شیخ الازهر، روحانی آماج انتقاد نواندیشان و بنیادگرایان

شیخ محمد سعید طنطاوی

شیخ محمد سید طنطاوی، بلندپایه ترین مقام مذهبی مصر و رئیس دانشگاه الازهر بامداد امروز (چهارشنبه، دهم مارس) بر اثر حمله قلبی در شهر ریاض، پایتخت عربستان سعودی، در سن ۸۱ سالگی درگذشت.

شیخ طنطاوی دیشب برای شرکت در مراسم اهدای جایزه علمی ملک فیصل وارد عربستان سعودی شده بود و به گفته همراهانش، هنگام سفر و ورود به این کشور در سلامت کامل به سر می برد؛ درگذشت او مرگ ناگهانی توصیف شده است.

از شیخ دعوت شده بود که پس از سفر به عربستان سعودی به کردستان عراق برود و دو مدرسه تابع دانشگاه الازهر را افتتاح کند.

مراسم خاکسپاری او قرار است در مدینه برگزار شود.

شیخ محمد سید طنطاوی، زاده روستای سلیم شرقی در حاشیه رود نیل در استان سوهاج واقع در نواحی مرکزی مصر بود، تحصیل علوم اسلامی را در بندر اسکندریه در شمال مصر آغاز کرد، در دانشگاه الازهر با رتبه ممتاز در رشته حدیث و تفسیر به پایان رساند و تدریس را در دانشکده اصول دین همین دانشگاه آغاز کرد.

وی سپس برای تدریس به مدت چهار سال راهی لیبی شد و پس از آن به مدینه رفت تا اینکه در سال ۱۹۸۶ به درجه مفتی رسید و در سال ۱۹۹۶ پس از مرگ شیخ جادالحق علی جادالحق، ریاست دانشگاه الازهر، یعنی بالاترین مقام مذهبی در مصر به او سپرده شد.

نفوذ مذهبی شیخ الازهر در جهان اسلام فراتر از مرزهای مصر است و صاحب چنین مقامی به عنوان یکی از مراجع اصلی صدور فتوا برای مسلمانان سنی مذهب، بویژه پیروان مکتب فقه شافعی به شمار می رود.

شیخ طنطاوی به عنوان عالم اسلامی و مفسر قرآن از جایگاه برجسته ای برخوردار بود، از وی کتابی به نام تفسیر وسیط در تفسیر آیات قرآن برجای مانده، همچنین کتابی به نام بنو اسرائیل درباره یهود در دیدگاه قرآن و کتابی دیگر درباره معاملات بانکی از نظر فقهی.

اما در مقام مفتی، شیخ شیوه ای جنجال برانگیز را دنبال کرد، فتواهای اعتدالگرایانه اش به مذاق نواندیشان مسلمان خوش می آمد اما در عین حال، دست به اظهارنظرها و صدور فتواهایی هم می زد که نه مقبول بنیادگرایان بود و نه نواندیشان.

در سالهای نخستی که به مقام مفتی منصوب شده بود فتوی داد که سودی که بانکها به صاحبان حساب می دهند و بهره ای که بابت پرداخت وام از آنها می ستانند ربا محسوب می شود و حرام است اما چهارده سال بعد از این نظر برگشت و معاملات بانکی را حلال دانست، البته مشروط به شروطی که در کتابی که در این زمینه نوشت، قید کرده بود.

آن دسته از فتاوای شیخ که به مسائل سیاسی مربوط می شد بیشتر او را در آماج انتقاد قرار داد تا اینکه در واپسین سالهای عمرش، بسیاری از مردم مصر دیگر چندان به فتاوایش اعتنا نمی کردند و در مورد مسائل شخصی به آرای دیگر مفتیان رجوع می کردند که بیشتر مورد وثوق آنان بودند، بدین ترتیب شیخ فقط از لحاظ رسمی مفتی اعظم به شمار می رفت.

در زمانی که آمریکا و متحدانش برای حمله به عراق آماده می شدند، شیخ علی ابوالحسن، رئیس شورای فتوای دانشگاه الازهر فتوی داد که در صورت حمله آمریکا و بریتانیا به عراق، ریختن خون سربازانشان حلال و جنگ با آنها واجب است و هر مسلمانی که در این جنگ کشته شود شهید محسوب می شود، شیخ طنطاوی به دلیل همین فتوای شیخ علی ابوالحسن را از مقامش برکنار کرد و شیخ نبوی محمد العش را به جای او منصوب کرد.

وقتی که فرماندهی قوای اشغالگر آمریکایی در عراق، دولتی انتقالی در این کشور تشکیل داد، شیخ نبوی محمد العیش فتوی داد که دولت انتقالی عراق نامشروع و همکاری با آن حرام است، شیخ طنطاوی او را از مقامش برکنار و به مراجع قضائی معرفی کرد تا بازخواست شود.

شش سال پیش که نیکولا سارکوزی، رئیس جمهور فرانسه وزیر کشور بود، دیداری از دانشگاه الازهر کرد، در این دیدار، شیخ طنطاوی به او گفت که ممنوعیت حجاب در مدارس فرانسه حق مسئولان فرانسوی است و مخالفت با آن دخالت در امور داخلی این کشور محسوب می شود، این اظهارنظر خشم شدیدی در جوامع مسلمان برانگیخت اما با استقبال حسنی مبارک، رئیس جمهور مصر همراه شد.

دو سال پیش که اخباری حاکی از بیماری حسنی مبارک منتشر شد، شیخ طنطاوی گفت که هر خبرنگاری که این خبر را منتشر کرده باید شلاق زده شود، این فتوی هم خشم محافل مطبوعاتی را برانگیخت و هم مجامع اسلامی. فهمی هویدی نویسنده و روزنامه نگار نامدار عرب نوشت شیخ که در برابر مسائلی مانند شکنجه و تقلب در انتخابات و انحصارگرایی در حکومت ساکت می نشیند، بهتر است از راهبان بودایی بیاموزد که چگونه در مقابل حکومت در کنار ملت می ایستند.

Image caption در مقام مفتی، شیخ طنطاوی شیوه ای جنجال برانگیز را دنبال کرد

اما شیخ همچنان به برانگیختن خشم بسیاری از مسلمانان ادامه داد؛ یک سال و اندی پیش که اسرائیلیها غزه را محاصره کرده بودند، شیخ طنطاوی در همایش گفتگوی ادیان در نیویورک با شیمون پرز رئیس جمهور اسرائیل دست داد، روزنامه های اسرائیلی نوشتند که این شیخ بود که ابتدا دستش را بسوی شیمون پرز دراز کرد، مطبوعات مصر مطالب انتقادی تندی علیه شیخ نوشتند و حتی جریانی در مجلس مصر برای برکناری او از مقام دینی اش آغاز شد.

واپسین جنجالی که شیخ طنطاوی آفرید، مخالفتش با روبنده بود.

پنج ماه پیش از مرگش هنگامی که به دیدار از یکی از دبیرستانهای دخترانه تابع دانشگاه الازهر رفته بود هنگامی که دید یکی از دختران روبنده پوشیده از او خواست که روبنده اش را بردارد و دختر مقاومت کرد و با عصبانیت شیخ مواجه شد، پس از آن شیخ دستور داد که پوشیدن روبنده در دانشگاه الازهر و کلیه مدارس و مؤسسات آموزشی تابعه آن در سراسر مصر ممنوع شود، وزارت آموزش و پرورش هم این دستور را به دیگر مؤسسات آموزش عالی تسری داد.

اما دیوان عدالت اداری مصر دستور وزارتخانه را لغو کرد.

مطالب مرتبط