امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، ضمن سخنرانی در اجلاس کپنهاگ خواستار ارزیابی آنچه که وی "نظام کهنه و بی‌ثمر استفاده از آب" در آسیای میانه خوانده، ‌توسط سازمان ملل متحد شد.

آقای رحمان که روز چهارشنبه 16 دسامبر در این اجلاس سخنرانی کرد، همچنین گفت که استفاده "غیر عاقلانه" از آب برای زمینهای کشت موجب خشک شدن دریاچه آرال شده و این حادثه به نوبه خود در آب‌شوی پیریخها یا یخچالهای طبیعی اثراتی جدی برجای گذاشته است.

وی افزود: "برای تأمین امنیت آب در آسیای مرکزی گذراندن ارزیابی عمومی تأثیر نظام کلاً کهنه و بی‌ثمر استفاده از آب را به وضع اکولوژیک از جانب ساختارهای مربوطه سازمان ملل متحد قابل قبول می‌شماریم. زیرا ستفاده غیرعاقلانه از ذخیره‌های آب برای آبیاری زمینهای کشت به محو گردیدن دریاچه در گذشته بزرگ آرال رسانده است."

مقامات تاجیکستان در گذشته نیز مکرراً از کشورهای پایان‌آب رودخانه‌های "آمو دریا و سیردریا" برای استفاده غیرمؤثر از آب انتقاد کرده‌اند. روی سخن آقای رحمان نیز بی‌شبهه با ازبکستان است که مزارع گسترده پنبه دارد و بخش اعظمی از ذخایر آب منطقه را مصرف می‌کند.

خشکیدن آرال و ذوب یخچالها

آقای رحمان همچنین معتقد است که خشک شدن دریاچه آرال در اثر استفاده زیاد از آب برای مزارع طی چند ده‌ساله اخیر باعث آب‌شوی سریع پیریخها در کوهسارهای تاجیکستان شده است.

وی در اینباره گفت: "...همه‌ساله هزارها تن غبار و نمک که بادهای شدید از قعر خشک‌شده دریای آرال به هوا برمی خیزانند، به حدودهای وسیع پهن می‌شوند. طبق ارزیابی کارشناسان یک قسم این نمکها به روی پیریخها در کوهسار پامیر و تیانشان نشسته و باعث آب‌شوی باسرعت آنها می‌گردند."

با اشاره ‌به آب‌شوی سریع پیریخها، آقای رحمان در اجلاس کپنهاگ بار دیگر بر ضرورت تأسیس یک صندوق بین‌المللی برای حفظ پیریخها تأکید کرد. وی قبلاً در همایش ژنو نیز چنین پیشنهادی کرده بود، ولی تا کنون هیچ واکنشی به آن نشده است.

آقای رحمان هشدار داد که آب‌شوی سریع پیریخها تمام منطقه آسیای میانه ‌را دچار مصیبت خواهد کرد: "به اندازه 2-3 درجه ساتنیگراد بالا رفتن حرارت هوا، طبق پیشگوییها، جریان آب‌شوی پیریخها را تقویت بخشیده، در نتیجه به کاهش یافتن آب رودخانه ها می‌رساند. این مساله با کاهش بارشات و در عین حال افزودن مصرف آب می‌تواند در آینده در منطقه وضعیت نابسامانی را به میان آورد."

رئیس جمهوری تاجیکستان ساختمان آب‌انبارها را راه حلی برای جلوگیری از کاهش آب در منطقه دانست. وی افزود: "در شرایط نارسایی ذخیره‌های آبی که در آسیای مرکزی به مشاهده می‌رسد، آنها (آب‌انبارها) در تأمین امنیت آب نقش مهم می‌بازند، برای پیشگیری نمودن حوادث مربوط به آب، مانند آبخیزی و سیلها مساعدت می‌نمایند."

صاحب‌نظران می‌گویند که با این سخنان، آقای رحمان ظاهراً می‌خواهد برای طرحهای بزرگ انرژی آبی خود، از جمله نیروگاه "راغون" از حمایت جامعه جهانی برخوردار شود. طرحهایی که اجرای آنها نگرانی برخی از کشورهای همسایه، بویژه ازبکستان را، برانگیخته است.

انرژی آبی و حرارتی

در حالی که مقامات ازبک ساختمان نیروگاههای بزرگ آبی را برای وضعیت محیط زیست در منطقه و آبیاری مزارع خود اثر‌گذار می‌دانند، آقای رحمان در اجلاس کپنهاگ بر زیانبار بودن استفاده از نیروگاههای حرارتی و بر فواید زیست محیطی نیروگاههای آبی تأکید کرد.

