به روز شده:  23:21 گرينويچ - سه شنبه 16 فوريه 2010 - 27 بهمن 1388

زیدیه، جنبشی سیاسی در شمایل مذهب

برای پخش این فایل، نرم افزار "جاوا اسکریپت" باید فعال شود و تازه ترین نسخه "فلش" نیز نصب شده باشد

پخش با "ریل پلیر" یا "ویندوز میدیا پلیر"

جنبش حوثیها در شمال یمن، نام شیعیان زیدی را از دل تاریخ بیرون کشید.

زیدیها در گذشته های دور اهمیتی بیشتر از دیگر فرقه های شیعه داشتند، نخستین حکومت شیعه را زیدیها بنا کردند و در بخشی از تاریخ، پیروان این مذهب از شمال ایران تا شمال آفریقا و شبه جزیره عربستان پراکنده بودند.

زیدیان خود را دروازه تشیع می دانند، این مذهب در آغاز ، تنها جنبشی سیاسی اما بعدها به شکل فرقه ای با آداب و احکام خاص خود درآمد.

امام بدر

امام بدر آخرین امام زیدی ها بود که چهارده سال پیش در لندن درگذشت

این جنبش را زید، فرزند امام زین العابدین، پیشوای چهارم شیعیان پایه گذارد، زید علاوه بر پدر، نزد برادر بزرگترش محمدباقر و برادرزاده اش جعفرصادق تحصیل کرد و از علمای برجسته زمان خود شد، همچون آنان منتقد و مخالف حکومت امویان بود و سرانجام در اعتراض به هشام بن عبدالملک، خلیفه اموی وقت، در کوفه دست به قیام زد.

قیام زید در آغاز در کوفه با موفقیت همراه بود و او حتی قصد کرد برای ساقط کردن حکومت خلیفه به سمت شام حرکت کند اما در مقابل لشکر خلیفه از پا درآمد، معروف است که حتی جنازه اش را هم که پیروانش مخفیانه در جایی پنهان دفن کرده بودند، بیرون کشیدند و سوزاندند و خاکسترش را به رود فرات ریختند.

در تاریخ زیدیان آمده که برادرزاده اش جعفر صادق از وی خواست در قیام با او همراهی کند اما زید از او خواست که بماند و خاندانشان را سرپرستی کند.

پس از زید، پسرش یحیی در خراسان علیه امویان قیام کرد و کشته شد، آرامگاه او در شهر گنبدکاووس که هنوز پابرجاست، به امامزاده یحیی شهرت دارد.

از آن پس، نوادگان امام حسن، پیشوای دوم شیعیان بودند که جنبش زیدیان را ادامه دادند، قیام بعدی که در مکه بود به دستور هادی، خلیفه وقت عباسی سرکوب شد و عده زیادی از بنی هاشم در فخ واقع در اطراف مکه قتل عام شدند، یکی از نوادگان امام حسن به نام ادریس که از قتل عام جان سالم به در برد، به شمال آفریقا گریخت و با کمک قبائل بربر محلی، نخستین حکومت زیدی را در مراکش کنونی بنا کرد.

خاندان علوی که اکنون سلطنت مراکش را در دست دارد از نسل نوادگان امام حسن است که در زمان ادریسیان به مراکش کوچیدند، سلاطین این خاندان همچنان خود را امیرالمومنین می نامند، هرچند پیرو مذهب زیدی نیستند.

البته اقلیتی از پیروان مذهب زیدی که بازماندگان دوران حکومت دویست ساله ادریسیانند همچنان در مراکش وجود دارد.

نوادگان امام حسن در قرن سوم هجری هم حکومتهایی در طبرستان ایران، یمامه (نواحی مرکزی عربستان سعودی کنونی) و یمن برپا کردند و تنها یک حکومت زیدی در طول تاریخ برپا شد که ربطی به نوادگان امام حسن و اعراب بنی هاشم نداشت: حکومت آل بویه یا دیلمیان که در شمال ایران ظهور کرد و قدرتمندترین حکومت زیدی در تاریخ شد، حکومتی که بر بخش بزرگی از ایران و عراق کنونی چیره شد و حتی خلیفه وقت عباسی را مطیع خود کرد.

