اقتصاد در سال 2010: "رشد اندک و تورم زیاد"

Image caption در سال جاری در تاجیکستان نخستین راه پولکی افتتاح شد

فروش سهام نیروگاه “راغون”، آغاز کار راه پولکی، مشکل ترانزیت کالاها از طریق ازبکستان و بستن سد نیروگاه “سنگتوده-2” از مهمترین تحولات اقتصادی تاجیکستان در سال 2010 عنوان شده است.

ولی کارشناسان امور اقتصادی افزایش میزان تورم و بالاروی قیمت کالاها و مواد، بخصوص مواد غذایی، در بازارهای داخلی این کشور را نشانه‌ای از رکود اقتصادی ارزیابی کرده‌اند.

این در حالیست که بانک ملی تاجیکستان از رشد 5.6 درصدی اقتصاد این کشور خبر داده است که این رقم در مقایسه‌با نشاندادهای سال گذشته 2.2 در صد بیشتر است.

کارزار فروش سهام "راغون"

سالی که سپری می‌شود، با کارزار پرسروصدای جلب سرمایه مردم به طرح نیروگاه “راغون” آغاز شد و حتی انتخابات پارلمانی، مهمترین رویداد سیاسی، در سایه این کارزار قرار گرفت.

از زمان آغاز فروش سهام "راغون" در 6 ژانویه سال جاری تقریباً کلیه برنامه‌های تلویزیون و رادیوهای دولتی به این کارزار اختصاص داده شدند و تنها پس از مداخله صندوق بین‌المللی پول در ماه آوریل تبلیغ و تشویق گسترده سهمیه‌ها در رسانه‌های رسمی متوقف شد.

سفرعلی نجم‌الدین اف، وزیر مالیه تاجیکستان، اعلام داشته بود که دولت به مقدار 5 میلیون عدد از سهمیه‌های نیروگاه “راغون” را انتشار داده و در صدد است از فروش آنها 6 میلیارد سامانی یا 1.3 میلیارد دلار به دست آورد.

Image caption در اوایل سال جاری کارزار فروش سهمیه نیروگاه "راغون" آغاز گردید

امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، در پیام تلویزیونی خود به مردم تاجیکستان در شام 5 ژانویه سال جاری تأکید داشت که اگر از جمله 1 میلیون و 300 هزار خانواده این کشور 1 میلیون خانواده سهمیه ها را خریداری کنند، حدود 600 میلیون دلار جمع‌آوری خواهد شد و این مبلغ برای انجام مرحله اول نیروگاه "راغون" کفایت می‌کند.

هرچند رئیس جمهوری تاجیکستان خریداری سهام نیروگاه “راغون” را یک عمل اختیاری یا داوطلبانه تلقی کرد، اما به گفته شاهدان عینی، در کارزار فروش سهمیه‌ها موارد فراوان مجبور ساختن کارمندان ساختارهای دولتی، مؤسسات آموزش و بهداشت و حتی دانشجویان به مشاهده رسیده است.

در پی مذاکارات دولت تاجیکستان با هیئت بانک جهانی در بهار سال جاری دولت این کشور با انجام بازرسی زیست محیطی و اجتماعی نیروگاه “راغون” تحت سرپرستی و با سرمایه بانک جهانی موافقت کرد.

طبق این توافق، دولت تاجیکستان حق ندارد تا پایان بازرسی فنی، مالی و زیست محیطی طرح بنیاد نیروگاه “راغون” کارهای ساختمانی را در این طرح آغاز کند.

به این ترتیب، کارزار پرسروصدای فروش سهام نیروگاه “راغون” که تمام جامعه تاجیکستان را فرا گرفته و باعث مخالفت شدید کشور همسایه ازبکستان شده بود، بدون نتیجه‌ای چشمگیر پایان یافت.

