پوشش برقع در تاجیکستان: مد، سنت یا افراط گرايی؟

Image caption فرشته می‌گوید که بدون فشار از کسی خودش برقع پوش شده است

"من داوطلبانه برقع پوشیدم. کسی مرا به این کار مجبور نکرده است."

این سخنان فرشته است که 21سال دارد و در دوشنبه زندگی می‌کند. فرشته می گوید که در خانواده‌ای معمولی بزرگ شده و پدرش حتی نمازخوان هم نبوده است.

وی از دو سال پیش به پوشیدن برقع، یک نوع پوشش رایج در برخی از کشورهای اسلامی، آغاز کرده است.

فرشته می‌گوید: "والدین من مذهبی نیستند. به جز من، در خانواده چهار دختر دیگر به سر می‌برند. آنها روسری می‌پوشند، ولی من پوشیدن برقع را اختیار کرده‌ام."

فرشته قصد دارد که عضو حزب نهضت اسلامی تاجیکستان، تنها حزب مذهبی در این کشور، شود. ولی به گفته وی، مسئولان حزب از وی خواسته‌اند که روسری بپوشد، نه برقع.

اما وی می‌گوید که هیچ گاه برقع را از سر نخواهد گرفت، زیرا به عقیده وی، در گذشته زنان و دختران در تاجیکستان فرنجی می‌پوشیدند که خیلی شبیه به پوشش امروزی وی بوده است.

هراس از برقع

مثل فرشته، امروز زنان و دخترانی که برقع سیاه به بر کرده‌اند، در خیابانهای پایتخت تاجیکستان زیاد به چشم می‌رسند - پدیده‌ای که چند سال پیش حتی تصورش نمی‌رفت.

زنان محلی، بخصوص در مناطق روستایی، حتی در زمان شوروی، رویمال (روسری) به سر می‌بستند. ولی رویمالهای آنها، به خصوص از دختران جوان، مانند پیراهنهایشان، ملون یا رنگارنگ بوده است.

Image caption بسیاری از زنان در تاجیکستان به بیرون از منزل بدون روسری نمی‌روند

در بعضی از مناطق تاجیکستان مردم بر این عقیده‌اند که یک زن جز در مورد عزاداری نباید لباس سیاه یا تیره به تن کند، "چون شگون خوبی ندارد."

ولی پس از فروپاشی شوروی، بویژه در چند سال اخیر، انواع مختلفی از روسری و حجابهای مشابه در میان زنان و دختران تاجیک، بویژه از خانواده‌های مذهبی، مُد شده است. برقع سیاه نیز از جمله پوشاک زنان و دخترانیست که بیشتر گرایش مذهبی دارند.

اما به نظر می‌رسد که نه همه این نوع پوشش را قبول دارند. از جمله یک زن ساکن دوشنبه که خود را سروناز معرفی کرد، گفت که از دیدن زنان برقع پوش هراس دارد.

وی می‌گوید: "هر بار که چنین زنان را در خیابان می بیند، احساس می‌کنم که آنها زیر برقع مواد ترکنده‌ای (انفجاری) پنهان کرده‌اند، تا ما، زنان دارای پوشش زمانوی (مد روز) را، بترکانند."

شاید با توجه به این امر، بسیاری از زنان و دختران دارای گرایش مذهبی ترجیح می‌دهند انواع دیگری از سطر اسلامی، مانند حجاب یا روسری را، به بر کنند.

تقلید به فیلمهای خارجی؟

زرینه، یک زن تقریبا 30 ساله از شهر دوشنبه، از جمله آنهاست. وی می‌گوید که پوشیدن برقع برای دختران امروزی خیلی سنگین است و از این رو، خود وی پوشیدن روسری را اختیار کرده است.

زرینه در بازار "کاروان"، یکی از بزرگترین بازارهای شهر دوشنبه، به دنبال روسری می‌گشت. در این بازار در دکانهای ویژه لباسهای اسلامی، از جمله روسریها، به فروش گذاشته شدند و دختران زیادی مشغول تماشا و خریداری آنها بودند.

Image caption برخی از دختران می‌گویند که به خاطر بازگشت به سنت ملی خویش برقع پوش شده‌اند

اما به اعتقاد زرینه، بیشتر دختران به خاطر مُد لباس اسلامی به بر می‌کنند، تا به خاطر اجرای فرایض دینی: "حالا بسیاری از دختران بدون درک مذهبی پوشش حجاب اسلامی به خاطر مد یا در پیروی از جدی، یکی از قهرمانان فیلمی که در تلویزیونهای تاجیکستان نمایش داده شده بود، حجاب می‌پوشند."

