رویدادهای سیاسی تاجیکستان در سال 2009

حمایت دولت از مذهب حنفی را برخی صاحب‌نظران از مهمترین رویدادهای سیاسی تاجیکستان در سال 2009 ارزیابی می‌کنند

Image caption حمایت دولت از مذهب حنفی را برخی صاحب‌نظران از مهمترین رویدادهای سیاسی تاجیکستان در سال 2009 ارزیابی می‌کنند

برخی از کارشناسان تاجیک آن چه را که "ثبت مذهب حنفی به عنوان مذهب رسمی تاجیکستان" می‌دانند، از جمله مهمترین تحوّلات سیاسی سال 2009 تلقّی می ‌کنند.

رشید عبدالله‌و دولت عثمان، دو کارشناس مسائل سیاسی، در گفتگو با همکارمان مردان محمد، تأکید بر "نقش فرقه حنفیه در فرهنگ تاجیکان" در قانون دین تاجیکستان را یک حادثه مهم و بی‌سابقه در این کشور توصیف کردند.

ر.عبدالله‌: به ‌اندیشه من، در میان حوادث زیاد سیاسی سال جاری در قانون “دین و تشکیلاتهای دینی” تاجیکستان به حیث مذهب رسمی ثبت شدن مذهب حنفی از مهمترین تحوّلات سیاسی سال بود.

ضمناً، حاجی اکبر تورجانزاده، از چهره‌های سرشناس سیاسی و مذهبی تاجیکستان، در سال 2008 از لحاظ قانونی حمایت نمودن از مذهب حنفی را پیشنهاد کرده بود.

این تحوّل را چه گونه می ‌توان تشریح داد؟ معنی آن این است که عملاً در تاجیکستان به طور غیرمستقیم دین اسلام دین دولتی این کشور اعلام شد.

برخی از صاحب‌نظران حمایت دولت از مذهب حنفیه و سال امام اعظم اعلام شدن سال 2009را نوعی تلاش برای جلب توجّه کشورهای اسلامی و عربی توصیف کرده و گفته اند که تاجیکستان، در پی سرد شدن روابط با روسیه، به کشورهای اسلامی روی آورده است. شما با این عقیده موافقید؟

ر.عبدالله‌: نه. حوادث فعلی تاجیکستان شبیه حوادث ترکیه است. یعنی این حرکت پیوستن به پهنا و تمدّن برای تاجیکان سنّتی می ‌باشد.

Image caption در سال جاری در روابط روسیه و تاجیکستان از همان آغاز سردی به مشاهده رسیده است

ما این حرکت را هم در سطح مردمی و هم در سطح دولت مشاهده می ‌کنیم. ده سال قبل، چنین حادثه‌ای قابل تصوّر نبود.

از سوی دیگر، دولت تاجیکستان در سیاست خارجی خود سیاست بسیارسمتی را (بر سیاستهای دیگر) ترجیح داده است. تاجیکستان در صدد است از محدوده روابط با روسیه و اتّحاد کشورهای مستقل مشترک‌المنافع رها یافته و روابط خدا با ممالک غربی و اسلامی گسترش دهد.

د. عثمان: من تا اندازه‌ای با نظر رشید عبدالله‌در مورد مذهب حنفیه موافق هستم. امّا به اعتقاد بنده، به طور فزاینده رو به اسلام آوردن مردم تاجیکستان، بخصوص جوانان، دولت این کشور را به چنین اقدامی وادار کرده است.

پس از فروپاشی اتّحاد شوروی لیبرال-دموکراتیسم غربی نتوانست در جماهیر سابق شوروی جا‌نشین عقاید کمونیستی شود. امّا عقاید اسلامی، که از ابتدا به عدالت اجتماعی معروف بود و میان خواجه‌و غلام فرقی نمی‌ گذاشت، خلا یا خالیگاه فضای عقیدتی را در کشورهایی چون تاجیکستان بتدریج پُر می ‌کند.

