شیب و فراز روابط تاجیکستان و ایران

Image caption "در سطوح عالی میان تاجیکستان و ایران هیچ مسئله حلنشده وجود ندارد"

نهادهای ذیربط تاجیکستان در این اواخر مکرراً از سفر گروههای روشنفکران تاجیک برای شرکت در همایشها به ایران جلوگیری کرده‌اند.

روز گذشته سفر گروهی 71 نفری از استادان الفبای فارسی مدارس و دانشگاههای تاجیکستان که به منظور شرکت در دوره بازآموزی خط فارسی عازم ایران بودند، به دلایل نامعلوم به تعویق افتاد.

قبلاً نیز همچنین حادثه‌ای اتّفاق افتاده و نهادهای امنیتی تاجیکستان از سفر گروهی از دانشجویان تاجیک به ایران جلوگیری کرده بودند.

این در حالیست که مقامات تاجیکستان و ایران از گسترش بی‌سابقه همکاریهای اقتصادی و سیاسی میان این دو کشور حرف می‌زنند.

ایران شریک استراتژیک تاجیکستان

امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان ایران را “شریک بااعتماد استراتژیک” کشورش خوانده و از برنامه صلح‌آمیز اتمی ایران پشتبانی کرده است.

علی‌ اصغر شعردوست، سفیر ایران در تاجیکستان نیز تأکید داشت که در سطوح عالی میان تاجیکستان و ایران هیچ مسئله حلنشده وجود ندارد.

آقای شعردوست گفت، بر اساس درخواست پرزیدنت رحمان محمود احمدینژاد، رئیس جمهوری ایران به نهادهای ذیربط این کشور دستور داده است تا در ماه سپتامبر سال جاری نیروگاه “سنگتوده-2” بنیاد شده و مورد بهره‌برداری قرار گیرد.

به گفته سفیر ایران، به دلیل مشکل حمل و نقل از طریق ازبکستان جانب ایران تجهیزات این نیروگاه را از طریق هواپیما به شهر دوشنبه انتقال داده است.

گفته می‌شود، تا حال 75 تن تجهیزات نیروگاه “سنگتوده-2” از راه هوایی از ایران به تاجیکستان منتقل شده و در نظر است از این طریق دو ترانسفورماتور هر کدامی 140 تن و آگریگاتهای نیروگاه به شهر دوشنبه انتقال داده شود.

Image caption آقای شعردوست گفت که همکاریهای اقتصادی و سیاسی میان تاجیکستان و ایران در حال گسترش است

همچنین، ایران در صدد است با سرمایه 300 میلیون دلار در نواحی دنغره و قبادیان، در جنوب تاجیکستان دو کارخانه تولید سیمان را بنیاد کند.

در حالی که مقامات این دو کشور به گسترش روابط تاجیکستان و ایران در سمتهای مختلف اقتصادی، تجارتی و علمی و فرهنگی تأکید کرده‌اند، اما اخیراً در این روابط بعضی سوءتفاهم به مشاهده رسیده است.

کارشناسان این امر را به تغیر موضع دولت تاجیکستان در قبال مسائل دینی مربوط خوانده‌اند که در نیمه دوم سال گذشته آغاز شده است.

نیروهای “دینزدا” در دولت تاجیکستان؟

در ظرف سه ماه اخیر مقامات تاجیکستان از سفر عده‌ای از دانشجویان و استادان و روشنفکران تاجیک برای شرکت در تدابیر مختلف به ایران جلوگیری کرده و بیش از 200 دانشجویی تاجیک را از مدارس ایران به وطن بازگرداندند.

برخی از کارشناسان این اقدام دولت تاجیکستان را “تشدید مبارزه با ایده ئولوژی دینی” در کشور خوانده‌اند که از محدودیت پوشش اسلامی و گذاشتن ریش شروع شده و نحوه ارائه موعظه در نماز جمعه و عبادت در مساجد را نیز فرا گرفته است.

سعیدعمر حسینی، معاون رهبر حزب نهضت اسلامی و نماینده پارلمان تاجیکستان از “نیروهای دینزدا” در ساختار دولت این کشور انتقاد کرده و گفت: “ممکن است این افراد از ترس اسلامی شدن تاجیکستان به چنین تدبیر دست زده‌اند.”

آقای حسینی از جلوگیری نهادهای دولت تاجیکستان برای شرکت روشنفکران تاجیک در تدابیر فرهنگی، آموزشی یا مذهبی در ایران انتقاد کرده و گفت که امکان دارد این سیاست در چگونگی روابط میان این دو کشور اثر گذارد.