سرنوشت ناروشن مبالغ “راغون”

بنا به اطلاع وزارت مالیه تاجیکستان، 820 میلیون سامانی که در جریان فروش سهمیه‌های “راغون” به دست آمده است، در بانکهای تجارتی این کشور نگهداری شده و از این حساب به سهامداران بهره‌های بانکی پرداخت خواهد شد.

اما تقریباً قطع شدن گزارشها از جریان بنیاد نیروگاه “راغون” در رسانه‌های دولتی تاجیکستان و کمبود اطلاع در مورد مبالغ جمع‌آوریشده سهامداران این نیروگاه را نگران ساخته است.

یک ساکن شهر دوشنبه که از افشای نامش خودداری کرد، به بی بی سی گفت که به مبلغ 5000 سامانی یا 1100 دلار آمریکایی سهام نیروگاه “راغون” را خریداری کرده و اکنون نمی‌داند که سرنوشت این پولها چه خواهد شد.

Image caption آقای نجم‌الدین‌اف اعلام داشت که دولت تاجیکستان به مقدار 5 میلیون عدد از سهام نیروگاه “راغون” را انتشار داده است

او می‌گوید در این زمینه از مسئولان بخش "امانتبانک" که سهمیه ها را به فروش رسانده‌اند، سؤال کرده و آنها در باره تقدیر پول سهمیه‌ها ابراز بی اطلاعی کرده‌اند.

این ساکن دوشنبه از تجربه تلخ سهمیه‌های نیروگاه “سنگتوده-1” یادآوری کرده و گفت که در سال 1996 به مقدار 600 دلار سهمیه خریداری کرده بود، اما تا حال از بهره آنها درکی نیست.

ضمناً، سفرعلی نجم‌الدین اف، وزیر مالیه تاجیکستان، در یک نشست خبری گفت که دولت راههای پرداخت بهره‌های سهمیه “سنگتوده-1” را بررسی می‌کند، هرچند نتایج این بررسی اعلام نشده است.

در همین حال، دکتر حاجی‌محمد عمراف، کارشناس امور اقتصادی، کارزار فروش سهمیه‌های نیروگاه “راغون” را "اقدامی ناسنجیده و پُر از اشتباه دولت تاجیکستان" خواند و گفت آن به اعتبار تاجیکستان و سطح زندگی مردم این کشور لطمه جدی زده است.

به اعتقاد دکتر عمراف، مقامات تاجیکستان باید برای این اقدام رسماً از مردم کشور عذرخواهی کرده و پول سهمیه‌های نیروگاههای “راغون” و “سنگتوده-1” را به سهامداران برگردانند.

"گام دیگر ناسنجیده"

کارشناسان راه‌اندازی راه پولکی در مسیر دوشنبه-خجند را از اشتباهات دیگر نهادهای دولتی این کشور خوانده و می‌گویند این اقدام با قوانین تاجیکستان مغایرت داشته و باعث اعتراضات گسترده ساکنان شده است.

به گفته شادی شبدالاف، رهبر حزب کمونیست و نماینده پارلمان، قانون اساسی به اتباع این کشور رفت و آمد آزاد در داخل تاجیکستان را ضمانت داده است.

آقای شبدالاف گفت، در حالی که در این منطقه راه آلترناتیف وجود ندارد، پولکی شدن تنها راه ارتباطی با شمال کشور مخالف قانونهای تاجیکستان و معیارهای بین‌المللی است.

Image caption دکتر عمراف کارزار فروش سهام نیروگاه “راغون” را "اقدامی ناسنجیده" خواند

با این وجود، دولت تاجیکستان با شرکت "IRS" Innovative Road Solutions)) قراردادی امضا کرده و از 31 مارتس سال جاری این شرکت در برخی از قطعه‌های راه دوشنبه-خجند ترازو و یا بنگاههای پولچینی را نصب و به جمع‌آوری مبلغ آغاز کرد.

در ماه آوریل ساکنان روستای هوشیاری، واقع در 40 کیلومتری راه دوشنبه-خجند که یکی از نقطه‌های جمع‌آوری پول در این روستا قرار دارد، در اعتراض به پولکی شدن راه دست به تظاهرات زدند.

