عبور از حصارها، اینترنت در عراق

Image caption ژیار گل، خبرنگار بی بی سی برای تهیه گزارشی در مورد نقش اینترنت در زندگی مردم عراق به این کشور سفر کرده بود

بمب، انفجار، آدم ربایی، عملیات انتحاری... این تصاویری است که تیتر خبری بسیاری از شبکه های جهانی را درباره کشور جنگزده عراق در طول چند سال گذشته به خود اختصاص داده است. اما در پشت این تیترها، مردم عراق برای ادامه زندگی استقامت می کنند. در سالهای اخیر اینترنت نقش مهمی در انتقال خبر واقعی از زندگی مردم عادی عراق به دنیای خارج داشته است.

برای بررسی نقش اینترنت در زندگی مردم عراق، بخصوص جوانان این کشور، در ماه ژانویه امسال به قلب عراق، بغداد سفر کردم، و از آنجا به کردستان عراق و از آنجا به نجف، جایی که مراجع پر نفوذ شیعه ساکن هستند. علی رغم محدودیتهای امنیتی ما موفق شدیم با بسیاری از مردم این منطقه ملاقات کنیم.

در دوران صدام حسین اینترنت بسیار محدود و شدیدا کنترل می شد و اکثرا در اختیار مقامات حزب بعث بود. بعد از سقوط صدام حسین در سال 2003 تکنولوژی اینترنت به طور افسار گسیخته در اختیار جوانان قرار گرفت. در بغداد با علی، جوانی 20 ساله و دانشجوی رشته علوم بین الملل دانشگاه بغداد آشنا شدم. او حاضر نشد که در دانشگاه با او مصاحبه بکنم. علی به همراه پدرش در یکی از قهوه خانه های امن شهر بغداد با من ملاقات کردند. علی گفت برای رسیدن به دانشگاه روزانه ساعتها از وقتش را صفوف بازرسی بیشمار و دیوارهای بتونی که شهر را از هم جدا کرده است سپری می کند. او اینترنت و فیس بوک و اسکایپ را هدیه ای از طرف خدا به جوانان بغدادی می داند و می گوید اینها به او کمک می کنند تا با دوستهایش در بغداد و در دنیای خارج عراق ارتباط بر قرار کند.

زنان، گروههای افراطی و دولت؛ کابران اینترنت در عراق

اما زندگی برای زنان بغدادی بسیار محدودتر و خطرناک تر است. حتی آنان در روز روشن نیز نمی توانند بیرون بروند. رافال الناصری دختری 19 ساله و دانشجوی رشته پزشکی دانشگاه بغداد است. او نیز همچون علی از اینترنت استفاده می کند. رافال ابتدا راضی شد که مرا به مهمانی که با دوستاش تدارک دیده بودند ببرد.

اما دو ساعت بعد تماس گرفت و گفت به دلایل امنیتی مهمانی با دوستهاش لغو شده. او مرا به خانه اش در یکی از محلات متوسط بغداد دعوت کرد. رافال از ماجرای از دست دادن دوستاش در انفجار و زندگی سخت زنان بغداد سخن گفت. برای اینکه اوقات فراغتش را پر کند از اینترنت برای ارتباط با دوستاش استفاده می کند. و دوستان زیادی در سایر قسمتهای عراق دارد. او برای اینکه افکارش را از اوضاع نابسامان عراق دور نگه دارد ویدیو های کمدی در یوتیوب را نگاه می کند.

در بغداد اینترنت هم چنین توسط گروه های تندرو اسلامی همچون تک تیر اندازان بغداد استفاده می شود. این گروهها تصاویر حمله به نیروهای آمریکای یا انفجار انتحاری در اماکن دولتی را بهمراه سرودهای ملی و مذهبی در یوتیوب می گذارند. گفته می شود این گروهها توانسته اند از طریق این ویدیو ها جوانان زیادی را جذب کنند.