به منظور از دست ندادن کنترل جامعه مقامات تاجیکستان مجبور شدند در سیاست اثر داشتن دین اسلام را اعتراف کنند.

از جانب دیگر، از اسلامزدایی به اسلامفهمی روی آوردن دولت تاجیکستان می‌ تواند باعث جلب توجّه ممالک اسلامی به این کشور شود.

امّا در سال امام اعظم، پیروان رویه‌ها یا فرقه‌های اسلامی، که با مذهب حنفی تا اندازه‌ای تفاوت داشتند، مورد تعقیب و آزار قرار گرفته‌اند. حتّی فعالیّت جماعت تبلیغ، که پیروان آن، به گفته برخی از چهره‌های مذهبی، به سیاست ربطی نداشته و تنها به تبلیغ اسلام مشغولند، در تاجیکستان ممنوع شد و تعداد زیادی از اعضای آن بازداشت و زندانی شدند. چرا؟

Image caption نخست آقای تورجانزاده از لحاظ قانونی حمایت نمودن از مذهب حنفی را پیشنهاد کرده بود

ر.عبدالله‌: این مبارزات عقیدتی است و به خاطر پیروز‌شدن در این مبارزات دولت تاجیکستان به طور رسمی از مذهب حنفی حمایت کرد. این سیاست پراگمتیکی یا عملگرای دولت تاجیکستان است. یعنی، چون در جامعه تلاشها برای پیوستن به پهنا یا ارزشهای سنّتی بیشتر شد، دولت نیز به آن روی آورد.

د.عثمان: تاجیکستان می ‌خواهد مثل کشورهای دنیوی ترکیه و مصر با حمایت از اسلام سنّتی با جریانهای دیگر درگیر شود. به اعتقاد من، این راه چندان درست نیست.

دولت باید با جریان و فرقه‌های مذهبی، که امنیت ملّی را تهدید نمی ‌کنند، از راههای سیاسی برخورد کند. در غیر این صورت، این بحران در کشور شاید عمیقتر گردد.

ر.عبدالله‌: حالا جامعه تاجیکستان در حالت گذرش قرار دارد و میان رویه و فرقه‌ های مذهبی اختلافاتی وجود دارد. شاید به همین دلیل، دولت تاجیکستان رسماً از مذهب حنفی حمایت کرده است.

در همین حال، چهره ‌های مذهبی چون اکبر تورجانزاده بر این نظرند، که در قیبال فرقه‌های دیگر، نظیر سلفی یا جماعت تبلیغ تعقیب و آزار صورت نگیرد.

به هر صورت، آیا می‌توان گفت، که به سردی گراییدن روابط تاجیکستان با روسیه تا حدّی به روی آوردن این کشور به سمت ممالک اسلامی منجر شده است؟

د.عثمان: در سالهای اخیر روسیه در روابط خود اروپا را بر کشورهای آسیای مرکزی ترجیح می ‌دهد. از این لحاظ، موضع روسیه نه تنها در تاجیکستان، بلکه در بیشتر کشورهای منطقه ضعیف شده است.

روسیه منافع خود را از اهداف استراتژیک بالاتر می‌ گذارد. مثلاً، در ماه ژانویه سال جاری، دمیتری ‌مدودف، رئیس جمهوری روسیه، در جریان دیدارش از ازبکستان تنها به خاطر منافع اقتصادی از موضع ازبکستان در مسائل آب و انرژی منطقه حمایت کرد.

یعنی، ازبکستان وعده کرد، که گاز خود را با بهای ارزان به روسیه صادر ‌کند و روسیه می ‌تواند آن را به قیمت بازار جهانی به کشورهای اروپایی بفروشد.

در پی دیدار دمتری مدودف با اسلام کریمف در اوایل سال جاری روابط میان روسیه و تاجیکستان به سردی گرایید

Image caption در پی دیدار دمتری مدودف با اسلام کریمف در اوایل سال جاری روابط میان روسیه و تاجیکستان به سردی گرایید

چون از این معامله روسیه به مقدار 5 میلیارد دلار عایدی به دست می‌آورد، از کلّیه توافقات با تاجیکستان در زمینه انرژی صرف نظر کرد.