Image caption آقای حسینی می‌گوید که در دولت تاجیکستان "نیروهای دینزدا" هستند

این در حالیست که به گفته او، ایران همیشه از موضع تاجیکستان در عرصه بین‌المللی پشتبانی کرده و در جریان مشکلات ترانزیت از طریق ازبکستان در سال گذشته تنها ایران در پشتبانی از تاجیکستان صدا بلند کرده بود.

در همین حال، سیف‌الله صفراف، معاون اول رئیس مرکز مطالعات استراتژیک تاجیکستان، می‌گوید مسئله بازگرداندن دانشجویان از مدارس دینی یا جلوگیری از شرکت جوانان در تدابیر مذهبی تنها به ایران ربط نمی‌گیرد.

آقای صفراف افزود: “این اقدام دولت تاجیکستان به منظور تنظیم روند تحصیل جوانان تاجیک در موسسات تحصیلات عالی کشورهای اسلامی انجام شده است.”

مسئولان وزارت آموزش و پرورش تاجیکستان نیز ضمن تأکید این نکته گفتند، در داخل تاجیکستان برای آموزش ارکان اسلام و قرآن هیچ مشکل یا موانع وجود ندارد.

آنها گفتند، در سال گذشته حدود 500 تن از بانوان تاجیک در مرکز فرهنگی سفارت ایران در شهر دوشنبه از دوره‌های سه ماهه آموزش قرآن و الفبای فارسی فارغ شده‌اند.

همچنین، در سال جاری تعداد برسها در دانشگاههای ایران برای دانشجویان تاجیک از 150 تا 250 عدد افزایش یافته است.

از سوی دیگر، نورعلی دولت، کارشناس تاجیک می‌گوید، “تغییر سیاست تاجیکستان در قبال ایران تحت فشارهای آمریکا و روسیه صورت گرفته است.”

Image caption آقای صفراف گفت، مسئله بازگرداندن دانشجویان از مدارس دینی یا جلوگیری از شرکت جوانان در تدابیر مذهبی تنها به ایران ربط نمی‌گیرد

به گفته آقای دولت، روابط حسنه تاجیکستان با ایران که به دلیل برنامه هسته ای اش به فشار سنگین آمریکا و ممالک غرب رو به رو شده است، برای آمریکا چندان خوشایند نبوده است.

وی گفت، آمریکا در اعمال فشار بر تاجیکستان از فشنگهای مؤثری استفاده کرده و “بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول با دستور آمریکا کار می‌کنند.”

اما برخی از نشریه‌های روسیه تغییر سیاست تاجیکستان در قبال ایران را به “افزایش روحیه طرفدار ایران در جامعه این کشور و افزایش تعداد اهل تشیوع در این کشور” مربوط خوانده‌اند.

تاجیکستان و ایران عضو اتحاد کشورهای فارسی‌زبان

ایران از جمله نخستین کشورهای خارجیست که پس از کسب استقلال تاجیکستان در سال 1991 سفارتخانه خود را در شهر دوشنبه باز کرده است.

اما در زمان جنگ داخلی در تاجیکستان در دهه 1990 ایران از اتحاد مخالفان دولت تاجیکستان پشتبانی کرده و به بیشتر اعضای آن پناهگاه داده بود.

آن زمان مقامات تاجیکستان ایران را در آموزش نظامی افراد وابسته به اتحاد مخالفان تاجیک در اردوگاههای این کشور متهم کرده بودند.

در پی استقرار صلح و ثبات در تاجیکستان در اواخر دهه 1990 نخست روابط فرهنگی و بعداً همکاریهای سیاسی و اقتصادی و نظامی میان تاجیکستان و ایران گسترش یافت.

تونل “استقلال” و نیروگاه “سنگتوده-2” از بزرگترین طرحهای ایران است که در تاجیکستان انجام می‌شود.

به دنبال پشتبانی روسیه از موضع ازبکستان در مسائل منابع آب و انرژی آسیای مرکزی در اوایل سال 2009 و نومیدی تاجیکستان از روند همگرایی اقتصادی در چهارچوب اتحاد کشورهای مستقل مشترک‌المنافع باعث نزدیک شدن این کشور به ایران شد.

مشکلات انرژی و بن‌بست ارتباطاتی تاجیکستان و انزوای ایران به دلیل برنامه هسته اب اش این دو کشور را وادار ساخت، تا برای حمایت از منافع خود یکجا با افغانستان موضوع همگرایی کشورهای فارسی‌زبان را مطرح کنند.

اگر چه با وجود مشترَکات زبانی و فرهنگی با نظرداشت بافت سیاسی و اقتصادی این کشورها چنین همگرایی هموار به نظر نمی‌رسد.