در یک بعداظهر به دیدار علی موسوی، مشاور نخست وزیر عراق در منطقه سبز بغداد رفتم. برای رسیدن به دفتر او می بایستی از 8 ایست بازرسی عبور می کردم و سربازان هر ایستگاه از قومها و ملیتهای مختلف بودند. بعد از یک ساعت به دفتر او رسیدم. از آقای موسوی پرسیدم با این همه دیوارهای بتونی و ایستگاه های بازرسی شما چگونه این کشور را اداره می کنید؟ چطوری با مردم ارتباط برقرار می کنید؟ علی موسوی گفت که دولت از اینترنت استفاده می کند تا با مردم ارتباط داشته باشد و همچنین از دیدگاههای آنان با خبر شود.

او گفت نوری مالکی نخست وزیر عراق روزانه از ایمیل استفاده می کند و دولت در نظر دارد این تکنولوژی را توسعه دهد و خدمات زیادی را از طریق وب سایت به شهروندان ارائه دهد. که این باعث صرفه جویی در وقت خواهد شد.

از بغداد به اربیل

Image caption منظره خیابان های بغداد از درون پنجره کوچک یک خودرو زرهی

اما عراق فقط بغداد نیست، سفرم را به اربیل، مرکز حکومت محلی کردستان عراق ادامه دادم. در دوران صدام حسین هزاران نفر کشته و مفقود شدند، و هزاران خانواده دیگر به کشورهای اروپایی و آمریکایی پناه بردند. بعد از سقوط صدام حسین بسیاری از این خانواده ها به کردستان باز گشته اند. در حقیقت گفته می شود امنیت و آزادی نسبی در کردستان باعث بازگشت مغزها به این منطقه شده است.

در اربیل به دیدار سازان و خانواده اش رفتم. ُسازان دختری بیست ساله کرد است که در دانشگاه کردستان اربیل علوم سیاسی می خواند. او را از طریق مقاله اش "ناسیونالیسم کردی" که در روزنامه معتبر گاردین انگلیس منتشر شده بود آشنا شدم. او هم چنین وبلاگی دارد که روزانه تجربه زندگیش در کردستان را منتشر می کند.

خانواده سازان مدت هفت سال به عنوان پناهنده در استرالیا زندگی می کردند. بعد از سقوط صدام آنان به کردستان بازگشتند. مهدی مندلاوی پدر سازان یکی از پیشمرگه های قدیمی است که سالها علیه رژیم صدام جنگید. عکسی از آن دوران بر روی دیوار خانه اش نصب شده بود.

آقای مندلاوی گفت او نمی خواهد فرزندانش تجربه او را تکرار کنند. او می خواهد به جای اسلحه، قلم به به فرزندانش بدهد و او ترجیح می دهد آنان علم و معرفت یاد بگیرند. او گفت که دوست دارد به روستا در قلب کوههای کردستان بر گردد و آنجا زندگی کند. اما باید بار دیگر آرزوهای خود را فدای آینده فرزندش کند. زیرا دانشگاه و امکانات در شهر ها بیشتر است.

سازان و دوستش سیران به طور روزانه از اینترنت استفاده می کنند. آنها هم چنین از طریق ویدیو کنفرانس چندین بار با دانشجویان دانشگاه تگزاس آمریکا بحث و گفتگو کرده اند. علی و رافال در بغداد از دوستان فیس بوک سازان و سیران هستند. در حقیقت از طریق سیران با آنها آشنا شدم. آنها می گویند گفتگو با جوانان سایر بخشهای عراق به آنان کمک کرده تا فهم بیشتر از یکدیگر داشته باشند.

در اربیل سری به اداره آی تی حکومت محلی کردستان زدم و با بوتان عثمان مدیر کل این اداره دیدار کردم. او بزرگ شده و تحصیل کرده انگلستان است. آقال عثمان می گوید دولت در نظر دارد تمام ادارات را الکترونیکی کند تا بتواند به شفافیت اداری کمک کند. او هم چنین از برنامه توسعه اینترنت به روستاهای دور افتاده کردستان سخن گفت. بوتان عثمان مدعی شد که دولت کردستان قصد کنترل یا فیلتر اینترنت را ندارد.

