سبق مصر و فهرست "رهبران خودکامه"

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مجله "تایم" امامعلی رحمان را یکی از 10 رهبر خودکامه خوانده است که پایه‌های قدرتشان می‌لرزد

مجله "تایم" آمریکا که در همکاری با سی ان ان منتشر می‌شود، به دنبال ناآرامیها و تظاهرات پی در هم در کشورهای اسلامی فهرست رهبران کشورهای را انتشار داده است که به گفته این مجله، با خطر سقوط روبرو هستند.

امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، در ردیف سران کشورهای مصر، ایران، سودان، الجزایر، زیمبابوه، بلاروس، عربستان سعودی، کوره شمالی، یمن قرار داده شده است که از آنها مجله "تایم" به عنوان رهبران "خودکامه و دچار مشکل" نام می‌برد.

مجله نام این فهرست را "10 خودکامه لب جر" نامیده است. در حالی که نمایندگان برخی از احزاب سیاسی و کارشناسان این ارزیابی مجله آمریکایی را واقع‌بینانه می‌دانند، اما به اعتقاد برخی دیگر، این گزارش "تایم" غرض‌آمیز است.

آیا در واقع دوره فرمانروایی رهبران به اصطلاح "تایم" خودکامه سر آمده است؟ برخیها در تاجیکستان بر این باورند که در صورت سبق نگرفتن از حوادث تونس و مصر پرزیدنت رحمان نیز ممکن است با همان مشکلاتی روبرو شود که حسنی مبارک تجربه می‌کند.

به نوشته مجله “تایم”، امامعلی رحمان در آغز جنگ شهروندی به قدرت رسید: "دهها هزار نفر در جنگ کُشته شدند، ولی رحمان پیروز‌ شد و حالا خودکامگی خود را همچون حصار در برابر اسلام افراطی توجیه می‌کند."

این مجله می‌نویسد که در اثر بحران مالی جهانی دهها هزار مهاجر کاری تاجیک به روستاهای فقرزده‌ای خود برگشته‌اند: "در چنین شرایطی تحلیلگران از احتمال قیام خفته اسلامی با حمایت پیکارجویان برگشته از پاکستان هشدار می‌دهند."

مجله می‌فزاید که آقای رحمان تاجیکستان را به مانند میراث خصوصی اداره می‌کند و اگر چه "ممکن است حکومت او دوام بیارد، اما ابرهای تیره‌ای در آسمان تاجیکستان لنگر انداخته‌اند."

سیف‌الله سفراف از مرکز مطالعات استراتیژیک تاجیکستان

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption سفراف: "نوشته‌های "تایم" زمینه علمی ندارد"

"آن چه مجله “تایم” نوشته است، نه از نقطه نظر علمی، نه سیاسی است و به واقعیت راست نمی‌آید. زیرا تاجیکستان و بلاروس از کشورهای نسبتاً موفق محسوب می‌شوند.

بخصوص، در سال 2010 اقتصادشان خوب بود. البته، مشکلات سیاسی داشتند، اما خوب حل کردند. بلاروس هم رئیس جمهوری خود را انتخاب کرد. برای همین، اینجا یگان معیار درست علمی و سیاسی استفاده نشده است.

رئیس جمهور ایران هم به شیوه دموکراتیک انتخاب شد. البته، با مخالفانش مشکل داشت، امّا دیموکراسی این گونه است که ناراضیها می‌توانند اعتراض کنند.

اما آن چه در تونس گذشت و در مصر می‌گذرد، باید گفت که در دنیای جهانی‌شوی تأثیرش به همه کشورهای جهان می‌رسد. تاجیکستان عزیز ما هم عبرت می‌گیرد. ما کشور کرخت نیستیم، در حالت گذار هستیم. کمبودی هم داریم و سال تا سال کمبودیها را اصلاح کرده ایستاده‌ایم. مردم باید کمبودیها را بگوید و دولت هم آن را باید اصلاح کند."

سیم‌الدین دوست اف، سردبیر نشریه "نگاه"

Image caption دوست اف: "در شرایطی که نخبگان حکمران هیچ مکانیسمی برای جوانان فراهم نمی‌کنند که آنها به سطح بالاتر اجتماعی برسند، البته شورش می‌شود"

"به نظر من، حاکمیت در تاجیکستان در میان کشورهای آسیای مرکزی یکی از نااستوارترینها می‌باشد و بعد از آن حکومت نورسلطان نظربایف است. تنها در جای سوم می‌توان در باره اسلام کریم اف و سپس قربانگلی بردیمحمداف سخن گفت.

نظام خودکامه در کشورهای دیگر آسیای مرکزی نیز هست. مثلاً، خودکامگی در ازبکستان با تاجیکستان فرق می‌کند. و مردم ازبکستان وضع زندگیشان کمی هم باشد، بهتر است.