از سخنان زرینه چنین برمی‌آید که خود وی تا زمانی که ازدواج نکرده بود، پوشش لباس مدرن را دوست می‌داشت. حالا وی می‌گوید که هرچند شوهرش مذهبیست، اما حجاب، انتخاب خود اوست و شوهرش او را به این کار وادار نکرده است.

هم اکنون دخترچه شش‌ساله زرینه هم سطرپوش است. زرینه با پوشش حجاب یا روسری که ‌آرا داده شده و یا زردوزی دارد، مخالف است، زیرا به عقیده وی، این گونه لباس توجه مردان را به خود جلب می‌کند.

اما به نظر وی، پوشیدن حجاب، اگر چه تقلید هم باشد، نسبت به پوشش لباسهای "نیم عریان اروپایی" بهتر است، زیرا آنهایی که حجاب یا روسری می‌پوشند، هر چند ‌آرا داده شده باشد، باز هم، به هر حال، کوشش می‌کنند به گونه‌ای گیسوان و ‌اندام خود را پوشیده نگه دارند.

"حجاب پوشی اجباری"

برخی از دختران حجابی (با حجاب) می‌گویند که با پوشش اروپایی یا مدرن مخالف هستند. به نظر آنها، دختران بی‌حجاب برای جلب توجه جوان ‌پسران و مردان عمداً لباسهای تنگ و کوتاه می‌پوشند که با فرموده‌های دین سازگار نیست.

Image caption زرینه می‌گوید بعد از ازدواج پوشش حجاب را اختیار کرده است

اما ارمانه، یک ساکن جوان شهر دوشنبه که کارمند یک شرکت خصوصی است، می‌گوید که وی به پوشش دختران حجابی کاری ندارد.

ارمانه افزود: "من خودم لباس مدرن و اروپایی را دوست می‌دارم. ولی اگر دختری از قانونهای اصلی اسلام خبردار باشد و لباس اسلامی را آگاهانه به بر کند، به نظرم، کاری خوبیست."

"ولی بسیاری از دختران مذهبی بعد از آن که نمازخوان می‌شوند، تحصیل در مدارس و دانشگاهها را متوقف می‌کنند و در نتیجه، بدون شغلی مانده و خانه‌نشینی را اختیار می‌کنند که برای آینده جامعه ما خوب نیست."

به عقیده ارمانه، پدر و برادران برخی از دختران جوانی که وی با آنها آشنایی دارد، به زور یا اجبار دختران و خواهران خود را سطرپوش کرده‌اند.

به گفته وی، شوهرها و یا برادران و دوست پسران عده‌ای از دختران در عوض پوشش حجاب یا روسری اسلامی به آنها ارمغانهایی، از قبیل خودرو، خریداری می‌کنند.

بازار روسری

از سوی دیگر، به اعتقاد برخی از ساکنان، فروش حجاب یا روسری برای فروشندگان در بازارها سودمند است. فاطمه، یک فروشنده لباس اسلامی، می‌گوید با وارد کردن لباس اسلامی برای زنان به دوشنبه "کار خیری انجام می‌دهد."

Image caption برخی از زنان و دختران را مردهای خانواده، یعنی پدران، شوهران و برادران حجابپوش کرده‌اند

فاطمه می‌گوید: "من با خریداران مشکل ندارم، حالا بیشتر دختران جوان روسری و سطرها را خریداری می‌کنند. و قیمت آنها نیز آن قدر گران نیست."

"من بیشتر کالا را از ترکیه به دوشنبه وارد می‌کنم. اخیراً در میان مردم شایعاتی در مورد وقوع “روز قیامت” پهن شده و شاید بسیاریها از ترس آن روز حجاب پوش شده‌اند."

اما دلبر، یک فروشنده پوشش برای عروسان گفت که برخی از دختران را والدین داماد وادار می‌کنند که لباس عروسی را با حجاب ویژه به بر کنند.

دلبر افزود: "ما برای چنین دختران به اضافه لباس عروس که بیشتر در اروپا معمول است، روسریهای مخصوصی علاوه می‌کنیم. تعداد داوطلبان به لباسهای عروسی حجابدار سال تا سال افزایش می‌یابد."

"جلب توجه مردان"

موضوع اصلی که در صحبتهای روحانیان در مورد لباس یا سطر اسلامی مطرح است، اجتناب از جلب توجه مردان است. علمای دین بیشتر به این تأکید می‌کنند که لباس زنان باید جلب توجه نکند و برعکس تقواداری و پرهیزگاری زنان را به نمایش گذارد.

Image caption ارمانه می‌گوید قرار نیست که وی در آینده نزدیک سطر بپوشد

زبید‌الله رازق، از علمای سرشناس مذهبی در تاجیکستان، می‌گوید که برخی از لباسهای ملی زنانه، از جمله پیراهنهایی که از پارچه اطلس ساخته شده‌اند، توجه مردان را جلب می‌کنند.

