قهار محکم اف: ک.گ.ب و حوادث بهمن‌ماه

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption قهار محکم اف می‌گوید که حوادث ماه فوریه سال 1990 طرح ریزیشده بودند

قهار محکم اف، رئیس جمهوری سابق تاجیکستان، معتقد است که برخی از مقامهای امنیتی شوروی در حوادث ماه فوریه سال 1990 در دوشنبه که بیشتر با نام "بهمنماه خونین" معروف است، همدست بودند.

نخستین پرزیدنت تاجیکستان که طی دو دهه اخیر زندگی ساکت و آرامانه‌ای را انتخاب کرده و معمولاً از صحبت با خبرنگاران امتناع می‌جوید، روز چهارشنبه 9 فوریه حاضر شد برخی از نظراتش را با بی بی سی در میان گذارد.

بر اساس قانون اساسی تاجیکستان که اصلاح آن در سال 1999 به ایجاد پارلمان دو مجلسی در این کشور پایه گذاشت، قهار محکم اف حالا به طور مادام العور عضو مجل ملی است.

آقای محکم اف که در زمان وقوع حوادث ماه فوریه سال 1990 به جز ریاست جمهوری همزمان سمت منشی اول کمیته مرکزی حزب کمونیست وقت تاجیکستان را به عهده داشت، گفت که این حوادث از سویی گروهی قدرت‌طلب سازمان داده شده بود که مسکو از آن حمایت می‌کرد.

وی گفت که ک.گ.ب (کمیته امنیت دولتی) "از این حادثه‌ها غافل ماند"، هرچند بعداً معلوم شد که برخی از مقامات این کمیته "هم در دوشنبه و هم در مسکو از سوی این گروه خریده شده بودند."

در نهایت، گروه به گفته او، "وظیفه خواه"، بعد از یک و نیم سال به قدرت رسید، ولی "انها نتوانستند حکومت را حفظ کنند."

قهار محکم اف گفت که حالا بیشتر این افراد فوت کرده‌اند و به این دلیل، نمی‌خواهد مشخصاً از آنها نام ببرد. اما وی افزود: "اینها به سر ملت تاجیک مصیبت آوردند، ولی در این حادثه مردم تاجیک گنهگار نیست."

در پاسخ به این سؤال که آیا هیچ نفری از آن "گروه وظیفه‌طلب" در دولت فعلی هستند یا خیر، آقای محکم اف گفت که "به فکرم، نیستند."

مهاجران ارمنی در دوشنبه

از 12 تا 14 فوریه سال 1990 در شهر دوشنبه هزاران نفر از ساکنان پس از شنیدن سر و صداهایی در باره انتقال گروهی از ارمنیهای آسیب‌دیده از زلزله اسپیتک به تاجیکستان و دادن منزل به آنها گردهمایی اعتراضی برگزار کردند.

معترضان ظاهراً از آن ناراضی بودند که تعداد زیادی از ساکنان شهر دوشنبه در آن زمان منزل نداشتند و برای گرفتن منزل سالها نوبت می‌پاییدند، ولی دولت به این آسانی به گروهی از ارمنیهای مهاجر در تاجیکستان منزل داده است.

در این حادثه خشونت‌آمیز 25 نفر در اثر شلیک گلوله از سوی مأموران پلیس در نزد دفتر رئیس جمهور وقت جان خود را از دست داده و دهها نفر دیگر زخمی شدند.

برخی از تاریخ شناسان معتقد‌اند که حوادث معروف به "بهمنماه خونین" در ماه فوریه سال 1990 آغاز تظاهرات و نارضایتیهای گسترده‌ای بود که بعداً به استعفای آقای محکم اف و همین تور، به یک جنگ داخلی پنج‌ساله در تاجیکستان، منجر شد.

قهار محکم اف اعتراف می‌کند که واقعا در آن شب و روز چند خانواده ارمنی‌تبار در پی وقوع زلزله مرگبار اسپیتک در ارمنستان و خراب شدن منازلشان "به نزد پیوندان خود" به دوشنبه آمده بودند.