به گفته ساکنان این روستا، هم اکنون آنها مجبور هستند برای گذشتن از یک طرف روستا به طرف دیگر توسط ماشین هر دفعه پول پرداخت کنند.

امان‌الله عشور، رئیس اداره ضدانحصااری دولت تاجیکستان، نیز در یک نشست در ماه مه سال جاری فعالیت شرکت “Innovative Road Solutions”-را غیرقانونی خوانده و خواستار متوقف شدن جمع‌آوری پول در مسیر دوشنبه-خجند شد.

آقای عشور تأکید کرد: "شرکت "Innovative Road Solutions" سطح زندگی مردم را به نظر نگرفته، نمی‌خواهد در تعرفه‌ها تجدید نظر کند. همچنین، این شرکت از وضع مالی و اقتصادی خود به اداره ضدانحصااری نمی‌خواهد گزارش دهد."

امّا بعداً با دلایل نامعلوم اداره ضدانحصاری سکوت اختیار کرد و تظاهرات اعتراضی ساکنان روستای هوشیاری نیز توسط کارمندان پلیس پراکنده و ساکت کرده شد.

در مورد این شرکت اطلاع دقیقی در دست نیست، ولی گفته می‌شود مسئولیت اداره امور این شرکت در تاجیکستان به افراد نزدیک به رئیس جمهور تعلق دارد، هرچند مقامات رسمی این نکته را تأیید نکرده‌اند.

Image caption با وجود اصرار اداره ضدانحصاری تاجیکستان و تظاهرات اعتراضی ساکنان جمع‌آوری پول در مسیر دوشنبه-خجند ادامه‌کرد

نبود اطلاع در باره سابقه این شرکت سؤال و تردیدهای را در مورد شفافیت کار آن و این که حزینه‌های راه به کجا می‌رود، و همچنین، در مورد چگونگی شرایط انتخاب آن برای طرحی چنین پردرآمد و دارای اهمیت ملی مطرح کرده است.

"محاصره اقتصادی" ازبکستان

در پی کارزار فروش سهام نیروگاه “راغون” روابط تاجیکستان و ازبکستان سردتر شد و به گفته مقامات تاجیکستان، ازبکستان این کشور را در محاصره اقتصادی قرار داده است.

از جمله، عاقل عاقلاف، نخست‌وزیر تاجیکستان، در نشست خبری در مقر سازمان ملل متحد در نیو-یورک از عملکرد ازبکستان نسبت به تاجیکستان شکایت کرد.

آقای عاقلاف کشور همسایه را به "بهانه جویی برای ممانعت از عبور حدود 1000 واگون حامل مواد مختلف به تاجیکستان" متهم کرد.

شکورجان ظهوراف، رئیس پارلمان تاجیکستان، نیز در یکی از جلسات پارلمان گفت: "محاصره اقتصادی تاجیکستان از جانب ازبکستان از زمان کسب استقلال تاجیکستان شروع شده و در این مدت این اقدام به اقتصاد کشور ملیاردها دلار خسارات وارد کرده است."

ضمناً، بان کی مون، دبیر کل سازمان ملل متحد، در جریان دیدارش از تاجیکستان در سال جاری از دولت ازبکستان دعوت کرد که قطارهای باری تاجیکستان را متوقف نکند.

اما جانب ازبکستان این دعوت را نادیده گرفت و به حرکت آزاد قطارهای باری تاجیکستان از حدود این کشور مساعدت چندانی نکرد.

Image caption آقای عشور فعالیت شرکت (Innovative Road Solutions) "IRS" را غیرقانونی خوانده بود

افزون بر این، در ماه اوت سال جاری شرکت “ازبکستان تمیر یولری” با بهانه افزایش قیمت مواد سوختی، تجهیزات و وجود تورم ارزش ترانزیت واگونهای تاجیکستان از قلمرو خود را ده درصد افزایش داد.

