رسول هادی‌زاده، نویسنده و محقق معروف تاجیک درگذشت

رسول هادی زاده
Image caption رسول هادی زاده از بیماری سرطان رنج می برد

رسول هادی‌زاده، نویسنده معروف و منتقد ادبی تاجیک، در سن 82 سالگی درگذشت.

به گفتة پیوندانش (بستگان)، آقای هادی‌زاده که اخیراً از بیماری طولانی رنج می‌برد، در حوالی ساعت 4:45 صبح روز یکشنبه 4 آوریل در منزلش فوت کرده است.

رسم سوگواری این نویسندة معروف ظهر روز یکشنبه در مسجد یکه‌چنار، در یکی از محلات شهر دوشنبه برگزار شد و جسدش در گورستان محله "سرآسیا" به خاک سپرده شد.

در این مراسم بسیاری از فرهنگیان، شاعران و نویسندگان، پژوهشگران و عالمان، مسئولان فرهنگستان علوم تاجیکستان، مخلصان کتابهایش و خویش و پیوندان رسول هادی‌زاده شرکت داشتند. از مقامات بلندپای دولتی به استثنای وزیر معارف کسی شرکت نداشت.

هرچند انتظار می‌رفت جسد رسول هادی‌زاده نیز مانند بسیاری از چهره‌های علمی و فرهنگی معروف تاجیکستان در گورستان "لُچاب" دفن شود، ولی به گفتة پسرش فریدون هادی‌زاده، در آنجا اجازة دفن تنها به کسانی داده می‌شود که صاحب جایزة رودکی، یک جایزه دولتی در تاجیکستان، شده باشند.

"ریالیسم معارف پروری"

به گفتة عبدالنبی ستارزاده، دانشمند تاجیک، با وجود بیش از 50 سال تحقیق در ادبیات گذشته و آثار گرانبهای علمی و ادبی، محافل علمی و سیاسی تاجیکستان از رسول هادی‌زاده به طور شایسته قدردرانی نکرده‌اند.

Image caption هادی‌زاده به هنگام مرگ رسماً 82 سال داشت، ولی برخی از نردیکانش می‌گویند سن وی در شناسنامه‌اش دستیکم دو سال کمتر ثبت شده بود

آقای ستارزاده به خبرنگاران از جمله گفت: "همین گونه یک دانشمند بزرگ در رشتة ادبیات عنوان عضو وابسته یا عضو پیوستة فرهنگستان علوم را نداشتند. حال آن که ایشان زیب آکادمی (فرهنگستان) بودند. متأسفانه، همین تور چیزها هست. امّا مقام شخص، مخصوصاً، مقام دانشمند به آن عنوانهایی که در زندگی می‌گیرد، وابسته نیست."

هادی‌زاده در ماه مارس سال 1928 در شهر سمرقند متولد شد. وی در سال 1950 از دانشگاه دولتی آسیای میانه‌در تاشکند فارغ‌التحصیل شد. وی همزمان با بخش تاجیکی رادیوی ازبکستان و نشریه تاجیکی "ازبکستان سرخ" همکاری می‌کرد.

رسول هادی‌زاده در سال 1954 به عنوان "خادم علمی" در پژوهشگاه زبان و ادبیات به نام رودکی در تاجیکستان به کار پذیرفته شد و تا آخر عمر در این پژوهشگاه فعالیت داشت، هر چند در سالهای 1970-72 وی برای مدتی مدیر بخش تاریخ ادبیات پژوهشگاه خاورشناسی فرهنگستان علوم تاجیکستان بود.

رسول هادی‌زاده از منتقدان و محققان ورزیده ادبی در تاجیکستان محسوب می‌شد که طول حیاتش پژوهشهایی در باره تاریخ ادبیات تاجیک، در باره حیات و فعالیت شاعر قرن 19 شمس‌الدین شاهین و نویسنده روشنگر این دوران احمد مخدم دانش انجام داده است.

بسیاری از فرهنگیان در تاجیکستان بر این باورند که هادی‌زاده مهم ترین پژوهشگر دوران معارف پروری (قرن 19 میلادی)در آسیای میانه بود. عبدالخالق نبوی، دانشمند تاجیک بر این نظر است که رسول هادی‌زاده توانست آنچه "ریالیسم معارف پروری" نامیده می‌شود، در آثار احمد دانش و روشنفکران دیگر قرن 19 میلادی کشف و به مردم معرفی کند.

Image caption آقای ستارزاده معتقد است که محافل علمی و سیاسی تاجیکستان از خدمات هادی‌زاده به طور بایسته قدردانی نکرده‌اند

فعالیت نویسندگی رسول هادی‌زاده در دهه 1960 آغاز شد و مجموعه حکایات "تنبور دلکش" (1966)، داستانهای کوتاه "سپیده دم" (1970) پیرامون فعالیت احمد دانش، "پرواز شاهین" (1980) در باره شمس الدین شاهین، نمایشنامه‌های "بخت در چیست؟" (1978) و "مزدک" (1980) نمونه‌هایی از میراث ادبی او هستند.

