کنترل بازار کتب و موعظه‌های دینی در تاجیکستان

Image caption فروشگاههای کتب دینی مشتریان زیادی داشته است

در حالی که نگرانیهایی در مورد گسترش افراط گرایی مذهبی در تاجیکستان مطرح است، مقامات این کشور حدود 50 نامگویی (فهرست) کتب و سی دی حاوی موعظه‌های روحانیان را برای ارزیابی دین‌شناسی از دکان ها و مغازه‌ها و فروشگاه ها برچیده‌اند.

مسئولان کمیته دین تاجیکستان می‌گویند که در برخی از این کتب "عقاید بیگانه" ترغیب شده و یا در محتوای آنها نشانهایی از تندروی مذهبی آشکار شده است.

نظارت بر ادبیات مذهبی

در بازارها و خیابانهای شهر دوشنبه کتب و اشیای مختلف مذهبی به فروش گذاشته شده‌اند

در بازار “پنجشیر” واقع در دوشنبه پایتخت تاجیکستان در کنار فروشگاهها و مغازه‌های عمده فروش کتب و اشیای مذهبی فعال هستند که مشتریان خرده ‌فروش از این جا مقدار زیادی کتب و اشیای دینی را می‌گیرند و در دیگر جاها می‌‌فروشند.

اما روز جمعه 8 اکتبر بخش اصلی مغازه‌های فروش کتب و اشیای مذهبی در این بازار بسته بودند. چند مشتری که باز شدن مغازه‌ها را منتظر بودند، گفتند که پس از بازرسی کمیسیون ویژه دولتی از فعالیت فروشگاههای ادبیات مذهبی بیشتر مغازه‌ها فعالیت نمی‌کنند.

مولوی اجماع‌الدّین، صاحب یک مغازه برای فروش کتب و وسایل دینی، انجام چنین بازرسیها را تأیید کرده و گفت که عمدتا توجه اعضای کمیسیون به کتب دارای محتوای تندروی و عقایده بیگانه متمرکز بود.

آقای اجماع‌الدین گفت که او خود چنین کتب را از خارج وارد نمی‌کند و بیشتر کتب مغازه‌اش به تفسیر قرآن، احادیث و تاریخ اسلام مربوط است.

Image caption آقای مختاراف می‌گوید که چاپ کتب دینی باید با اجازه کمیته دین تاجیکستان صورت بگیرد

اما وی از پاسخ به این سؤال که "آیا بیشتر مغازه‌ها به دلیل داشتن کتب دارای عقایده بیگانه و تندروی بسته شده‌اند؟" خودداری کرد. صاحبان مغازه‌های دیگر نیز که درهایشان باز بود، از هر گونه ابراز نظر در این زمینه پرهیز کردند.

ضمناً، مولان مختاراف، معاون رئیس کمیته دین تاجیکستان، در یک همایش در شهر دوشنبه در ماه گذشته تأکید کرده بود که حالا همه گونه کتب و فیته و دی وی دیها تنها پس از سنجش شورای دین‌شناسی این کمیته به فروش گذاشته خواهند شد.

بر اساس قانون "آزادی وجدان و تشکیلات دینی"، کتب دینی با اجازه کمیته دین و از سوی اتحادیه‌های مذهبی، نظیر مساجد جامع، مدرسه‌ها، مرکز اسلامی تاجستان و جماعتخانه مرکزی پیروان مذهب اسماعیلیه و در سازمانهای غیراسلامی در کلیسای و کنشتها منتشر می‌شوند.

آقای مختاراف گفت که به منظور جلوگیری از چاپ و واردات ادبیات و مواد دینی غیرمجاز مجازات برای این اعمال تشدید خواهد شد.

به گفته وی، حالا پیشنویس اصلاحات در "قانون حقوق ویرانکنی مأموری تاجیکستان" تهیه شده و بر اساس آن، مجازات برای چاپ و وارد کردن ادبیات و مواد دینی غیرمجاز سنگینتر خواهد شد.

Image caption در مغازه‌های فروش کتب و وسایل مذهبی بازار "پنجشیر" کتب زیاد مذهبی به فروش گذاشته شده‌اند

در صورت تصویب این قانون، برای چاپ کتب دینی بدون اجازه کمیته دین و نشان سازمان دینی مؤلف، ناشر و نشریات از 1050 تا 5 هزار سامانی یا از 250 تا بیش از 1000 دلار آمریکایی جریمه خواهند شد.