هدف ازبکستان از این اقدام لطمه وارد کردن به روابط تاجیکستان و روسیه بود. به دلیل نداشتن سیاست مشخّص روسیه موضع خود را در کشورهای آسیای مرکزی بتدریج از دست می ‌دهد.

ر.عبدالله‌: روابط تاجیکستان و روسیه در سطح رسمی سرد شده است، امّا در سطح پایان این وضع مشاهده نمی‌شود. طبق اطّلاع کمیته آمار تاجیکستان حتّی با وجود اثرات بحران مالی در 9 ماه سال جاری از روسیه به تاجیکستان به مقدار 1.3 میلیارد دلار مبلغ وارد شده است. شرکتهای روسیه، نظیر “گازپروم” و “راسنفت” در تاجیکستان حضور دارند.

مشکل تنها در سطوح عالی وجود دارد. تصمیمهای مختلف امامعلی رحمان در مورد سفر به مسکو در ماه فوریه، به تعویق افتادن دیدار رحمان از روسیه و شور و ولوله در باره موضع زبان روسی در قانون جدید زبان تاجیکستان از جمله فراز و شیبهای روابط رسمی میان این دو کشور محسوب می‌شود.

مقامات روسیه به خاطر منافع خیالی اقتصادی از متّفق اصلی خود در آسیای مرکزی کنار رفتند. این نشانه آن است، که روسیه نمی‌تواند با شرایط پس از شوروی مطابق شود. هنوز روسیه خود را در قبال کشورهای آسیای مرکزی “برادر بزرگ” احساس می‌ کند.

شاید به همین دلیل بود، که دیدار رسمی امامعلی رحمان از روسیه در ماه اکتبر سال جاری چندان موفقییت‌آمیز نبود؟ نظر شما در این باره چیست، آقای عثمان؟

د.عثمان: در این دیدار رئیس جمهور روسیه با همتای تاجیک خود از موضع زور یا قدرت مناسبت کرد. جانب تاجیکستان قصد داشت موضوع تجدید نظر در باره نحوه حضور نظامی روسیه در تاجیکستان را مطرح کند، امّا رئیس جمهور روسیه در نشست خبری صراحتا گفت، که این موضوع تا سال 2016 اصلاً بررسی نخواهد شد.

از این لحاظ، برای تاجیکستان جز روی آوردن به سیاست بسیارسمتی یا بسیارافوقی چاره دیگری نیست. در آینده باید توجّه به گسترش روابط با کشورهای اسلامی، غربی و چین متمرکز شود.

Image caption آقای عثمان می ‌گوید، که از تیرگی روابط میان تاجیکستان و ازبکستان بیشتر ازبکستان زیان خواهد دید

به ‌اندیشه من، روسیه باید برای بهبود روابط با تاجیکستان در سیاست خود در قبال این کشور تجدید نظر کرده و لحنش را نرمتر کند.

در نشست خبری در جریان دیدار آقای رحمان از مسکو روشن بود، که رئیس جمهوری تاجیکستان زیر فشار قرار دارد. از جمله، به او لازم آمد، که توضیح دهد، که موضع زبان روسی در تاجیکستان را خطری تهدید نمی‌کند.

ر.عبدالله‌: هدف اصلی این دیدار تلاش برای عادّی ساختن یا بهبود بخشیدن به روابط تاجیکستان و روسیه محسوب می‌شد. هرچند تاجیکستان در سرد شدن روابط نقشی نداشت.

تا حال روسیه از لحاظ روانی خود را ابرقدرت می‌حسابد و از این زاویه به روابط با تاجیکستان کوچک نظر می‌ کند.