وی جانبدار آن است که زنان و دختران به گونه‌ای سطر پوشند، اما در این کار افراط نکنند. با این حال، به عقیده وی، زنان و دختران باید در انتخاب لباس آزاد باشند.

وی افزود: "لباسهای اسلامی تقریباً از پوششهایی که در کشورهای اسلامی زنان به بر می‌کنند، تفاوت ندارند. لباس ملی ما نیز به پوششهای اسلامی نزدیک است."

از سوی دیگر، برخیها نیز بر این نظرند که همین پوشش حجاب یا روسری در جامعه‌ای که چندان رواج ندارد، خود باعس جلب توجه مردان می‌شود.

"فرهنگ بیگانه"

اما بحث حجاب و روسری به موضوع جلب توجه مردان ختم نمی‌شود. برخی از تحلیلگران بر این نظرند که افزایش رفت و آمد به کشورهای اسلامی باعث شده است که شیوه پوشش آن کشورها از راههای گوناگون به تاجیکستان نفوذ کند.

Image caption دلبر گفت که سال تا سال تقاضای دختران به پوشش اسلامی افزایش می‌یابد

مقامات دولتی پیوسته از آن ابراز نگرانی می‌کنند که ممکن است همراه با حجاب و روسری افکار تندرو و افراطی نیز وارد تاجیکستان شود.

سیف‌الله صفراف، معاون رئیس مرکز مطالعات استراتژیک تاجیکستان، می‌گوید زنان و دخترانی که به آسانی به پوشش حجاب و روسریهای بیگانه برای مردم تاجیک دست می‌زنند، همچنین به آسانی می‌توانند به صف افراط گرایان پیوندند.

وی افزود: "بیسیاری از ساکنان تاجیکستان بعد از سفر به کشورهای اسلامی در پوشش لباس، ماندن ریش، پیروی مردمان آن کشور را می‌کنند. چنین افراد که اکثراً مردان هستند، سپس زنان و خواهران خود را سیاهپوش می‌کنند که این امر با فرهنگ ما، تاجیکان، سازگار نیست."

آقای صفراف می‌گوید یکی از انگیزه‌های مخالفت دولت با پوشش حجاب و روسری همین نگرانی از خطر گسترش افراطگرايی در میان افراد مذهبیست.

نگرانی دولت

اخیراً بسیاری از مقامات بلندپایه در تاجیکستان ضمن سخنرانیهای خویش در سطوح مختلف رسمی شیوه پوشش اسلامی زنان و دختران در این کشور را محکوم کرده‌اند.

از جمله امامعلی رحمان، رئیس جمهور، ضمن سخنرانی در دانشگاه ملی تاجیکستان در اوایل ماه سپتامبر از نحوه لباس‌پوشی برخی از زنان تاجیک بشدت انتقاد کرده و خواستار آن شده بود که آنچه او شیوه پوشش ملی می‌نامد، رعایت شود.

Image caption در دوران شوروی در کشورهای آسیای میانه‌دیدن زنان حجابی غیرممکن بود

سعدی یوسفی، کارشناس در امور دین، می‌گوید که یکی از سببهای اصلی نگرانی مقامات تاجیکستان از افزایش پوشش اسلامی مغایرت این نوع لباس با ارزشهای دولت دنیویی است.

آقای یوسف افزود: "روند بیداری هویت مذهبی در تاجیکستان در نمازخوانی و پوشش لباسهای ویژه اسلامی به نظر می‌رسد. ولی تفاوت در آن است که نمازخوانی می‌تواند در منزل انجام شود، ولی زنان و دختران با لباس اسلامی به خیابانها می‌روند و زود به چشم می‌خورند."

"از طرف دیگر، برداشت برخی از مقامات تاجیکستان از نظام دنیویت این است که پوشش چنین لباسها با ارزشهای دنیوی مخالفت دارد و از این رو از شیوه پوشش آنها انتقاد می‌کنند."

در گذشته پوشش روسری موجب اخراج تعدادی از زنان و دختران دانشجو از دانشگاهها شده است. دعواهای میان دانشجویان حجابپوش و وزارت معارف و دانشگاهها در بیشتر اوقات به سود مؤسسات آموزشی انجامیده است.

مقامات تاجیکستان معمولاً کشورهای بیگانه را عامل افزایش افراطگرايی و پیوستن جوانان به جریانهای تندرو مذهبی می‌دانند.

ولی به گفته تحلیلگران، فقر و بیکاری و فساد گسترده و نبود برنامه‌های ویژه سیاسی برای جوانان در داخل کشور موجب شده است که آنها به گروههای مختلفی چون سلفیه، حزب التحریر و "جماعت تبلیغ"، پیوندند.