فرهنگ، هنر و ادبیات تاجیکستان در سال 2009

Image caption فیلم "قیام روز" در جشنواره‌های بین‌المللی شرکت کرده و چند جایزه را به خود اختصاص داده است

در سال 2009 در تاجیکستان محافل زیاد فرهنگی و هنری و علمی دایر شد. امّا بسیاری از روشنفکران بر این نظرند که این رویدادها روی زندگی اجتماعی مردم تأثیرات مهمی نگذاشته‌اند.

با این وجود مسئولان وزارت فرهنگ تاجیکستان برخی از محافل فرهنگی، از جمله آزمون نعتخانی، تجلیل از سالگرد چهره‌های بزرگ فرهنگی، ادبی و مذهبی گذشته را از مهمترین رویدادهای فرهنگی سال 2009 عنوان کردند.

از سویی دیگر، به اعتقاد فرهنگ‌شناسان، روی صحنه آمدن نمایشنامه‌های “دیوانگی. سال 93” و “آیدا” در دو تئاتر شهر دوشنبه، تهیه فیلم حرفه‌ای “قیام روز” و صاحب چند جوایز بین‌المللی شدن آن و چاپ کتاب نویسنده سرشناس، گلرخسار سفی، با نام “سکرات” از رویدادهای فرهنگی جالب سال سپری شده بوده‌اند.

امّا برگزاری این محافل به زندگی جامعه مدنی در تاجیکستان چه تأثیراتی بر جای گذاشته است و تا چه ‌اندازه نتیجه این تدابیر در بالا بردن سطح فرهنگ و زندگی اجتماعی اکثریّت مردم، بویژه جوانان، تأثیر گذاشته است؟

آزمون نخست نعتخانی

فراغت عزیزی، معاون وزیر فرهنگ تاجیکستان، می‌گوید بسیاری از رویدادهای خاطرمان فرهنگی در سال گذشته مربوط به فرهنگ اسلامی بوده است.

Image caption خانم عزیزی می‌گوید که در سال 2009 برنامه‌های فرهنگی جالب و خاطرمان زیادی در تاجیکستان دایر شده است

خانم عزیزی گفت: “به عقیده من، آن تدابیر فرهنگی، که در چهارچوب بزرگداشت از امام اعظم (امام ابو حنیفه) دایر شد، برای جامعه تاجیکستان مهم بود. ما یک آزمون نعتخوانی در تاجیکستان را دایر کردیم، که این تدبیر به نوع خود نخستین اقدام بود. هدف اصلی از آن این بود که در این آزمون نعتخوانان از تاجیکستان و سایر کشورهای مسلمانی گرد هم آیند و تماشاچیان زیادی با شیوه این نوع فرهنگ اسلامی آشنا شوند.”

به گفته فراغت عزیزی، قبلاً نعتخانی مختص فرهنگ خانوادگی بود و از سال 2009 این شیوه آوازخوانی مربوط به فرهنگ اسلامی از محیط خانوادگی بیرون آمده است.

این مسئول وزارت فرهنگ تاجیکستان با توجّه به ظرفیّتهای فرهنگی و هنری این کشور برنامه‌های فرهنگی در سال 2009 را ناکافی ارزیابی کرد. امّا به باور وی، آن تدابیری، که در سال سپری شده در تاجیکستان دایر شده، به زندگی اجتماعی مردم تأثیرات عمیقی گذاشته است.

بویژه خانم عزیزی نشستها و محافل بخشیده به بزرگداشت امام ابو حنیفه پیشوای مذهب حنفی و ابوعبدالله رودکی، "سردفتر شعر فارسی" را برای جامعه تاجیکستان ضروری خواند.

Image caption نعتخوانان

خانم عزیزی همچنین تأکید کرد، که در سال 2009 هنرمندان تاجیک توانسته‌اند اثرهای اپرای برخی از آهنگسازان سرشناس و فقید تاجیک، از جمله سرگئی بالاسانیان را روی نت بیاورند.