د.عثمان: تاجیکستان خود به روابط تنگاتنگ با روسیه علاقه‌مند است. زیرا تاجیکستان با روسیه تاریخ همزیستی یکصد و سی ساله دارد. از سویی دیگر، این کشور هم از لحاظ تفکر سیاسی و هم موضع جغرافیایی به روسیه نزدیکتر است. روسیه نیز باید به سویی تاجیکستان قدم بردارد.

ر.عبدالله‌: یکی از دستاوردهای مهم تاجیکستان در سال جاری رعایت کردن توازن روابط با کشورهای ابرقدرت است. رعایت نکردن چنین توازن برای گرجستان گران تمام شد و به دلیل مخالفت با روسیه یکپارچگی حدودش را از دست داد.

تاجیکستان باید به روسیه نزدیک شود. زیرا هزارها نفر تاجیک در روسیه کار و زندگی می‌کنند و پولهایی، که آنها به وطن انتقال می‌دهند، باعث ثبات اجتماعی در کشور شده است.

ضمناً، بسیاری بر این نظرند که روسیه از حضور کارگران مهاجران در آن کشور به عنوان وسیله فشار بر تاجیکستان استفاده می‌کند. آقای عبدالله‌، شما فکر نمی‌کنید، که جستجوی بازارهای جدید کار در کشورهای دیگر، بخصوص در ممالک عربی یک نوع تلاش برای رها یافتن از این فشار باشد؟

ر.عبدالله‌: جستجوی بازار کار آلترناتیو اقدام خوبی است. وابسته بودن به یک بازار کار می‌تواند به عنوان عاملی برای وارد کردن فشار مورد استفاده قرار گیرد.

مثلاً، در زمان سرد شدن مناسبات تاجیکستان و روسیه در ماه فوریه سال جاری برخی از نمایندگان دومای دولتی یا پارلمان روسیه خواستار اخراج تعدادی از مهاجران تاجیک از آن کشور شدند.

Image caption به اعتقاد آقای عبدالله‌، سردی روابط تاجیکستان و روسیه تنها به ستوه عالی ربط می‌گیرد

د.عثمان: حالا حدود 30 تا 40 در صد نیروی کار تاجیکستان در روسیه به سر می‌برند. من فکر می‌کنم، وارد ساختن فشار شدید بر تاجیکستان و اخراج مهاجران از روسیه به نفع تاجیکستان خواهد بود. زیرا تاجیکستان مجبور خواهد شد برای تأمین شغل برای این افراد کارخانه‌های صنعتی خود را بازسازی و فعال کند.

به سردی گراییدن روابط با روسیه و بعداً با ازبکستان برای تاجیکستان، فکر می‌کنید، چه عواقبی در پی خواهد داشت؟

د.عثمان: اگر به تجربه تاریخی نگاه کنیم، سردی روابط با ازبکستان همیشه به نفع تاجیکستان بوده است. سردی روابط با ازبکستان در اواسط دهه 1990 منجر به مذاکرات صلح با اتّحاد مخالفان پیشین و امضای موافقتنامه صلح شد.

هم اکنون، سردی روابط با ازبکستان بر سر مسائل مربوط به انرزی باعث شده که مردم تاجیکستان در اطراف ایده ساخت نیروگاه "راغون" متّحد شوند. و حتّی احزاب مخالف هم از مشارکت مردم در ساخت نیروگاه "راغون" پشتیبانی می‌کنند.

ر.عبدالله‌: تیره شدن روابط با روسیه و ازبکستان در واقع تاجیکستان را وادار می‌کند که راههای گسترش روابط با ممالک دیگر را جستجو کند. مثلاً، به دلیل مشکلات عبور و مرور از طریق ازبکستان، تاجیکستان راههای ارتباطی آلتیرناتیو را بنیاد می‌کند.

د.عثمان: ضمناً، از سردی و تیرگی روابط بیشتر ازبکستان زیان می‌بیند. زیرا این کشور ترانزیتی است و برای تاجیکستان بازار است. تیرگی روابط به تحریم این بازار منجر می‌شود.