شرکتهای زیادی در حوزه اینترنت در کردستان فعالیت می کنند. قبلا در کردستان کافه های اینترنتی زیادی وجود داشت، اما با گسترش اینترنت بی سیم و ارزان شدن آن مردم بیشتر در خانه هایشان به اینترنت متصل هستند و این باعث کساد شدن بازار اینترنت کافه ها شده است. جدیدا اینترنت سریع از طریق فیبر نوری از مرز ترکیه به اینجا آمده است.

اینترنت و نسل از فرنگ برگشته

Image caption یکی از شیعیان اهل عربستان در میان کسانی که برای دیدار با آیت الله بشیر نجفی به نجف آمده‌اند

بازگشت نصل بزرگ شده غرب با افکار لیبرال غربی به کردستان مشکلات زیادی را بوجود آورده است. یکی از آنها دشنی مراد خواننده پاپ که در کشور هلند بزرگ شده است. او توانست از طریق اینترنت موسیقی و رقصهای نیمه عریانش را به تماشا بگذارد و از این طریق طرفداران زیادی را در میان جوانان کرد بدست آورد. او حال که برنامه تلویزیونی خود را دارد دو سال پیش به کردستان بر گشت. بسیاری از روحانیون از برنامه های او ابراز نارضایی کرده اند و نسل قدیمی حسرت زندگی ساده دوران گذشته را می خورند و می گویند افرادی همچون دشنی با ترویج فرهنگ غربی باعث رو به زوال رفتن هویت کردی می شوند. اما دشنی می گوید او تلاش می کند پلی میان نسلی از جوانهای کرد که در غرب بزرگ شده اند با سرزمین شان باشد.

دشنی را به یکی از روستاهای دور افتاده منطقه هیران کردستان بردم. در سر راه فرستنده های مخابراتی جای پایگاههای سابق ارتش عراق را اشغال کرده اند. و مردم روستا همگی دارای تلفن موبایل بودند. و از دور جنگلی از آنتنهای بشقابی بر روی بام خانه های گلی روستا دیده می شد. به محض ورود، بسیاری از جوانان دشنی را شناختند. مردم می گفتند همه برنامه های او را نگاه می کنند. جالب این بود مردم روستاهای کردستان لیبرال تر از شهر اربیل به نظر می رسیدند. در روستاهای کردستان از طریق تلفنهای موبایل به اینترنت دسترسی داشتند.

مراجع شیعه آنلاین می شوند

برای فهم بیشتر از چگونگی استفاده از اینترنت در عراق به منطقه شیعه نشین این کشور در جنوب سفر کردم. به دلایل امنیتی تیم امنیت بی بی سی فقط یک روز اجازه حضور در این شهر را به ما داد. سفر ما به نجف همزمان با اربعین حسینی بود. ده ها زائر شیعه از سراسر دنیا برای زیارت مرقد امام حسین و امام علی با پای پیاده به طرف نجف و کربلا براه افتاده بودند.

ایرانیان زیادی روزانه از اماکن مقدس در نجف دیدار می کنند. اسکناسهای ایرانی یکی از پولهای رایج نجف است و این کمک زیادی به اقتصاد این شهر کرده است. در نجف تلاش کردیم با آیت الله سیستانی مصاحبه بکنیم، که نتیجه نداشت، زیرا آیت الله سیستانی با روزنامه نگاران صحبت نمی کند. تهیه کننده محلی ما زمینه دیدار از دفتر آیت الله بشیر نجفی یکی از مراجع تقلید نجف را برای ما فراهم کرد.

در زمان صدام حسین دفاتر مراجع تقلید به شدت کنترل می شد و دسترسی مقلدین به آنها بسیار مشکل بود. بعد از اشغال عراق توسط آمریکاییها راه برای سفر مقلدین به نجف باز شد. دفتر آیت الله نجفی از طریق وب سایت و ایمیل با مقلدین او در کشور های جهان در ارتباط است. علی نجفی پسر آیت الله نجفی مرا به مرکز رایانه دفترشان برد. آنجا چندین نفر کار جمع آوری سئوالهای مذهبی را به عهده داشتند. علی نجفی گفت سئوالها جمع آوری شده به آیت الله داده می شود و او نیز در اسرع وقت از طریق اینترنت جواب می دهد.