در همین حال، وزارت خارجه ازبکستان در ماه اکتبر سال جاری ضمن یک بیانیه ادعای جانب تاجیکستان در مورد متوقف شدن صدها واگون باری در حدود ازبکستان و اثرات آن به وضع اقتصادی تاجیکستان را بی‌پایه خواند.

در این بیانیه تأکید شده بود که به این ترتیب، دولت تاجیکستان می‌خواهد از مشکلات سنگین اقتصادی در این کشور شانه خالی کند.

"سطح بالای" تورم

مسئولان بانک ملی تاجیکستان از رشد 2.2 درصدی اقتصاد کشور در مقایسه‌ با سال گذشته خبر داده‌اند.

بنا به اطلاع منابع صندوق بین‌المللی پول، تولیدات ناخالص ملی تاجیکستان در سال جاری 6 در صد رشد کرده و این رقم در مقایسه‌با نشانداد سال گذشته تقریباً دو برابر بیشتر بوده است.

اما به گفته شریف رحیم‌زاده، رئیس بانک ملی تاجیکستان، میزان تورم از رقم پیش‌بینی‌شده بیشتر بوده و حدود 9 در صدرا تشکیل می‌دهد.

Image caption شادی شبدالاف معتقد است که راه‌اندازی راه پولکی با قانون اساسی تاجیکستان مغایرت دارد

از سوی دیگر، دکتر حاجی‌محمد عمراف، اقتصاددان تاجیک، میزان واقعی تورم در تاجیکستان را بالغ به 14 در صد می‌داند.

به گفته دکتر عمراف، بررسی افزایش قیمت کالا، مواد غذایی و مواد سوختی در تاجیکستان کافیست، تا میزان واقعی تورم مشخص گردد.

گفته می‌شود، در سال جاری بهای کالاهای مورد نیاز مردم، بخصوص، مواد غذایی، از 10 تا 40 در صد افزایش یافته است. نظر مسئولان نهادهای دولتی، سازمانهای بین‌المللی و کارشناسان در مورد دلایل این گونه افزایش متفاوت است.

به اعتقاد ولاديمير سابکلاف، معاون رئیس شرکت "راه آهن تاجیکستان"، به مدت طولانی متوقف شدن واگونهای باری تاجیکستان در حدود ازبکستان و افزایش دهدرصدی ترانزیت واگونها از قلمرو این کشور به بالا رفتن کلیه قیمتها در تاجیکستان منجر شده است.

به گفته او، تا 90 درصد کالا و مواد در بازارهای تاجیکستان از خارج کشور، عمدتا توسط راه آهن و از طریق قلمرو ازبکستان وارد می‌شوند.

ضمناً، در سال جاری در فروشگاههای شهر دوشنبه قیمت پنیر، حسیب، کانسرو و برخی از مواد دیگر غذایی تولید روسیه، ایران و قزاقستان از 20 درم تا 1 سامانی و 50 درم افزوده است.

Image caption در سال جاری قیمت مواد غذایی به طور قابل ملاحظه‌ای بالا رفته است

در همین حال، مکاتا آجیرا، نماینده بانک آسیایی توسعه، اظهار داشت که فروش سهام “راغون” به وضع اقتصادی در تاجیکستان اثرات منفی گذاشته است.

به گفته وی، حذف حدود 200 میلیون دلار از معاملات، در عرصه تجارت، ساختمان و برخی از بخشهای دیگر اقتصاد این کشور می‌تواند تأثیراتی برجا گذارد.

صندوق بین‌الملل پول هشدار داده بود که خریداری اجباری سهام نیروگاه "راغون" می‌تواند به سطح زندگی مردم و در نهایت، به افزایش میزان فقر در تاجیکستان، منجر شود.

شاکرجان حکیماف، کارشناس تاجیک، به نوبه خود کاهش میزان تولیدات در کارخانه‌های وطنی و وابستگی تاجیکستان به کالا و مواد وارداتی را از علل اصلی افزایش قیمتها در بازار داخلی می‌داند.