آقای عثمان، شما فکر نمی‌کنید، این مسئله منجر به بروز ناآرامی در تاجیکستان شود؟ زیرا، مثلاً، برخی از صاحب‌نظران، به نقش روسیه در ناآرامیهای ناحیه طویلدره در تابستان سال جاری اشاره‌کرده‌اند.

د.عثمان: بعید است، که در حوادث ناحیه طویلدره روسیه دست داشته باشد. در این زمینه دلیلی وجود ندارد. نخست، بازداشت شدن چند تبعه روسیه در ناحیه طویلدره به عنوان دلیل پیشنهاد شده بود اما بعداً روشن شد، که این افراد به گروههای مذهبی روسیه متعلّق بوده و تروریستهای حرفه‌ای نبوده‌اند و در راه سفر به مدارس اسلامی کشورهای آسیا از تاجیکستان به عنوان ترانزیت استفاده می‌کرده‌اند.

Image caption در سال امام اعظم، که دولت تاجیکستان اعلام کرده است، دهها تن از اعضای جماعت تبلیغ بازداشت و زندانی شده‌اند

ر.عبدالله‌: به ‌اندیشه من، علّت بروز ناآرامیها به عدم انتطباق برخی فرماندهان سابق با شرایط فعلی ارتباط داشت. میرزا ضیایف از جمله آنها بود. آقای ضیایف سیاستمدار نبود و قدرت تحلیل وضعیت را نداشت. بنا بر این، در جامعه جدید نتوانست جایگاه خود را پیدا کند.

آقای عثمان، شما دورنمای سیاست آینده تاجیکستان را چه گونه می‌بینید؟

د.عثمان: مهمّترین تدبیر سیاسی در سال آینده برگزاری انتخابات پارلمانی و شوراهای محلی تاجیکستان است. رئیس جمهوری برگزاری انتخابات آزاد و شفّاف را ضمانت داده است.

اگر تاجیکستان واقعا پایبند سیاست پیش گرفته رهبر دولت باشد و مردم این کشور احساس کنند که انتخابات در سرنوشت آنها می‌تواند نقشی را ایفا کند، تاجیکستان بتدریج به سمت پارلمانی شدن پیش خواهد رفت.

ضمناً، کشورهای دارای نظام پارلمانی کشورهای موفق محسوب می‌شوند. نظام ریاست جمهوری برای کشورهای مشرق زمین چندان قابل قبول نیست. زیرا این سیاست در نهایت به نظام های اوتوریتریان یا خودکامه مبدّل خواهد شد.

ر.عبدالله‌: برگزاری انتخابات آزاد، دموکراتیک و شفّاف در تاجیکستان آرزو و آمال مردم محسوب می‌شود. من به تغییرات جدّی در آینده نزدیک چندان خوشبین نیستم. تنها در صورت تغییر مفکوره جامعه، به تحوّلات جدّی سیاسی در تاجیکستان امیدوار شدن ممکن است.

در روابط بین‌المللی، در کنار روسیه، آمریکا، چین و کشورهای اروپایی امکان دارد روابط تاجیکستان با قطر، عربستان سعودی و ایران رشد کند. ثبات در وضع سیاسی به بهبود و رشد بخش اقتصادی ربط دارد و اگر در این بخش دولت کادرهای جوان و تحصیلکرده، زادگان دوران نو را جذب کند، ممکن است این امر به رشد بیشتر اقتصادی در کشور منجر شود.

د.عثمان: در تاجیکستان چون دیگر کشورهای آسیای مرکزی بدون بهبود فضای سیاسی و بدون در نظر گرفتن منافع گروههای سیاسی پیشرفت اقتصادی دشوار است.

اگر توازن سیاسی نباشد و قدرت انحصاری شود، اقتصاد نیز انحصاری خواهد شد. باز شدن فضای سیاسی و راه یافتن افکار مختلف سالم (توسط نمایندگان مردمی) به پارلمان به رشد و پیشرفت کشور مساعدت خواهد کرد.

مردان محمّد: برای صحبت تشکّر!