وی از جمله گفت: "امروز قریب 70 درصد قوه برق در کشورهای آسیای مرکزی از نیروگاههای حرارتی به دست می‌آید که آنها همه‌ساله به هوا میلیونها تن گاز کربن را می‌پرتایند. در عین زمان تاجیکستان دارای اقتدار بزرگ هیدروانرژی، یعنی 527 میلیارد کیلووات ساعت نیروی برق در سال می‌باشد که حالا بیشتر آن مورد استفاده است."

Image caption مباحث تغیرات اقلیمی باعث شده که آقای رحمان با جرات بیشتری ادعا های همسایه کانش را تکذیب کند

آقای رحمان افزود: "این اقتدار، یعنی 527 میلیارد کیلووت ساعت از طلبات (نیازمندی) کنونی کشورهای آسیای مرکزی زیاد است و بهره برداری از آن در آینده نه تنها به کم گردیدن پرتاب میلیاردها تن گاز کربن به هوا مساعدت می‌کند، بلکه باعث صرفه جویی ذخیره‌های نفت، گاز و انگشت می شود که از جانب بعضی کشورهای منطقه جهت تولید نیروی برق استفاده می‌شوند."

ضمناً، بخش اعظمی از نیروگاههای ازبکستان، مخالف اصلی طرحهای انرژی آبی تاجیکستان، حرارتی هستند و به نظر می‌رسد که رئیس جمهوری تاجیکستان هرچند از این کشور همسایه نام نبرده، ولی انگشت اتهامش به آن سوی اشاره‌ می‌کند.

این دو کشور طی سالهای اخیر اختلافات زیادی با هم داشته‌اند. ازبکستان با برخی از طرحهای انرژی آبی تاجیکستان، از جمله نیروگاه "راغون" مخالفت کرده و خواستار بازرسی شرایط ایمنی نیروگاههای موجود در این کشور و در قرقیزستان شده است.

اما مقامات تاجیکستان به رغم نگرانیهای این کشور همسایه به اجرای طرحهای خود ادامه‌می‌دهند و تاشکند را به مناسبت خصمانه نسبت به ملت خود متهم می‌کنند.

پاسخ به کریمف؟

هم اکنون، موضوع تغییرات اقلیمی که همه جا بر سر زبانهاست، ظاهراً توجیهات قویتری در اختیار تاجیکستان، بویژه آقای رحمان، رهبر فقیرترین کشور آسیای میانه‌، قرار داده و او با قوّت و جرأت بیشتری ادّعاهای همسایگانش را رد می‌کند.

صاحب‌نظران سخنرانی او را پاسخی به اظهارات اخیر اسلام کریمف و قربانگلی بیردی‌محمّدف، روسای جمهوری ازبکیستان و ترکمنستان می‌دانند. در این اظهارات رهبران این دو کشور خواستار بازرسی وضع ایمنی نیروگاههای بزرگ آبی موجود در منطقه و مطالعه بین‌المللی طرحهای انرژی تاجیکستان و قرقیزستان شده بودند.

اجلاس کپنهاگ که در آن نمایندگان بیش از صد کشور جهان شرکت دارند، طی ده روز اخیر به بررسی مسئلة تغییرات اقلیمی، کاهش گازهای گلخانه‌ای و کمک به کشورهای فقیر برای رسیدگی به عواقب گرمایش زمین مشغول بوده است.

موضوع کمک به کشورهای در حال توسعه از بحث برانگیز ترین موضوعات این نشست بوده و اختلاف نظرهای جدّی بر سر میزان این کمکها میان کشورهای پیشرفته بروز کرده است.

رئیس جمهوری تاجیکستان در سخنرانی خود ضمن تأکید بر ضرورت "مبلغ‌گذاری" برای رسیدگی به غواقب تغییرات اقلیمی، از پیشنهاد کمک به کشورهای در حال توسعه که خود تاجیکستان نیز شامل این گونه کشورها می‌شود، حمایت کرد.

تاجیکستان برای اجرای طرحهای گران هزینة خود به سرمایه هنگفتی نیاز دارد و حمایت آقای رحمان از این پیشنهاد به این معنا هم هست که در صورت توافق کشورهای پیشرفتة صنعتی بر سر این موضوع این کشور از مقداری کمک برای اجرای طرحهای خود برخوردار خواهد شد.