سنگ‌نگاره‌های بدخشان: پیام نیاکان به آیندگان

Image caption ابدالعزیززاده: "رموز روی سنگها تجسمگر عالم حقیقی، معنوی و فلسفه حیات گذشتگانمان است"

یک استاد دانشگاه دولتی شهر خاروغ از باستان‌شناسان خواسته است که سنگ‌نگاره‌های واقع در مناطق مختلف پامیر را مورد آموزش عمیق قرار بدهند.

به عقیده وی، این رموز روی سنگها می‌توانند به اهل علم در باره تاریخ کهن خلق تاجیک و همچنین پیشامدهای جهان معاصر سر و اسرار زیادی را بازگو کنند.

میرزاعیز ابدالعزیززاده می‌گوید بدخشان تاجیکستان منطقه‌ای است که عکسهای سنگ‌نگاره یا پیتروگلیفها در اینجا بیشتر از هر جای دیگر قلمرو آسیای مرکزی وجود دارد.

به گفته او که طول چندین سال مشغول آموزش سنگ‌نگاره‌های بدخشان است، این آثار که عمدتا از تصاویر انسانها، حیوانات و نشانه و رمزهای مختلفند، در گشادن رازهای گوناگون روند تاریخ کهن و معاصر نقش مهمی می‌بازند.

آقای ابدالعزیز زاده می‌گوید: "روموز روی سنگ تصویرشده تجسمگر عالم حقیقی، معنوی و فلسفه حیات گذشتگانمان است."

"در این تصویرهای روییسنگی فرهنگ و تمدّنهای مختلفی نهفته که آنها باید از زاویه‌های گوناگون بررسی شوند."

به گفته این محقّق، در این نقشهای روییسنگی حالت روحی و روانی، رموز اعتقاد به خدا، اوضاع اضطراری و امنیتی و در کدام سمت وجود داشتن یا نداشتن دشمن، تعیین راههای اساسی ارتباطی، شکارگاهها و دیگرها نهفته است.

سوژیها و ترکیب بسیاری از نقشه‌های روییسنگی عبارت از صحنه‌های شکار، نبرد و مبارزه، حیوانات دوستداشته و قهرمانان اسطوره‌ای هستند.

آقای عبدالعزیززاده می‌گوید در این تصویرها بویژه مفاهیم اعتقادی و اساطیر زیاد وامیخورد. این اسطوره‌ها همراهند با صحنه‌ها از روزگار کوهستانیان که شغل اصلیشان کشاورزی و چارواداری و شکار بوده است.

در دوران شوروی و قبل از آن عالمان خاورشناس و مورخان نقشهای روی سنگی پامیر را مورد تحقیق قرار داده بودند.

Image caption تا به حال از جانب عالمان در کوههای پامیر حدود پنجاه محل بزرگ دارای سنگ‌نگاره‌ها کشف شده است

اما به گفته آقای عبدالعزیززاده، آنها عمدتا به تعداد و مکان جایگیرشوی پیتروگلیفها توجه کرده، ولی در باره تحلیل رموز سنگ‌نگاره‌های پامیر که تاریخ خیلی کهنی دارند، تا کنون کار جالبی انجام نداده‌اند.

میرا بوبناوا، عالم سرشناس و از محققان معروف پژوهشگاه تاریخ، باستان‌شناسی و قوم‌نگاری فرهنگستان علوم تاجیکستان، می‌گوید تا به حال از جانب عالمان در کوههای پامیر حدود پنجاه محل بزرگ دارای تصویرهای رویسنگی کشف شده است.

به گفته او، تنها در دهه لنگور ناحیه اشکاشیم حدود شش هزار و در دره‌ای با نام "ویبیست"، واقع در منطقه غند ناحیه شغنان، بیش از 1200 سنگ‌نگاره پیدا و تحقیق شده است.

به گفته این عالم، تمام رسمهای رویسنگی در ارتفاع 3200-3300 متر از سطح دریا واقع شده‌اند.

خانم بوبناوا موجودیت تعداد زیاد سنگ‌نگاره‌ها در لنگر و یا وخان تاجیکستان را به آن مربوط می‌داند که این جا یکی از راههای اصلی ارتباطی تمام پامیر با جهان بزرگ بود و آن اصلاً چون بخشی از راه ابریشم معروف بود.

قسمت لنگر وخان در زمان کهن مرکز یا دروازه‌ای بود که مرز چین، هند، کشورهای کوچک همجوار قلمرو افغانستان و آسیای مرکزی امروزی را به هم متصل می‌کرد و در واقع، پولی میان تمدنهای مختلف محسوب می‌شد.

