تبر، خارکش یا سیب خاتون: فرزندان را چه نام گذاریم؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به مردم تاجیکستان پیشنهاد شده که به فرزندان نامهای زیبا را گذارند

پدر و مادر باید "به فرزند (فرزند خود را ) طبق ارزشهای ملی نام نیک گذارند (نام گذاری کنند)."

این از جمله مسئولیتهای مختلف پدر و مادر است که در ماده هفتم طرح قانون "در باره مسئولیت پدر و مادر در تعلیم و تربیت فرزند" تاجیکستان ثبت شده است.

این طرح بتازگی از سوی دولت تاجیکستان تهیه و برای بررسی عمومی پیشنهاد شده است.

خرسندمراد میرزایف، مشاور رئیس جمهوری تاجیکستان در امور سیاست حقوقی و یکی از مؤلفان پیش نویس قانون جدید، می‌گوید که هدف اصلی از پیشنهاد این طرح مساعدت به تربیت خوب فرزندان و بالا بردن مسئولیت والدان در این زمینه است.

اما تأکید این سند به مسئولیت پدر و مادران در زمینه "گذاشتن نام نیک" به فرزندان و مطابق با "ارزشهای ملی" بودن نامها در حالیست که اخیراً بحثهایی پیرامون گرایشهای مختلف نامگذاری در خانواده‌ها در افکار عمومی در تاجیکستان مطرح است.

آقای میرزایف در باره سبب ذکر این نکته در طرح قانون جدید گفت: "با درنظر داشت آنکه در تاجیکستان فرهنگ اسم‌‌گذاری در یک سده اخیر تا اندازه‌ای کاسته شده است، در این قانون همچنین برای والدان توصیه می‌شود که فرزندان را با درنظرداشت ارزشهای ملی نامگذاری کنند."

هرچند آقای میرزایف توضیح نداد که منظور از "ارزشهای ملی" چه است، اما افزود که این بخش طرح قانون جدید تنها به عنوان توصیه یا پیشنهاد به مردم ارائه شده و مجازاتی در پی نخواهد داشت.

"کار خصوصی هر خانواده"

منیژه، یک ساکن شهر دوشنبه، می‌گوید از آن نگران است که احتمال دارد این توصیه بعد از تصویب در پارلمان به اجبار تبدیل شود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مسئولان دولتی می‌گویند که بند مربوط به نامگذاری کودکان توصیه است و بس

وی می‌گوید که اسم‌‌گذاری بچه کار خصوصی هر فرد است. به نظر وی، مداخله دولت در این امور، حتی به عنوان راهنمایی نیز، نقض حقوق شهروندی مردم است.

منیژه می‌فزاید: "من از پیشنهاد قانون جدید در باره بالا بردن مسئولیت والدان برای تربیت فرزندان باخبر هستم. به نظر من، نامگذاری مربوط به خانواده‌ای است که در آن جا بچه به دنیا می‌آید. و کسی، حتی دولت، حق مداخله در این تصمیم خصوصی را ندارد."

وی همچنین این سؤالها را مطرح کرد: "چطور من می‌توانم با درنظرداشت ارزشهای ملی اسم فرزندم را بگذارم؟ کدام یک از ارزشهای ملی را در آن زمان من باید در نظر بگیرم؟"

منیژه می‌گوید که وی و اعضای خانواده‌اش، هر چند از اقدام دولت برای بالا بردن مسئولیت والدان در تربیت فرزند خوشنودند، ولی با بند این قانون در مورد نامگذاری مخالفند.

اما چندی دیگر از ساکنان شهر دوشنبه در صحبت با ما اظهار داشتند که با این پیشنهاد دولت موافقند.

پسوندهای روسی "او" یا "اوا"

در سال 2007 در مراسمی در رابطه با "روز زبان" امامعلی رحمان، رئیس جمهور، اعلام کرد که به خاطر ارج‌‌گذاری به زبان مادری نسب خود را از "رحمان اف" به "رحمان" تبدیل می‌دهد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به گفته مسئولان مراکز ثبت احوال شهروندی، نام "یوسف" اخیراً بیشتر مود شده است

به این ترتیب، وی راه برای تبدیل نامها از شیوه‌های رایج در دوران شوروی به آیینهای نامگذاری فارسی را برای مردم، بخصوص بسیاری منصبداران، باز کرد.

در میان مردم این اقدام مباحثات مختلفی را به بار آورد. بویژه، جانبداران فرهنگ روسی و خانوادهایی که در آن زن و یا شوهر غیرتاجیک بودند، در باره این اقدام ابراز نگرانی کردند.

اما روشنفکران تاجیک از چنین تحولات استقبال گرمی کرده بودند و برخی از مقامات دیگر بلندپایه نیز در پیروی به رئیس جمهور پسوندهای روسی "اف" یا "اوا" و "یف" یا "یوا" را از نسبهای خود برانداختند.

با این وجود، به گفته برخی از مسئولان مراکز ثبت احوال شهروندی در دوشنبه، تا حال بیشتر مردم در پایتخت به هنگام انتخاب نام به نسب کودکان پسوندهای روسی “اف” و “اوا” را علاوه می‌کنند.