هرچند مسئولان کمیته دین اعضای شورای دین شناسی را کارشناسان ورزیده معرفی کردند، اما تا حال اسامی این افراد اعلام نشده و این امر شک و تردیدهایی را در مورد صلاحیت آنها در مشخص کردن محتوای ادبیات و وسایل دیگر دینی به میان آورده است.

"امنیت اطلاعاتی"

مسئولان وزارت فرهنگ و کمیته دین تاجیکستان انجام این گونه تدابیر سختگیرانه را تلاشی برای جلوگیری از چاپ و واردات کتب و وسایل دینی غیرقانونی و تأمین امنیت اطلاعاتی کشور تلقی کرده‌اند.

طبق نتایج بازرسی کمیسیون ویژه دولتی، در فروشگاههای شهر دوشنبه و مناطق مرزی تاجیکستان بیش از 100 نسخه کتب دینی چاپ پاکستان، عربستان سعودی، ایران و افغانستان به زبانهای فارسی و عربی کشف شده‌اند که بدون تأیید کمیته دین به مشتریان پیشنهاد شده‌اند.

همچنین، صدری عمراف، سرمتخصص ریاست طبع و نشر و مطبوعات وزارت فرهنگ تاجیکستان، گفت که در نواحی هم‌مرز با ازبکستان در ولایت ختلان موارد فراوان واردات کتب مذهبی از ازبکستان به مشاهده می‌رسد.

مثلاً، به گفته آقای عمراف، در ناحیه پنج کتب “بیبی سه‌شنبه‌”، “بی بی مشکل‌گشا” و “خاصّیّت دعا” با کیفیّت بد چاپی و با زبان ازبکی به مشتریان پیشنهاد شده‌اند که با قانون تاجیکستان “در باره تنظیم مراسم و عنعنه‌ها” مغایرت دارند.

Image caption آقای زین‌الدین اف گفت که در جریان بازرسیها تعداد زیاد دی وی دی های حاوی موعظه‌های روحانیان مصادره شده‌اند

از سویی دیگر، وی تأکید کرد که در بازارهای این ناحیه فیته (کاست) و دی وی دی های دینی به فروش می‌رسند که به طور قاچاقی به تاجیکستان وارد کرده شده‌اند. نهادهای ذیربط تاجیکستان در جریان بازرسیها این گونه کتب و اشیای دینی را مصادره کرده‌اند.

قبلاً، عده‌ای از روشنفکران تاجیک در رسانه‌های گروهی ورود کتب و روزنامه‌ها و پخش رادیو و تلویزیون ازبکیستان و قرقیزستان در نواحی مرزی تاجیکستان را نوعی تهدید برای امنیت اطلاعاتی این کشور تلقی کرده و خواستار اصلاح این وضع شده بودند.

اما تا حال نهادهای دولتی تاجیکستان برای اصلاح این وضع تدابیر جدیی را رویی دست نگرفته‌اند.

ممنوعیت پخش موعظه‌ها

در فروشگاههای کتب و اشیا و وسایل دینی در بازارها و خیابانهای شهر دوشنبه پخش موعظه‌ها با صدای بلند ممنوع شده است.

همچنین، طبق اطلاع مسئولان کارخانه واحد دولتی ویدیو و سینمای “تاجیک سینما”، در فروشگاههای کشور فیته و دی وی دی های غیرقانونی علمای سرشناس اسلامی به مشتریان پیشنهاد شده‌اند.

خیر‌الدین زین‌الدین اف، رهبر این کارخانه، گفت که این فیته و دی وی دی ها بدون داشتن مجوز، ذکر نام استودیو و قرارداد با علما به فروش برآورده می‌شوند.

آقای زین‌الدین اف گفت که در جریان بازرسیها تعداد زیاد دی وی دی های حاوی موعظه‌های روحانیان، چون حاجی میرزا، ایشان نور‌الدین و محمدشریف همتزاده، از فروشگاهها برچیده شده است.

در برخی از موعظه‌ها از صحنه‌های رقص و دلخوشیها انتقاد شده و به حرام بودن بعضی از انواع ورزش اشاره‌شده است که بسیاریها این عقاید را تندروانه یا افراطی ارزیابی می‌کنند.