و مهمتر از این، در ازبکستان دیکتاتوری پلیس و امنیت جاری است. و در جایی که دیکتاتوری پلیس و امنیت عملی می‌شود، حکومت برای دوره معینی استوارتر باقی می‌ماند.

اما در مورد تأثیر حوادث مصر و روندهای جهان عربی به تاجیکستان باید گفت صرف نظر از این که نتیجه اعتراضها در مصر چه خواهد بود، تأثیر آن به نخبه‌های حکمران در کشورهای خودکامه شرق و فراتر از آن بزرگ خواهد بود.

آنها درک می‌کنند که چنین شیوه حکمرانی آنها خطرهای بزرگی ایجاد کنند. زیرا ما باید تأکید کنیم که آن چه در کشورهای عربی می‌گذرد، تظاهرات خودجوش هستند، تظاهرات توسط تکنولوژیهای نو - انقلابهای شبکه ای هستند. تا حدی خودجوش هستند که حتی راهبری آنها را از طرف یک گروه یا شخص به دست گرفتن آسان نیست.

دلیل دیگری که تظاهرات کشورهای خاور میانه‌ به تاجیکستان نمی‌تواند بی‌اثر باشد، سببهای مشابه برای تظاهرات است. زیرا جوانان هم مصر، هم یمن و هم تاجیکستان نومید هستند. آنها از ناامیدی دست به تظاهرات زدند.

در شرایطی که نخبگان حکمران هیچ مکانیسمی برای جوانان فراهم نمی‌کنند که جوانان به وسیله آن می‌کانیسمها به سطح بالاتر اجتماعی برسند، البته آنها به تظاهرات دست می‌زنند."

حکمت‌الله سیف‌الله زاده، تحلیلگر حزب نهضت اسلامی

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption سیف‌الله زاده: "نخبگان سیاسی باید درک کنند که اگر در ما تغییرات جدی نشود، رفته رفته ما هم به این وضعیت می‌رسیم"

"تحلیلهای دایره‌های تحلیلگر خارجی و بین‌المللی را رد کردن نمی‌شود، اما من بعید نمی‌دانم که هر چیزی که در مجله‌ها و وسایط اخبار دیگر پیدا می‌شود، هدف دیگری نداشته باشد.

همه تحلیلگران می‌گویند که در آسیای میانه‌ همه کشورها خودکامه هستند. ولی چرا نه همه شامل این گونه تحلیلها می‌شوند. به نظر من، دلیل این که تاجیکستان در این فهرست جای گرفته، این است که کشور ما در معرض ‌بازی جهانی قرار دارد. یعنی با تاجیکستان ما هنوز هم ‌بازی می‌کنند، یعنی برنامه هایی در مورد تاجیکستان عملی می‌شود.

اما آیا حوادث کشورهایی که مورد تظاهرات و تحولات قرار گرفتند، به تاجیکستان تأثیر می‌کنند یا نه؟ هیچ تظاهراتی حتی اگر با دست نیرویی خارجی انجام شود، بدون شرایط فراهم برای این گونه تحولات رخ داده نمی‌تواند.

من به این نظرم که نظامهایی که مثلاً در مصر و تاجیکستان هست، با هم تقریباً فرق ندارند. اما امکانیت میدانداری و صدابلندکنی در تاجیکستان وجود ندارد. این موردیست که ما با مصر فرق می‌کنیم. بر علاوه این، ما تجربه تلخ “میدانداری” داشتیم. در مصر هم وضعیت مشابه به سالهای 90 ماست، دو میدان را با هم جنگ می‌‌اندازند.

این حوادث به ما تأثیر غیرمستقیم دارد. امکان ندارد که نخبگان سیاسی ما از آن چه در آنجا می‌گذرد، درس نگیرند، تأثیر روانی به آنها نرساند. آنها باید درک کنند که اگر تغییرات جدی نشود، رفته رفته ما هم به این وضعیت می‌رسیم."

شاکرجان حکیم اف، معاون رهبر حزب سوسیال-دموکرات

Image caption حکیم اف: "دولتداران در زمان شوروی و بعداً با اهداف سیاسی محلگرايی در تاجیکستان نگاه داشته‌اند"

"مصر با تاجیکستان شباهت و فرقیتها دارد. عمومیت این است که توسط اصلاح قانون اساسی زمینه‌های حقوقی برای تمدید وکالت ریاست جمهوری در این کشور فراهم شده است.

دولت از مردم آهسته-آهسته دور شد. اصول مدیریت اوتاریتری (مستبد) گردید که باعث نگرانی می‌باشد. ظهورات نامطلوب، به مانند فساد و محلگرایی، به نظر می‌رسد.

اما تفاوت آن است که در مصر احساس ملی و فرهنگ سیاسی مردم بالاتر می‌باشد. اما در تاجیکستان محلگرايی و قومگرايی باعث محدودیت رشد فرهنگ سیاسی شده است. دولتداران هم در زمان شوروی و هم بعد از آن با اهداف سیاسی برخورد محلها را در تاجیکستان همیشه نگاه داشته‌اند.