طبق اطلاع وزارت رشد اقتصاد و تجارت تاجیکستان، در ده ماه سال جاری تجارت خارجی تاجیکستان بالغ به 3 میلیارد دلار بوده، از جمله واردات2.2 میلیارد دلار را تشکیل داده است. در این مدت تاجیکستان به مبلغ 546 میلیون دلار آلومینیوم و 90 میلیون دلار پنبه صادر کرده است.

بعضی خوش‌بینیها نسبت به رشد اقتصاد

به اعتقاد کارشناسان، در سال جاری در زمینه تولید نیروی برق، گاز و توسعه مناطق آزاد اقتصادی گامهایی برداشته شده است که جامعه تاجیکستان را نسبت به رشد اقتصاد تا اندازه‌ای خوش‌بین ساخته است.

Image caption مکاتا آجیرا گفت که فروش سهام “راغون” به وضع اقتصادی در تاجیکستان اثرات منفی گذاشته است

در اواخر ماه گذشته امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، و مجید نامجوی، وزیر نیروی ایران، با پخش دگمه و به عمل آوردن انفجار مجرای رودخانه وخش را بسته و راه را برای بنیاد سد نیروگاه “سنگتوده-2” باز کردند.

این نیروگاه با توانایی 220 مگاوات با سرمایه مشترَک ایران و تاجیکستان و از جانب شرکت “سنگاب” ایران احداث می‌شود.

بنا به اطلاع وزارت انرژی و صنایع تاجیکستان، هم اکنون 90 در صد کارهای ساختمانی در این طرح انجام شده و در نظر است تا ماه سپتامبر سال آینده نیروگاه “سنگتوده-2” مورد بهره‌برداری قرار گیرد.

روز 7 دسامبر سال جاری در چاه گاز “سرقمیش”، واقع در 36 کیلومتری جنوب و غرب دوشنبه، کارهای حفریاتی شروع شد.

الکسی میلر، رئیس شرکت “گازپروم” روسیه، در جریان دیدارش از تاجیکستان در ماه جاری گفت که ذخیره گاز در این چاه حدود 60 میلیارد متر موکعب بوده و در صورت بهره‌برداری از این چاه ساکنان تاجیکستان در مدت 50 سال به گاز خودی دسترسی خواهند داشت.

به گفته آقای میلر، ذخایر گاز در چاه “سرقمیش” در عمق 6300 متر واقع بوده و شرکت “گازپروم” برای حفر آن از تجهیزات مدرن استفاده می‌کند.

وی ابراز امیدواری کرد که در آینده نزدیک استخراج گاز در این چاه شروع شده و تاجیکستان در راستای دستیابی به امنیت انرژی گامهای جدی خواهد برداشت.

Image caption مقامات تاجیکستان می‌گویند که در سال جاری صدها عدد واگونهای باری این کشور به مدت طولانی در حدود ازبکستان متوقف شده‌اند

ضمناً، شرکت “گازپروم” روسیه در سه میدان دیگر “سرگزان”، “رینگن” و “شاهمبری” کارهای اکتشافی را انجام داده و پس از نتیجه‌گیری از ذخایر گاز در این چاهها کارهای حفریاتی آغاز خواهد شد. منابع رسمی ذخایر گاز در این چهار منطقه را حدود 70-80 میلیارد متر موکعب ارزیابی می‌کنند.

نیاز کل تاجیکستان به این مواد سوختی همه‌ساله حدود دو میلیارد متر مکعب بوده است. ولی به دلیل گرانی قیمت گاز وارداتی از ازبکستان، در سال جاری تاجیکستان تصمیم گرفته است از این کشور همجوار تنها حدود 650 میلیون متر موکعب گاز خریداری کند.