اما در میان اینها، تنها حکومتی که تداوم یافت، حکومت امامان زیدی در یمن بود، حکومتی که در سال 284 هجری (893 میلادی) به دست یحیی بن حسین، معروف به امام هادی برپا شد و تا 1962 میلادی دوام یافت، یعنی پایدارترین حکومت اسلامی در تاریخ.

زید بن علی بن الحسین، به دنبال پایه گذاری فرقه مذهبی نبود و این حکومتهای زیدی پس از او بودند که دیدگاههای فقهی و کلامی رسمی شان را ابتدا بر مبنای آرای وی پایه گذاری کردند و سپس توسعه دادند و تدوام بخشیدند تا به شکل مذهبی جدا از دیگر مذاهب اسلامی درآمد.

هیچیک از حکومتهای زیدی، گرویدن به مذهب رسمی را اجباری نکردند، در تمام این حکومتها همیشه اقلیت زیدی بر اکثریت سنی فرمان می راندند بی آنکه تبعیضی میان شیعه و سنی روا ببینند، امامان زیدی یمن در موارد متعددی مناصب حساسی همچون قضاوت را به علمای اهل سنت می سپردند، به گونه ای که قضات بر اساس فقه شافعی دعاوی زیدیان شیعه را حل و فصل می کردند.

طی حدود یازده قرن حکومت زیدیان بر یمن، فرهنگ شیعه و سنی چنان در این کشور در هم تنیده که نمی توان برآورد دقیقی کرد که چه تعداد از یمنیها شیعه زیدی اند و چه تعداد سنی شافعی.

بسیاری از یمنیها وقتی از آنان می پرسی که زیدی هستی یا سنی پاسخ می دهند: "همه ما زیدی هستیم"، زیدی از دید آنان، فرهنگ است و نه مذهب.

شیعیان زیدی از لحاظ فقهی به اهل سنت نزدیکترند تا شیعیان دوازده امامی، آنان همچون اهل سنت نماز را در پنج نوبت می خوانند و نه سه نوبت همچون شیعیان دوازده امامی، از مهر در سجده کردن استفاده نمی کنند، در اذانشان عبارت اشهد ان علی ولی الله وجود ندارد، اما عبارت حی علی خیر العمل را که عمر خلیفه دوم منسوخ کرد همچنان در اذان حفظ کرده اند.

زیدی و سنی در یمن در یک مسجد نماز می خوانند و چیزی به عنوان مسجد سنی یا مسجد شیعه وجود ندارد، مراسم عزاداری عاشورا به شیوه شیعیان دوازده امامی برگذار نمی کنند و همچون بسیاری از اهل سنت در این روز روزه می گیرند.

بر خلاف شیعیان دوازده امامی که ابوبکر و عمر و عثمان، سه خلیفه اول مسلمین را به بدی یاد می کنند و غاصب ولایت می خوانند، زیدیها معتقدند که باید همه اصحاب پیامبر، از جمله سه خلیفه نخست و عایشه، همسر پیامبر را محترم شمرد و از آنان به نیکی یاد کرد.

هلی کوپتر یمنی

شورشیان شیعه حوثی بیش از شش سال است با ارتش یمن درگیر هستند

با وجود اشتراکات فقهی با اهل سنت، از لحاظ کلامی و اصول اعتقادی، دیدگاههای زیدیان به شیعیان دوازده امامی نزدیک است و هر دو در یک رکن مشترکند: اعتقاد به اینکه پیشوایی مسلمین حق الهی نسل فاطمه، دختر پیامبر است.