مثلاً، حاجی میرزا، امام-خطیب پیشین مسجد جامع شهر کولاب و از روحانیان سرشناس تاجیکستان، در یک فیته ‌بازی نرد را در اسلام حرام خوانده است. او در این زمینه به سوره "مائده" قرآن استناد کرده است. اما در این سوره بازیهای پولی یا قمار حرام اعلام شده است.

Image caption دی وی دی هایی که در جریان بازرسی مصادره شده‌اند

بنا به اطلاع منابع کارخانه “تاجیک سینما”، در شهر دوشنبه تنها استودیوهای “نصیحت” و “هدایت” به ثبت و فروش فیته و دی وی دی های مذهبی اجازه دارند.

همزمان، اسرار رحیم‌اف، فروشنده مغازه استودیوی “نصیحت” گفت که با وجود تدابیر سختگیرانه نهادهای دولتی موارد تکثیر غیرقانونی نسخه‌های فیته و دی وی دی ها فراوان بوده و عمدتا این کار در شرایط خانه توسط کامپیوتر انجام می‌شود.

کارشناسان می‌گویند، در حالی که فیته و دی وی دی های غیرقانونی محتوای دینی داشته از فروشگاهها مصادره می‌شوند که دی وی دی های قاچاقی فیلمهای خارجی به طور آزاد در فروشگاههای دوشنبه به مشتریان پیشنهاد شده‌اند.

دین‌پرستی یا دین ستیزی؟

به گفته فروشندگان کتب و اشیا و وسایل دینی، تعداد مشتریان آنها از جمله ساکنان تاجیکستان، بخصوص جوانان، در حال افزایش بوده است. گفته می‌شود بیشتر جوانان کتب در باره طرز ادای نماز و دعاها را خریداری می‌کنند و در مسجد عبادت می‌کنند.

فرخ امراف، کارشناس امور مذهبی تاجیکستان، دلیل این امر را به سطح رشد کشور و جامعه مربوط می‌داند. به گفته آقای امراف، عمدتا در مقایسه‌با کشورهای پیشرفته صنعتی در کشورهای در حال توسعه و کشاورزی گرایش مردم به دین بیشتر است.

Image caption آقای رحیم‌اف می‌گوید که با وجود تدابیر سختگیرانه نهادهای دولتی موارد ثبت غیرقانونی دی وی دی ها زیاد مشاهده می‌شود

وی گفت که از این لحاظ جوانانی که به بیکاری و فقر روبرو هستند و حتی جوانان دانشجو، نه کتب علمی و دنیوی، بلکه بیشتر ادبیات مذهبی را قرائت می‌کنند.

از سوی دیگر، در حالی که مقامات کتب، نوارها و سی دی و دی وی دی های حاوی مطالب مذهبی را از راههای گسترش افراطگرایی در تاجیکستان می‌دانند، مخالفان آنها اقدامات اخیر مقامات را نوعی "دین ستیزی" ارزیابی می‌کنند.

از جمله، سعید ابراهیم نظر، کارشناس مستقل در امور دین، در این زمینه به ممانیعت مقامات از شرکت جوانان در مسجد و پوشش اسلامی بانوان اشاره‌کرد.

امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، در ماه گذشته از نحوه پوشش اسلامی و آموزش اسلامی در این کشور انتقاد کرد.

آقای رحمان به گسترش پوشش حجاب یا روسری در میان زنان در تاجیکستان اشاره‌کرده و گفت که زنان و دختران تاجیک لباس ملی خود را باید بر پوشش کشورهای اسلامی ترجیح دهند.

همچنین، رئیس جمهوری تاجیکستان از گرایش جوانان به گروههای تندرو مذهبی و تحصیل آنها در مدارس مذهبی کشورهای اسلامی نیز ابراز نگرانی کرده و از دانشجویان دعوت کرد که تحت تأثیر رویه‌های افراطگرا قرار نگیرند.

در همین حال، طبق گزارشهای رسیده از ولایت ختلان، شعبه دین حکومت این ولایت در تمام شهر و نواحی ولایت ختلان کارزار تبلیغاتی برای متقاعد ساختن زنان و دختران به ترک حجاب و روسری غیرمرسوم را انجام داده است.