دل‌افروز یوسف‌زاده، یک کارمند مرکز ثبت احوال شهروندی ناحیه شاه منصور، می‌گوید: "بیشتر والدان با درنظرداشت آن که عاقبت فرزندان آنها برای کار به روسیه می‌روند و برای آن که در آن جا با مشکلاتی دچار نشوند، پسوند “اف” را، بویژه هنگام نامگذاری پسران، به نسب آنها اضافه می‌کنند."

خانم یوسف‌زاده به عنوان مثال از آمار ثبت کودکان نوزاد در ماه نوامبر سال جاری یادد‌آور شد و گفت: "در این ماه 80 پسر و 64 دختر را ثبت نام کردند که از این رقم 147 نفر شهادتنامه را با نسب دارای پسوندهای “اف” و “اوا” و تنها 12 نفر با پسوندهای “زاد” گرفته‌اند."

اسامی مذهبی

مسئولان مراکز ثبت احوال شهروندی همچنین می‌گویند که برخی از والدان نامهای فرزندان خویش را به افتخار قهرمانان فیلم می‌گذارند و به گفته آنها، اخیراً اسم "یوسف" به دنبال نمایش سریال ایرانی با نام "حضرت یوسف" افزوده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption معراج می‌گوید برای اسمش از پدرش سپاسگزار است

همچنین، آنها می‌فزایند که اغلب ساکنان تاجیکستان کوشش می‌کنند که برای فرزندانشان اسامی مذهبی گذارند و این رو نامهای عربی در مقایسه‌ با اسمهای صرف فارسی در این کشور در این اواخر بیشتر شده است.

معراج نام جوانی از جمله ساکنان شهر دوشنبه است که ظاهراً از والدانش برای نامگذاری خود راضی به نظر می‌نمود. وی می‌گوید به نام خود افتخار می‌ورزد، زیرا این نام مذهبیست.

معراج معتقد است که قانون جدید می‌تواند برخی از والدان را از گذاشتن نامهایی چون "سنگک" یا "خارکش" نگه دارد، زیرا به نظر وی، چنین نامها معنی خوب نداشته‌اند.

معراج افزود: “پدر من مذهبیست و به هنگام نامگذاری من از فرایض دین مبین اسلام استفاده کرده است. من می‌دانم که اسمم چه معنی دارد. شب "معراج" پیغمبر ما بهشت و دوزخ را سیر کرده است. من افتخار دارم که این نام را دارم. و از والدانم سپاسگزار هستم."

"نامهای میوه و سزیجات"

گلنار، ساکن دیگر شهر دوشنبه می‌گوید که بسیاری از دوستانش که نامهای مناسبی ندارند، از شیوه نامگذاری والدانشان همیشه شکایت می‌کنند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption گلنار می‌گوید که سیب باید سیب بماند و سبزه باید سبزیجات باشد

وی می‌گوید که ریشه اسم خودش نیز از طبیعت، یعنی "گل" و "نار" آمده است، اما وی افزود که در مقایسه ‌با برخی از نامهای دیگر اسم وی فارم و زیباتر صدا می‌دهد.

به گفته گلنار، یک دوستش حتی با درنظر داشت آن که ریشه اسمش از نام یک جانور گرفته شده بود، مدتهای طولانی زحمت کشید، تا اسمش را عوض کند.

گلنار گفت که وی مخالف اسمهایست که از اسامی میوه و سبزیجات گرفته شده‌اند. وی می‌گوید که والدان باید هنگام اسم‌‌گذاری از دادن چنین نامها به فرزندانشان خودداری کنند.

گلنار برای مثال چند نام را برشمرد: "بیبنید، اسمهای برخی از کودکان را کرمشاه و یا شفتالو می‌گذارند و یا سیب خاتون. من فکر می‌کنم که میوه باید میوه باشد و انسان انسان بماند. آخر، بعد از بزرگ شدن این افراد، آنها از گرفتن اسمشان شرمشان می‌آید."

خود گلنار می‌گوید، اسم دخترش را که حالا 18 سال دارد، از "شاهنامه" فردوسی پیدا کرده است. وی افزود: "بعد از چند روز تولد دخترم توسط تلویزیون فیلم "رستم و سهراب" را نمایش دادند و من عاشق اسم تهمینه شدم و اسم دخترم را تهمینه گذاشتم."

تهمینه و شیرین، دوست دیگرش که آنجا بودند، گفتند، در واقع نامهای خود را دوست دارند.

نامگذاری در دوران شوروی

استالینه، مالس که حروف اول مارکس، انگلس، لنین و استالین است، جمهور و امثال اینها از جمله اسمهایی هستند که در دوران شوروی برخی از کمونستان سرسپرده به فرزندانشان می‌گذاشتند.

همچنین، برخی از والدان از مقامات وقت شوروی که در میان مردم نفوذ داشتند، خواهش می‌کردند که به کودک نوتولود آنها نام گذارند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption تهمینه و شیرین می‌گویند که اسمهای خویش را دوست دارند

در این صورت، اگر کاتب حزب کمونیست اسم دختری را به افتخار جوزف استالین "استالین" می‌گذاشت، خانواده‌ها دیگر نمی توانستند، آن را عوض کنند.