“سانسور فرهنگی”

در همین حال، به عقیده فرهنگ‌شناسان، یکی از رویدادهای خاطرمان عرصه فرهنگ و هنر در سال 2009 تهیه نمایشنامه "دیوانگی. سال 93" از روی (با اقتباس از) اثر "تعقیب و قتل ژان پل مارات" از درامناویس آلمانی، پیتر الریخ ویس، و "سال 93" از ویکتور هوگو، شاعر و درامنویس فرانسوی، بود، که حوادث انقلاب فرانسه در قرن 18 را بازتاب می‌داد.

این نمایشنامه را برزوی ابدورزّاق، کارگردان سرشناس، در تئاتر روسی مایاکوفسکی شهر دوشنبه تهیه کرد، امّا بعد از نخست نمایش آن مسئولان وزارت فرهنگ " با بهانه‌های مختلفی مانع ادامه‌نمایش دیوانگی. سالی93" شدند.

آقای عبدالرزّاق در صحبت با خبرنگار بی بی سی در مورد این امر چنین گفته بود: “مسئولان گفتند که من مردم را به آشوب دعوت می‌کنم، به انقلاب دعوت می‌کنم و مردم را دوباره به خونریزی دعوت می‌کنم. امّا اگر من این کار را می‌کردم، بایستی جنایتکار بوده باشم. چه طور من می‌توانم مردم خود را، که هنوز بوی خون و جسدهای جنگ شهروندی اوایل سالهای 1990را فراموش نکرده‌اند، به خونریزی دعوت کنم؟”

Image caption "دیوانگی. سال 93"

ولی بعد از پافشاریهای زیاد مسئولان تئاتر و خود کارگردان با وارد کردن برخی از تغییرات در این نمایشنامه اجازه نمایش آن زیر عنوان "دیوانگی. سال 1793" داده شد.

روشن رحمانی، پژوهشگر تاجیک، می‌گوید، که سانسور هر گونه برنامه‌های فرهنگی و محتوای کتب در تاجیکستان از مدّتها قبل لغو شده و به گفته وی “سانسور شدن این یا آن آفریده ادیبان و یا هنرمندان و کارگردانان ایجاد موانع در راه دموکراسی خواهد بود.”

به عقیده این محقق تاجیک، در دوران شوروی، “سانسور” تمام داراییهای فرهنگی و هنری ملّی را به نیستی آورده بود.

آقای رحمانی بر آن نظر است، که در سال 2009 برخی از دستاوردهای خوب فرهنگی در تاجیکستان حاصل شده و وی گفت که نشر کتب برای کودکان و جوانان تا اندازه‌ای به راه افتاد. ولی به گفته وی، هرچند کتاب “قوم‌نگاری تاجیکستان ” به زبان روسی از مدّتها پیش چاپ شده، امّا نشر آن به زبان تاجیکی-فارسی تا هنوز به درازا می‌کشد.

در همین حال، آقای رحمانی منتشر شدن کتاب نویسنده سرشناس، گلرخسار سفی، با نام “سکرات” در چاپخانه ار-گرف در سال 2009 را یکی از رویدادهای مهمّ سال 2009 عنوان کرد.

کتابی "کم‌نظیر"

Image caption کتاب "سکرات" در تاجیکستان در سال 2009 منتشر شد

بسیاری از منتقدان ادبی در تاجیکستان رمان “سکرات” گلرخسار را با توجّه به مطالب و پیامهای سیاسی رمز‌آمیزی که در بر دارد، در دو دهه اخیر در این کشور بی‌نظیر خوانده‌اند. آنها می‌گویند این کتاب یکی از پُر‌فروشترین کتابها در تاجیکستان در یک دهه اخیر محسوب می‌شود.

در همین حال، گلرخسار سفی می‌گوید که سال 2009 برایش به دو دلیل تا اندازه‌ای خاطرمان بود. یکی این که وی بالاخره توانست با وجود مشکلات مالی این رمان خود را به چاپ رساند.