ضمناً، به جز از "گازپروم"، شرکت کانادایی "تیتیس-تاجیکستان لیمیتد" نیز به اکتشاف و استخراج گاز طبیعی در تاجیکستان مشغول است. این شرکت اخیراً دو معدن گاز در حومه شهر دوشنبه و در ولایت ختلان را مجدداً مورد بهره‌برداری قرار داده است.

همچنین، در سال جاری دو منطقه آزاد اقتصادی دیگر “اشکاشیم” در 200 هیکتار در ولایت کوهستانی بدخشان و “دنغره” در میدان 242 هکتار در ولایت ختلان تأسیس شد.

طبق نظامنامه، در حدود این مناطق سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به استثنای مالیات اجتماعی و مالیات از درآمد برای کارگران کرایه، از پرداخت کلیه مالیات معاف هستند.

منطقه آزاد اقتصادی در اشکاشیم در نزدیکی مرز تاجیکستان با افغانستان واقع بوده و از طریق جاده اتومبیلرو کولمه-قراقورم با چین و توسط پولهای ارتباطی بر فراز رود پنج یا آمو با افغانستان متصل خواهد شد.

Image caption در سال جاری مناطق آزاد اقتصادی "دنغره" و "اشکاشیم" تأسیس شدند

گفته می‌شود این گونه شرایط جغرافی منطقه آزاد “اشکاشیم”را برای شریکان خارجی و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی جذاب خواهد کرد.

ضمناً، در ماه مه سال 2008 در حومه شهر خجند، در شمال، و در پنج پایان ولایت ختلان، در جنوب تاجیکستان، نخستین منطقه‌های آزاد اقتصادی تشکیل شده بودند.

انور یعقوب اف، رهبر منطقه آزاد اقتصادی “خجند”، به بی بی سی گفت، تا حال 50 شرکت و مؤسسات از کشورهای ایران، قزاقستان، چین، مالیزی، سنگاپور، ترکیه، روسیه و عده‌ای از ممالک اروپایی آمادگی خود را برای سرمایه‌گذاری در این منطقه آزاد اقتصادی اعلام کرده‌اند و در سال جاری به این منطقه 20 میلیون دلار سرمایه خارجی وارد شده است.

این در حالیست که برخی از تاجران و صاحبکاران وطنی از مشکلات و موانع مصنوعی در راه ثبت نام و فعالیت کارخانه‌های خصوصی در مناطق آزاد اقتصادی کشور شکایت کرده‌اند.

مطلوبه اولجبایوا، رئیس انجمن ملی صاحبکاری خرد و متوسط ‌تاجیکستان، در یک همایش در ماه اکتبر به عنوان مثال از موانع اداری برای ثبت نام کارخانه‌های خصوصی یادآور شده بود.

به گفته وی، مثلاً، یک شرکت خصوصی برای دریافت مجوز فعالیت در منطقه آزاد اقتصادی اسناد خود را به شهر دوشنبه آورده و اجازه بیش از 10 نهاد دولتی را دریافت کند.

از سوی دیگر، مشکلات زیربنایی، شبکه‌های ارتباطاتی و کمبود برق از موانع اصلی در راه رشد مناطق آزاد اقتصادی در تاجیکستان بوده است.

همچنین، در این مناطق لوله‌های آبرسانی، گاز طبیعی و خطوط برق و تلفن نصب و بنیاد نشده‌اند که این امر ممکن است سرمایه‌گذاران خارجی را برای شرکت در طرحهای مناطق آزاد اقتصادی تاجیکستان دلسرد سازد.

در نهایت، تأسیس "روزنه یگانه" برای ثبت نام شرکتهای تجارتی در تابستان سال 2009 موجب شد که در شاخص "تجارت در سال 2010" بانک جهانی مقام تاجیکستان در میان کشورهای جهان ده رده بالا رود.

اگر سالی قبل تاجیکستان در رده 149 قرار داشت، در گزارش سال 2010 این کشور به مقام 139 بالا رفت و گزارشگران از آن به عنوان یکی از کشورهای اصلاحگر بخش تجارت نام بردند.