آدینه محمد میرزا، یک نفر از ساکنان وادی وخان و پژوهشگر تاریخ نیاکان در محل، گفت که کشیدن عکس در روی سنگ کار آسان نیست و مهارت و افزار خوب کاری طلب می‌کند.

او گفت از کشیدن این رسمها تخمیناً معین کردن ممکن است که آنها در کدام قرن و یا با کدام افزاری در روی سنگها کنده‌کاری شده‌اند.

به عقیده او، تقریباً کلیه سنگ‌نگاره‌ها با دو شیوه: خطی و کنتوری کشیده شده‌اند. عمق خط و حجم آن، طرز کنده‌کاری و جای ضربه‌ها نشان می‌دهد که سنگ‌نگاره با کدام آلتی کنده شده است.

تصویرهای بزها و گوسفندهای کوهی و شاخ آنها بیشتر از هر چیز دیگر در این سنگ‌نگاره‌ها به چشم می‌خورد. صحنه‌های شکار حیوانات و تصاویر سگ، پلنگ و اسب نیز از خصوصیات دیگر تصویرهای روی سنگ در پامیر بوده است.

افزار کاری که در تصویرهای روی سنگی می‌توان دید آماچ، نوگ آماچ و بستن آن بوده است.

در بسیار موارد در میان عکسهای رویسنگی نشان صلیب را نیز دیدن ممکن است. این رمز که در جورابهای دستباف معمول پامیری امروزی نیز زیاد وامیخورد، به دوره‌های قبل از اسلامی تعلق داشته و برخیها آن را یکی از نمادهای فرهنگ آریایی می‌پندارند.

صحنه‌های دیگر جالب که روی این سنگ‌نگاره‌ها می‌توان دید، انسان اسب‌سوار است که کمان و پرچم به دست دارد.

در روی یکی از سنگها مردی تصویر یافته است که در سر کلاه، در کمر و زانوها تسمه دارد. در دست وی کمان و تیر کوتاه سه‌گوشه‌ای است. وی با خود کیسه‌ای دارد که درونش شاید غذا و تیر و دیگر افزار جنگی باشد.

آقای عبدالعزیززاده می‌گوید از روی این رسمها چنین برمی‌آید که مردم کوهستان در دره‌های دوردست آسوده نبوده‌اند و به لشکرکشی و لشکرداری، دلاوری و شجاعتمندی توجه خاصی داشته‌اند. پرچمبرداری نیز از تمدن کهن خلق تاجیک درک می‌دهد.

وی می‌فزاید: "از همه جالب این است که نقش رباب در سنگ‌نگاره‌ها خیلی زیاد وامیخورد. تا به حال در سنگ‌نگاره‌های آموختشده روی سنگهای پامیر زیاده از 300 تصویر رباب پیدا شده است. ولی شمار چنین تصویرها شاید بیشتر باشد."

به عقیده آدینه محمد میرزا، پژوهشگر محلی، سبب زیاد دچار شدن تصویر رباب در نقشهای رویسنگی این است که "در پامیر از قدیم‌الایام رباب ساز موسیقی مقدسی محسوب می‌شد."

وی می‌گوید: "هر یک خانواده بدخشانی به آن می‌کوشد که در خانه‌اش حد اقل یک رباب نگه دارد. آن از قدیم همدم و همراز مردم کوهستان بدخشان بوده است."

مردم بدخشان باوری دارند که طبق آن وقتی خدای تعالی آدم گلین را آفرید، جان فقط تحت موسیقی همین رباب در جسمش جای گرفت و رباب توسط فرشتگان از بهشت آورده شده است.

اما به جز از عکسها و رمزها در روی سنگهای بدخشان نوشته‌جاتی نیز دیده می‌شود. قسمت اصلی این نوشته‌جات به زبان فارسی و زبانهای محلی است.

ولی به گفته آقای عبدالعزیززاده، نوشتهایی نیز کشف شده‌اند که حروف آن به عربی شباهت ندارد و مشخص کردن آن تحقیق تازه‌ای می‌خواهد.

وی افزود: "رمزهای زیادی در این سنگ‌نگاره‌ها وجود دارد که معانی آنها تا حال آشکار نشده‌اند و باید آموخته شوند."

به عقیده این پژوهشگر، اینها شاید نامه‌های کوچک پراسرار نیاکانند که برای نسلهای آینده گذاشته شده‌اند.