وی درباره دلیل دیگر افزود: “در سال 2009 آثار من و بازار صابر از کتاب آموزشی کلاس یازدهم بیرون برآورده شد. همچنین از کتاب “تاریخ تاجیکستان” اسم مرا با سببهای نامعلوم برآورده‌اند؛ و جالب آن است که با وجود آن که آثار من در تاجیکستان و خارج از آن زیاد منتشر می‌شود، در برخی از کتابخانه‌ها و بویژه کتابخانه‌های مدارس همگانی پیدا کردن کتب اشعار من خیلی مشکل است.”

به عقیده خانم سفی، دستکاری کتب تاریخی و جای ندادن آثار ادیبانی که “در میان افراد زماندار از محبوبیّت زیادی برخوردار هستند” به سود مردم نخواهد بود.

Image caption خانم سفی می‌گوید توجّه بیشتر باید به تربیّت کودکان و جوانان با درنظرداشت آماده کردن متخصصان ورزیده جلب شود

شکوه پسندی و تعریف

این شاعر سرشناس تاجیک می‌گوید که در سال 2009 در تاجیکستان محافلهای زیاد فرهنگی دایر شده‌اند، ولی “هنگامی که ما این نشستها را برگزار می‌کنیم و چند نفر از "با نام روشنفکران” همدیگر را تعریف و توصیف می‌کنیم، از این همه چه سودی هست که ما کودکان و جوانان را با برگزاری این محافل و تجلیلهای بیش از حدّ دبدبه شکوهی از آموزش و پرورش دور و بی‌سواد و بی‌فرهنگ می‌کنیم.”

به گفته گلرخسار، زندگی در قرن 21 با پیشرفتهای نظررس علمی و هنری و فرهنگی همراه است و در سال آینده در تاجیکستان باید از برگزاری محافل باشکوه و تجلیلهای سالگرد و یادبودهای زیادی دست کشیده شود و توجّه بیشتر به تربیّت کودکان و جوانان با درنظرداشت آماده کردن متخصصان آینده ورزیده جلب شود.

Image caption ناصر سعیدف می‌گوید که با فیلم جدیدش در جشنواره بین‌المللی در ژاپن شرکت کرده است

به عقیده گلرخسار تحریر تاریخ به سود چند نفر از افراد علیحده در تاجیکستان نتیجه خوبی نخواهد داشت. وی افزود: “ما باید در باره کلّیه ملّت تاجیک فکر کنیم و سعی کنیم، که در تاریخ جهانی باقی مانیم. از این رو در سال آینده ما باید از دبدبه و هنگامه‌ها و دروغ و خودفریبی دست کشیم.”

نخستین فیلم حرفه‌ای

در سال 2009 در تاجیکستان نخستین فیلم در نوار حرفه‌ای نواربرداری شد. فیلم “قیام روز”، ساخته ناصر سعیدف، در سه ماه گذشته در برخی از جشنواره‌های بین‌المللی شرکت کرد و جوایز برخی از این جشنواره‌ها را به خود اختصاص داد.

آقای سعیدف می‌گوید که حالا چند طرحی را برای تهیه فیلمهای جدید در دست دارد و منتظر سرمایه‌گذارانیست، که در نواربرداری سهم بگذارند.

یکی دیگر از رویدادهای فرهنگی، که برای دوستاران موسیقی در تاجیکستان خاطرمان بوده است، برگزاری کنسرت معین، آوازخوان محبوب ایرانی‌تبار آمریکا، در شهر دوشنبه بود.

Image caption دو برنامه کاسرتی معین در کاخ باربد شهر دوشنبه برگزار شد

بسیاری از هواداران موسیقی ایرانی سالهای طولانی منتظر آمدن معین به تاجیکستان بودند و شرکت "آریانامیدیو" در همکاری با شرکت بریتانیایی موسوم به “قیام اینترتیمنت” این ارمغان را، البتّه با خریداری بلیتها، برای دوستداران موسیقی فراهم کردند.

هم اکنون مسئولان این شرکتها قرار گذاشته‌اند، که کنسرت گوگوش، ستاره موسیقی ایرانی را، که نیز در تاجیکستان هوادارانی بی‌شماری دارد، در سال 2010 در این کشور دایر کنند.