اما در فهرست رهبران خودکامه قرار گرفتن تاجیکستان و بلاروس زمینه واقعی دارد. زمینه‌ها این طولانی باقی ماندن رهبران دولت، مشکلات فضای اطلاعاتی، پایان بودن سطح زندگی و ناموفق بودن سیاست خارجی تاجیکستان و ثمره‌بخش نبودن همه گونه اصلاحات است.

زمانی بود که دولتهای غرب و سازمانهای بین‌المللی مشکلات تاجیکستان را نادیده می‌گرفتند، اما حالا به مسئله‌های دموکراسی جدیتر متوجه شده‌اند.

اگر به مصر و دیگر کشورهای عربی نگاه کنیم، آمریکا و اتحادیه اروپا اولویت را به دموکراسی و عوض شدن رهبران سیاسی همچون شرط اساسی مردم‌سالاری می‌بینند و کوشش می‌کنند که رهبران مصر و دیگر کشورهای منطقه از استفاده از سلاح خودداری کنند.

این نشان می‌دهد که به طور اصولی آنها به عوض شدن رهبران سیاسی علاقه دارند. وضع تاجیکستان نیز نااستوار می‌باشد. اگر حسن تفاهم میان روسیه و کشورهای اروپایی شود، احتمال عوض شدن رهبران سیاسی وجود دارد.

اما باید گفت که چین حالا به عنوان یک بازیگر مستقل در منطقه وارد شده است که دموکراتیک نیست و اگر آمریکا، روسیه و اروپا تلاش تحول جدی در تاجیکستان کنند، چین می‌تواند عامل مانعشونده باشد."

فریدون هادی‌زاده، تحلیلگر مسائل دینی

Image caption هادی‌زاده: "چه را حامد کرزی در این فهرست نیست؟ چون که مردم آمریکا می‌پرسد که میلیاردها دلار که برای افغانستان مصرف شد، نتیجه‌اش چیست؟"

"این گونه فهرستها توسط کامپیوترها، به وسیله حساب آمار شاخصهای مختلف تهیه می‌شوند. یعنی کامپیوتر فهرست را مشخص می‌کند، نه انسان. کامپیوتر انسان نیست که احساس داشته باشد و یگان کشور یا رهبر کشور را بد بیند و یا برعکس از وی طرفداری کند.

برای همین، فکر نمی‌کنم که فهرست منتشرشده مغرضانه باشد، زیرا نتیجه حساب و کتاب کامپیوتر است. اما سؤال دیگر این است که چرا برخی از کشورهای جهان، مثلاً یونان یا اسلند در این جا نیستند؟

تا جایی که ما می‌دانیم، آن جا هم وضع حکومت نااستوار است. یا چرا حامد کرزی در این فهرست نیست؟ شاید برای آن که اگر او را اعلام می‌کردند، مردم آمریکا می‌پرسید میلیاردها پولی که برای افغانستان مصرف شد، نتیجه‌اش چیست؟

با این وجود، من گمان ندارم که در یک، دو یا سه سال آینده چیزی در تاجیکستان اتفاق افتد.

به نظر من، این که دولت دانشجویان را از مصر برگرداند، خوب شد. اگر حالا در آنجا می‌بودند، چند تاجیک کُشته می‌شد. بچهایی که از آنجا آمدند، گفتند که در آن جا فقط نان می‌خوردند، چون نان ارزان بود. اما حالا قیمت نان بالا رفت و چون 25 درصد اهالی مصر بیکارند، آنها به تظاهرات برآمدند. چه طوری که می‌گویند، “گوشنه شیر را می‌زند”.

انقلاب ایران با بالا رفتن بهای گوشت سر زده بود. انقلاب اکتبر روسیه نیز برای آن سر شد که گندم و آرد نبود. آرد را از سیبیر در وقتش ناورده بودند، مردم گرسنه به پا برخاست. این سناریوی کلاسیکی هر انقلاب است. قاهره نیز از بزرگترین شهرهای جهان است، 14 میلیون جمعیت دارد و تعداد افراد کمبضاعت در شهرهای بزرگ معمولاً زیاد است و با بدتر شدن شرایط اقتصادی جمع شدن یک میلیون نفر در قاهره آسان بود.

اما در تاجیکستان باشد، مهاجران همه در بیرون هستند و پولی که مهاجران حالا به تاجیکستان می‌فرستند، در مقایسه‌ با سال گذشته تقریباً 30 درصد بیشتر شده است.

تأثیر این است که فقط ‌اندیشه‌های نو می‌آید. مثلاً، پس از حادثه تونس حزب نهضت اسلامی مقررات خود را دیگر می‌کند که رهبر حزب فقط دو دوره رهبری داشته باشد."