پرسش و پاسخ : خشونت‌های قومی در قرقیزستان

خشونت‌های قومی در قرقیزستان
Image caption جنگ بین اقوام قرقیز و ازبک در جنوب قرقیزستان تاکنون بیش از ۱۳۸ کشته بر جای گذاشته است

جنگ بین اقوام قرقیز و ازبک در جنوب قرقیزستان تاکنون بیش از ۱۳۸ کشته بر جای گذاشته است. هزاران ازبک از مرز گذشته و وارد ازبکستان شده اند. فردوس رابینسون، گزارشگر بی بی سی، پیش زمینه حوادث اخیر را توضیح می‌دهد.

چه چیزی منجر به اوج‌گیری خشونت‌ها شده است؟

تنش‌ها از زمان سقوط قربان‌بیگ باقی یف، رئیس جمهور سابق قرقیزستان در این منطقه شدت گرفته ‌است. از هنگامی که آقای باقی یف در ۷ آوریل سال ۲۰۱۰ در پی ناآرامی ها از قدرت خلع شد، کانون قدرت او در جنوب به کانون عدم ثبات و ناآرامی تبدیل شده‌ است.

عناصر حامی باقی یف همراه با قرقیزها با اشغال دفاتر دولتی و گروگان‌گیری کارکنان دولت، مقاومت در مقابل دولت موقت را سازماندهی کرده‌اند. در مقابل جامعه پرتعداد ازبک همدلی و همراهی خود را با دولت جدید مستقر در بیشکک نشان داده اند.

هم زمان با تلاش رزا آتنبایوا، رئیس دولت موقت قرقیزستان برای کنترل اوضاع جنوب کشور، گروه‌های سازمان یافته تبهکار و قاچاقچیان مواد مخدر، از خلا قدرت سوء استفاده می‌کنند. جرقه‌ جرایم اجتماعی زمانی زده شده که گروه‌های تبهکار قرقیز و ازبک با یکدیگر درگیر شدند.

این نزاع به سرعت تبدیل به جنگ خیابانی جوانان در شهر اوش شد. در پی شایعات جنایت های اعمال شده از هر دو سو، مردم عصبانی سایر شهرها و روستاها به اوش آمدند و عده‌ی زیادی از قوم ازبک را وادار به فرار کردند.

آیا دلایل دراز مدت‌تری نیز در این قضایا وجود دارد؟

شهر جنوبی اوش مرکز دشت حاصل‌خیزی به نام دره فرغانه است. این دره بین سه جمهوری شوروی سابق تقسیم شده است. پس از سقوط اتحاد شوروی این جمهوری‌ها با داشتن اقلیت‌های قومی به استقلال رسیدند و تبدیل به کشورهایی مجزا با مرزهای بین‌المللی شدند.

آخرین ناآرامی عمده‌ قومی در این منطقه در سال ۱۹۹۰ توسط ارتش شوروی سابق سرکوب شد. از آن هنگام قسمت قرقیز دره‌ فرغانه مانند آهن‌ربایی، معاملات تجاری رو به تزاید کشورهای همسایه را به خود جذب کرده و تبدیل به بازاری موفق برای اجناس ارزان قیمت چینی شده است. در عین حال این جا گذرگاه قاچاق مواد مخدر افغانستان به بازارهای جهانی ا‌ست.

دولت‌های سابق قرقیزستان در مبارزه با فساد و جرایم ناکام مانده‌اند و زیرساخت های ویران و فقر گسترده منجر به خشم عمیق عمومی شده ‌است. دره فرغانه جمعیت انبوهی از مسلمانان معتقد را در خود جای داده و تبدیل به خواستگاهی برای جنبش‌های اسلامی‌شده است.

جمعیت اقلیت ازبک ۱۵ درصد از جمعیت پنج میلیون نفری قرقیزستان را در بر‌می‌گیرد.در شهرهای جنوبی نظیر اوش، ازبک‌ها در اقلیت هستند اما در بعضی از مناطق دره فرغانه، تعدادشان بیش از جمعیت قرقیز است.

به نظر می رسد یک از عوامل مهم گسترش خشونت‌ها در روزهای اخیر ترس از این بوده که ازبک‌ها بخواهند به زمین‌های قرقیزها چنگ بیاندازند و آنها را به ازبکستان ملحق کنند.

آیا دولت موقت کنترلی بر اوضاع دارد؟

دولت انتقالی خانم آتنبایوا سعی کرده که زمام امور را در جنوب به دست بگیرد، جایی که عناصر طرفدار باقی یف همچنان نفوذ قابل ملاحظه‌ای دارند.

با اوج گیری خشونت‌های قومی، دولت در جنوب اعلام وضعیت فوق‌العاده کرده ولی نتوانسته نظم و قانون را به این منطقه بازگرداند. درخواست خانم آتنبایوا از روسیه جهت فرستادن نیروی نظامی خود موید این حقیقت است که دولت توانایی مهار اوضاع را نداشته است.

دولت اقدام به اعزام نیروی داوطلب به جنوب کرده و به نیروهای امنیتی‌اش حکم تیر داده است. این فرمان مورد انتقاد سازمان‌های مدافع حقوق بشر قرار گرفته ‌است. این سازمان‌ها، نیروهای مسلح دولت قرقیزستان را به پایبندی به اصول اولیه‌ بین المللی در استفاده از جبر و سلاح‌های گرم فراخوانده اند.