شیعیان دوازده امامی با اعتقاد به مهدویت و اینکه کسی که باید پیشوای مسلمین باشد زنده اما غایب است، پذیرفته اند که افرادی از مسلمانان عادی بر آنان حکومت کنند اما شیعیان زیدی که با وجود اعتقاد به مهدویت، به زنده و غایب بودن او باور ندارند، تنها سادات نسل فاطمه زهرا را شایسته حکومت دیده اند.

تنها استثنا، آل بویه بودند که حکومتی کاملاً ایرانی برپا کردند بی آنکه نشانی از اعراب بنی هاشم و سادات در آن باشد یا حقی هرچند تشریفاتی برای آنان در حکومت قائل باشند.

این در حالی است که برخی مورخان اعتقاد دارند که اندیشه تعلق حکومت به خاندانی خاص و انتقال آن از راه خون، ریشه در باورهای ایرانیان پیش از اسلام داشته و از طریق آنان به معتقدات زیدیان وارد شده است.

در مورد یمن، برخی مورخان اعتقاد دارند که امام هادی، پایه گذار حکومت زیدی در یمن، پیش از آنکه به یمن بیاید در ایران و نزد علویان طبرستان بوده و اندیشه سیاسی خود را از آنان گرفته بوده است.

این دسته از مورخان، تداوم این اندیشه را در یمن، که حکومت حق الهی سادات فاطمی است مرتبط با دیگر شخصیتهای زیدی دیده اند که در دوره های بعدی از ایران به یمن رفتند، از جمله امام ابوالفتح دیلمی که از سادات حسنی گیلان بود و در قرن پنجم هجری به یمن رفت و قاضی جعفر بهلولی که گفته می شود ایرانی الاصل و شیعه اسماعیلیه بوده اما به کیش زیدی می گرود و امام احمد بن سلیمان، فرمانروای یمن در قرن ششم هجری او را مأمور می کند به ایران برود و آثار مکتوب زیدیان را جمع آوری کرده به یمن بیاورد.

اما اندیشه حق الهی در میان زیدیان یمن مخالفانی داشته و بخشی از زیدیان آن را با مبانی اسلام در تضاد می دیدند، این اختلاف در قرن ششم هجری به جنگی میان خود زیدیان می انجامد که بنابر برخی روایات تاریخی، یکصدهزار نفر در آن جان می بازند.

قیام یمن در سپتامبر 1962 میلادی، پایانی بود بر حکومت اندیشه حق الهی در این کشور.

محمد بدر، آخرین امام یمن موفق شد از چنگ انقلابیون بگریزد و به مدت هشت سال، عشایر زیدی شمال یمن را در جنگی خونین اما نافرجام با حکومت جمهوری فرماندهی کند.

پس از شکست در این جنگ و به رسمیت شناخته شدن بین المللی حکومت جمهوری، محمد بدر که تا آن زمان در عربستان سعودی ساکن بود به انگلستان کوچید و در سال 1996 در حومه لندن درگذشت.

در طول دوران جمهوری، زیدیان همچنان در حکومت یمن شریکند و همچون گذشته تبعیضی میان سنی و شیعه وجود ندارد، علی عبدالله صالح که بیست سال است ریاست جمهوری یمن را بر عهده دارد و بسیاری از دیگر مقامات یمنی، زیدی مذهبند.

جنبشی که خانواده حوثی از پانزده سال پیش در شمال یمن به راه انداخته، تلاشی است برای بازگرداندن حکومت به نسل فاطمه زهرا، نسلی که خانواده حوثی خود را منسوب به آن و حکومت را متعلق به آن می داند.

در یمن، جنگ کنونی در شمال کشور را جنگ میان زیدی و سنی نمی بینند، بلکه به آن به عنوان جنگ میان زیدیان معتقد به حق الهی و زیدیان و دیگر مسلمانانی می بینند که حق حکومت کردن از دید آنان، حتی اگر مبتنی بر دموکراسی و رای اکثریت نباشد، متکی بر خون هم نیست.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.