همچنین، به گفته برخی از عالمان تاجیک، در دوران شوروی در ثبت اسمهای تاجیکی و فارسی به اشتباهات زیادی راه داده می‌شد که تأثیر آن تا امروز احساس می‌شود.

مثلاً، نامهایی مانند گدا‌محمد، تاش‌محمد، لطیف اف، شرافاوا به گونه گداممد، تاشمت، لتیف اف، شراپاوا ثبت می‌شدند.

امّا نامگذاری تاجیکان قبل از دوران شوروی نیز بارها دچار بحران شده است. به گفته برخی از مورخان، با حمله اعراب و گسترش دین اسلام، نامهای عربی بر بسیاری از نو مسلمانان "تحمیل" شد و نامهای پارسی بتدریج کمرنگ شدند یا از میان رفتند.

بعدتر، حمله و تاخت و تاز قبایل ترک و مغول و همنشینی تاجیکان با این اقوام نیز موجب شد که نامهای ترکی در میان بسیاری از تاجیکان رایج شود. از جمله، برخی از اسمهایی که امروز در آنها دنباله‌های “قول”، “بیک” و “ای” وجود دارند، از ترکی و ازبکی آمده‌اند.

کتاب اسمهای فارسی-تاجیکی

پرفسور دادخدا سیمالدین اف، رئیس کمیته زبان و اصطلاحات تاجیکستان، می‌گوید که تاریخ نامگذاری در این کشور هنوز از دوران آریایها منشأ می‌گیرد و به گفته وی، تا تهاجم عربها سنت نامگذاری خوبی در آثار نیاکان ما محفوظ بود. او می‌گوید که با آمدن عربها سنت نامگذاری تا اندازه‌ای عوض شد.

پرفسور سیم الدین اف می‌فزاید که کمیته اصطلاحات برای در آینده راه ندادن به نامهای اشتباهی در صدد چاپ یک کتاب "نامنامه" است. آقای سیم الدین اف می‌گوید که قرار است این کتاب تا جشن نوروز در دسترس عموم قرار گیرد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پرفسور سیم الدین اف گفت که کتاب نو به والدان امکان انتخاب اسمهای خوب را فراهم خواهد کرد

این عالم تاجیک گفت: "ما می‌خواهیم که اسم‌‌گذاری در تاجیکستان چون فرهنگ رایج شود. و این کتاب در اصل کمک خوبی به تاجیکستانیان برای انتخاب اسمها به هنگام نامگذاری خواهد بود. در این کتاب هزاران اسم با تفسیر معانی آنها آمده است. یعنی همزمان با نامگذاری والدان متوجه معنی اصلی اسم فرزندانشان خواهند شد."

پرفسور دادخدا سیم الدین اف از طرح قانون جدید حمایت کرد و گفت که مطمئناً این سند اگر تصویب شود، می‌تواند از نامگذاریهای دور از فرهنگ تاجیکان جلوگیری کند.

اسم‌‌گذاری و هزل و شوخی مردم

نامگذاری در مناطق مختلف تاجیکستان با توجه به ویژگیهای فرهنگی و مذهبی این مناطق با هم متفاوت است. بسیاری از ساکنان این کشور را از روی اسمهایشان می‌توان مشخص کرد که از کدام منطقه یا محل هستند.

از جمله، اگر فردی خود را چهارشنبه و یا شفتالو معرفی کند، حاضرین حتماً متوجه می‌شوند که این فرد ساکن ولایت کوهستانی بدخشان است.

در این ولایت از قدیم به گذاشتن نامهای روزها یا اسمهای میوه و سبزیجات به فرزندان رایج بوده است. پرفسور دادخدا سیم الدبدین اف می‌گوید که این عادت نامگذاری بیشتر در میان مردمان کوهستانی تاجیکستان رایج است.

به عقیده وی، در گذشته برخی از ساکنان منطقه‌های کوهستانی برای از مرگ نجات دادن کودکان آنها را با نامهای مختلف نظیر سنگ‌علی، گرگلی، قوشقار و امثال آن اسم‌‌گذاری می‌کردند.

در باره چنین نامگذاری در تاجیکستان حتی لطیفه هایی در میان مردم وجود دارد که نشانه‌ای از آن در باره افرادیست که نام میوه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند.

"گیلاس، انگورشاه و شفتالو سوار ماشین به روستا می‌روند. انگورشاه در راه یک کیسه شکر خریداری می‌کند و آن را نیز در یک کنج ماشین می‌گذارند. در راه ماشین دچار سانحه‌می‌شود و همگان از این جان به سلامت می‌برند. خلته شکر رویی پیکر همگان می‌ریزد.

انگورشاه که از میان این افراد در خوشگویی مشهور بود، به شفتالو و گیلاس که در پهلوی وی حیران روی زمین نشسته بودند، می‌نگرد و می‌گوید: "نزدیک بود هممان مربّا شویم."