دیدبان حقوق بشر که نماینده‌اش در جریان ناآرامی ها در اوش گرفتار شد، بر تقاضایش برای اعزام نیروهای تحت کنترل سازمان ملل برای کمک به دولت قرقیزستان اصرار دارد، کمکی در جهت برقراری امنیت و توقف خشونت‌های قومی که اوش و سایر شهرهای قرقیرستان جنوبی را فراگرفته است.

کاترین اشتون، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا می‌گوید که به شدت نگران ناآرامی‌های قرقیزستان است و خواهان تشکیل دولتی باثبات در این کشور شده که به گمان برخی این نشان دهنده‌ نگرانی از عدم توفیق دولت موقت قرقیزستان در تامین امنیت شهروندانش است.

آیا حامیان رئیس جمهور برکنار شده از بروز خشونت‌ها خشنودند؟

دولت موقت قرقیزستان، حامیان قربان بیگ باقی یف، رئیس جمهور برکنار شده را متهم به دامن زدن به مناقشات می‌کند تا تلاش های دولت موقت برای برگزاری همه پرسی در مورد یک قانون اساسی جدید در ماه جاری را تحت تاثیر قرار دهند. دولت اعلام کرده که "فرد بسیار شناخته‌شده ای " را به اتهام تحریک آشوب‌ها دستگیر کرده است.

قباد بیگ بایبولوف، ‌یک مقام امنیتی در جلال آباد در مصاحبه‌ای تلویزیونی می‌گوید: "این چیزی نیست جز تلاش طرفداران و اطرافیان باقی یف برای در دست گیری قدرت."

این در حالی ا‌ست که باقی یف، رئیس جمهور سابق هرگونه دخالتی را رد کرده و از یک پیمان امنیت منطقه ای برای اعزام نیرو به قرقیزستان دعوت به عمل آورده ‌است.

گزارش‌های تایید نشده‌ای از دخالت ماکیسم باقی یف، پسر آقای باقی یف و برادرانش در تخریب دولت جدید وجود دارد.

تحلیلگران می‌گویند حتی اگر حامیان دولت باقی یف در تشدید مناقشات نقشی داشته‌باشند، جنگ و ‌کشتارهای گروهی شدیدتر از آن هستند که تنها با این دلیل قابل توضیح باشند. ناوی پیلای، کمیسر حقوق بشر سازمان ملل می‌گوید که برخوردها در جنوب قرقیزستان ماهیتی قومی دارند.

برخورد روسیه با این مسئله چگونه ‌است؟

از آن جا که عدم توفیق نیروهای انتظامی قرقیزستان در توقف خشونت‌ها بیش از پیش آشکار شده، دولت موقت از روسیه تقاضای اعزام نیرو کرده است. روسیه تمایلی به این اقدام ندارد ولی در عین حال نمی‌تواند نیاز به یک واکنش سریع به این مسایل را نادیده بگیرد.

اعضای سازمان پیمان امنیت جمعی یا CSTO که قرقیزستان نیز عضو آن است در این باره به رایزنی پرداخته اند. این رایزنی‌ها با پیشنهاد دمیتری مدودف، ‌رئیس جمهور روسیه که ریاست شورای امنیتی این پیمان را به عهده دارد، انجام می شود.

این سازمان مجاز است که نسبت به گسیل نیروهای حافظ صلح به کشور عضو سازمان که جنگ در آن بالا گرفته، اقدام کند. به نظر می‌رسد روسیه ترجیح می‌دهد به جای مداخله یک جانبه، در اعزام نیروهای حافظ صلح مشارکت کند.

ظاهرا روسیه از گرفتار شدن در یک باتلاق واهمه دارد. آقای مدودف اوضاع قرقیزستان را "تحمل ناپذیر" خوانده و آن را یک حالت اضطراری در منطقه ‌دانسته‌ است.

آیا این خشونت‌ها در بیرون قرقیزستان مورد توجه واقع شده‌اند؟

عدم ثبات این کشور می‌تواند اثرات منطقه‌ای گسترده‌تری در آسیای میانه داشته باشد. قرقیزستان با چین، قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان دارای مرزهای مشترک است. در وهله اول ازبکستان به ورطه‌ بحران کشیده شده است. هزاران نفر از ازبک‌های قرقیزستان در گریز از خشونت‌ها در منطقه مرزی تجمع کرده‌اند.

برای اولین بار در تاریخ نوین، ازبکستان مرزهایش را برای پذیرش پناهجویان باز کرده است. البته معاون نخست وزیر ازبکستان، عبدالله آریپف می‌گوید که ازبکستان پذیرش پناهندگان را به دلیل عدم توانایی در اسکان آنها متوقف خواهد کرد. ازبکستان تقاضای کمک بین‌المللی کرده ‌است.

در کوتاه مدت، هرج و مرج و خرابی‌های مشاهده شده در قرقیزستان، جایگاه رهبران مستبد منطقه را محکم تر خواهد کرد.

مطالب مرتبط