در دفتر آیت الله نجفی با دکتر، مقامات دولتی، استاتید دانشگاه بر خورد کردم. یکی از مقلدین اهل دوبی آیت الله که دکترای بیومکانیک داشت به من گفت که جواب بسیاری از سئوالهای علمی در زمینه بیو ملکول یا بیو هسته ای را از آیت الله جویا می شود.

یکی دیگر از بازدید کننده ها، سردار علی منصور بود که به همراه پسر 16 ساله اش به زیارت نجف آمده بود. او می گفت هر چه آیت الله بگوید حقیقت است و مسلمانان شیعه بایستی دستورات او را اجرا کنند.

علی نجفی گفت که اینترنت کمک کرده که در اسرع وقت سخنرانی ها و فتواهای آیت الله نجفی را در سطح وسیعی منتشرشود و در دسترس مقلدینش در سراسر دنیا قرار گیرد.

گرچه مراجع تقلید نجف همواره گفته اند که آنان نمی خواهند در سیاست دخالت کنند اما بسیاری از شخصیتهای سیاسی برای جذب حمایت مراجع تقلید به نجف می آیند. آیت الله بشیر نجفی همانند سایر مراجع تقلید در خانه ای کلنگی و قدیمی زندگی می کند. اما او از این خانه قدیمی تاثیر زیادی در امورات زندگی مردم عراق دارند.

مقتدی صدر؛ از شعر تا تانک همه در اینترنت

Image caption در وب سایت مقتدی صدر از شعر گرفته تا اطلاعات درباره طول برد راکتهای ضد تانک وجود دارد.

در چند کیلومتری دفتر آیت الله نجفی روابط عمومی مقتدی صدر در شهر کوفه قرار دارد. این دفتر در مقابل بیت امام علی است و اکثر کرسی های شورای این شهر در اختیار گروه صدر است. مقتدی صدر مدت دو سال است که در ایران زندگی می کند و مشغول تحصیلات حوزوی است. جیش المهدی، شبه نظامیان مقتدی صدر در سال 2004 با نیروهای آمریکایی جنگیدند و این جنگ با پا در میانی آیت الله سیستانی به پایان رسید.

ابو حسن جوانی 25 ساله و دارای مهندسی مکانیک است. او مسئول روابط عمومی مرکز صدر است. گرچه به زبان انگلیسی تسلط داشت اما گفت نمی خواهد با زبان اشغالگران صحبت کند. دفتر صدر از اینترنت به عنوان وسیله ای برای ترویج افکار مقتدی صدر در سطح وسیعی استفاده می کنند.

در وب سایت مقتدی صدر از شعر گرفته تا اطلاعات درباره طول برد راکتهای ضد تانک وجود دارد. ابو حسن مدعی شد که آنها قصد ترویج افکار تروریستی را ندارند. وب سایت آنها فقط اخبار گروه های مقاومت چه سنی یا شیعه در مقابل اشغالگران را منتشر می کند. همچنین اطلاعاتی درباره تانکها و موشکهای ضد تانک. او با خنده گفت دوباره تکرار می کنم، ما افکار تروریستی را ترویج نمی کنیم.

در جنوب عراق اینترنت کمک کرده تا شیعیان را از سراسر دنیا به هم وصل کند. برخی می گویند نجف با مکه رقابت می کند و دیواری دیگری را در عراق بوجود می آورد. اما در کردستان عراق داستان چیز دیگری است. اینترنت در کردستان به وسیله ای برای اشاعه فرهنگ غربی بدل شده و همچنین باعث ارتباط کردهای سراسر دنیا شده است. بر خی می گویند ناسیونالیسم کردی دیوار جدیدی را در عراق بوجود آورده است.

اما گذشته از اختلافات مذهبی و قومی در عراق، جوانان این کشور با هم در ارتباط اند. رافال و علی به طور روزانه از طریق اینترنت با سازان و سیران صحبت می کنند. به نظر می رسد نسل جدید سوار بر موجهای الکترونیکی حاکم دنیای مجازی اینترنت هستند. شاید اینترنت به وسیله ای در دست جوانان برای شکستن دیوارهایی شود که توسط نسل گذشته به دور آنها کشیده شده است.