از مهمترین آثار ادبی رسول هادی‌زاده رمان "ستاره‌ای در تیره ‌شب" است که در سال 1983 چاپ شد و از پر‌فروشترین کتابهای آن زمان به شمار می‌رفت. این رمان پیرامون حیات و فعالیت احمد مخدوم دانش، نویسنده معارف پرور و تجدد گرای قرن 19 و وضعیت سیاسی و اجتماعی "امارت بخارا" در آن زمان است.

ساربان و عبدالحمید صمد، دو نویسندة سرشناس تاجیک، معتقدند که رسول هادی‌زاده چهرة تاریخی و ادبی احمد دانش را بسیار ماهرانه و با هنر بالای نویسندگی ترسیم کرده و توانسته است مردم را با شخصیت واقعی این معارف پرور قرن 19 آشنا سازد.

"هلّاج عشق"

از آثار عمده دیگر رسول هادی‌زاده "قصه منصور حلاج" است که در سال 2002 چاپ شد و در آن نویسنده با تکیه به ماخذ تاریخی و ادبی گذشته زندگی منصور حلاج، از شخصیتهای معروف تصوف را، به شیوه بدیع به رشته تصویر کشیده است.

Image caption آقای صمدی می‌گوید هادی‌زاده در ترسیم چهرة احمد دانش بسیار موفق بود

این کتاب در سال 1382 خورشیدی در ایران نیز با نام "هلّاج عشق" چاپ شد.

به گفتة کرامت‌الله عالمف، رئیس پژوهشگاه خاورشناسی و آثار خطّی فرهنگستان علوم تاجیکستان، رسول هادی‌زاده هنوز در دهة 1950 به شاگردانش در بارة تصوف درس می‌گفت و تألیفاتی که در دوران استقلال در این زمینه انجام داد، ادامه ‌پژوهشهای پیشین اوست.

آخرین کتابی که رسول هادی‌زاده نوشت، خاطرات او زیر عنوان "خدایا، خود را بشناسم" است که دوران زندگی وی، همنشینی با شخصیتهای بزرگ ادبی و فرهنگی گذشته و دیدگاههای نویسنده در باره تاریخ آسیای میانه‌را در بر می‌گیرد.

کتاب دیگری از رسول هادی‌زاده که در سال 1382 در ایران چاپ شد، "سمرقندیان چه می‌گویند؟" نام دارد که واژه‌نامه‌ای از گویش فارسی تاجیکی رایج در شهر سمرقند و اطراف آن به شمار می‌آید.

کتاب "سمرقندنامه" از رسول هادی‌زاده نیز نخست به خطّ فارسی در ایران قبل از سال 2000 میلادی چاپ شده بود و نسخة سیریلیک آن تنها در سال 2007 به مناسبت 2750 سالگی شهر سمرقند در دوشنبه منتشر شد.

بر اساس "دانشنامه ادبیات و هنر تاجیک"، هادی‌زاده در تهیه و چاپ آثار بزرگان ادبیات کلاسیکی نیز نقش بارزی داشت.

وی "اثرهای منتخب" احمد دانش (1959)، "حکایتهای خلقی در "مثنوی" رومی" (1963)، "دفتر دلکُشا" صائب (1965)، "کلیله و دمنه" (1966)، دیوان انوری، "رودکی و شاعران همزمان او" (1984) و غیره را تهیه و با حروف سیریلیک در تاجیکستان منتشر کرده است.

هادی‌زاده و رودکی

رسول هادی‌زاده همچنین از محققان عمدة آثار ابوعبدالله رودکی محسوب می‌شود و کاملترین دیوان اشعار رودکی به خط فارسی، که رایزنی فرهنگی ایران چند سال پیش چاپ کرد، به کوشش رسول هادی‌زاده تهیه و تدوین شده بود.

Image caption آقای عالمف می‌گوید که هادی‌زاده هنوز در دهة 1950 به شاگردانش در بارة تصوّف درس می‌گفت

سیف‌الدّین نظرزاده، رئیس پژوهشگاه زبان و ادبیات به نام رودکی، در بارة نقش هادی‌زاده در تحقیق آثار رودکی می‌گوید: "استاد طی 50 سال اخیر به تحقیق روزگار و آثار رودکی مشغول بودند. در نخستین جشن رودکی در سال 1958 استاد هادی‌زاده خدمت بزرگی کردند و در سال 2008 نیز یکی از فعالان و مبتکران برگزاری جشن رودکی بودند."

وی افزود: "متن انتقادی آثار رودکی که از طرف رسول هادی‌زاده به چاپ رسید، یکی از بهترین کارها در زمینة آثار رودکی می‌باشد."

ترجمه‌های چندی از آثار نویسندگان روس، مانند تورگنف و گوگول و ادیب فرانسوی ویکتور هوگو به زبان فارسی تاجیکی به او تعلق دارند.

رسول هادی‌زاده در نشر آثار ولاديمير لنین، از پیشوایان کمونیسم و بنیان‌گذار اتحاد شوروی، به زبان تاجیکی نیز سهم داشت و برنده چندی از جوایز ادبی و علمی در دوران شوروی بود.

وی در سال 1991 عنوان "خادم شایسته علم تاجیکستان" را دریافت کرد.

عسهای زیر را اسفندیار آدینه برداشته است:

مطالب مرتبط