او می‌گوید که ارمنیان مهاجر از دولت هیچ گونه منزل نگرفته بودند، ولی گروهی که آقای محکم اف "وظیفه خواه" می‌خواند، سر و صداهای را در جامعه پهن کرده بودند که گویا دولت به این افراد بدون نوبت منزل داده است:

"بعد از وقوع این حادثه‌ها ارمنیهای مهاجر تاجیکستان را ترک کردند و گفتند که نمی‌خواهند حضور آنها در دوشنبه باعث فاجعه‌ای برای مردم تاجیک شود."

به گفته آقای محکم اف، یک روز پیش از تظاهرات خشونت‌آمیز وی با شاگردان هنرستانها ملاقات داشت و در آن جا از وی در باره درستی این سر و صداها سؤال شده بود. آقای محکم اف در پاسخ به این سؤال گفته است که این آوازه‌ها واقعیت ندارند.

به گفته وی، تا زمان آغاز اعتراضات عمومی هیچ نهادی به وی در باره احتمال وقوع این حوادث اطلاع نداده بود. ولی او بعداً فهمیده است که برخی از مقامات امنیتی از این امر آگاه بودند.

کودتای اوت و فروپاشی شوروی

قهار محکم اف زمانی رهبری جمهوری شوروی تاجیکستان را به عهده داشت که سیاست پرسترایکو (بازسازی) و گلسناست (آشکاربیانی)میخائیل گرباچ اف به ظهور جریانها و جنبشهای ملی و آزادی‌خواهی در سراسر اتحاد شوروی دامن زده بود.

آن زمان گروهی از فرهنگیان تاجیک برای مقام دولتی گرفتن زبان تاجیکی در تاجیکستان تلاش کردند و این قانون پس از مخالفتهای مکرر مقامات وقت در سال 1989 تصویب شد.

برخی از فرهنگیان معتقد بودند که خود قهار محکم اف مایل به تصویب این قانون نبود. اما آقای محکم اف این ادعا را بی‌پایه می‌داند: "ما هرگز مخالف زبان تاجیکی نبودیم. ما می‌گفتیم که زبان تاجیکی باید دولتی باشد، ولی موقع زبان روسی را نیز باید از دست ندهیم. زیرا بی زبان روسی اقتصاد تاجیکستان پیش نمی‌رود."

نارضایتیهای عمومی و مخالفتهای گسترده با حکومت قهار محکم اف در تاجیکستان، بخصوص، در پی وقوع کودتای معروف به "گ.ک.چ.پ" در مسکو در آخر اوت سال 1990 که منجر به برکناری موقت میخائیل گرباچ اف شد، شدت گرفت.

آن زمان مخالفان آقای محکم اف او را به حمایت از عاملان این کودتا متهم می‌کردند. اما خود وی این ادعا را با خنده رد می‌کند: "این گپ گپ آته‌خان لطیفی بود. یک شب لطیفی نزدم آمد و گفت که چرا “گ.ک.چ.پ” را محکوم نمی‌کنید؟ من پاسخ دادم که “گ.ک.چ.پ” تمام شد. بعد علاوه کردم که تا حال این “گ.ک.چ.پ” یگان کار بدی نکرده است. ما آن را نه پشتبانی کردیم و نه محکوم. وی خودش از بین رفت."

در پی کودتای نافرجام گروهی از مخالفان میخائیل گاربچ اف که سیاستهای او را تهدیدی برای تمامیت ارضی دولت شوروی و عامل فروپاشی نظام کمونیستی می‌دانستند، جمهوریهای سابق شوروی، از روسیه گرفته تا به جمهوریهای فقیر آسیای میانه‌، یک-یک خود را مستقل اعلام کردند.

برخیها آن زمان معتقد بودند که قهار محکم اف مایل به اعلام استقلال تاجیکستان نیست. ولی او می‌گوید که در زمان ریاست جمهوری وی موضوع استقلال اصلاً مطرح نبود.

وی گفت: "روز 21 اوت سال 1991 ما باید در مسکو سازشنامه نو شوروی را امضا می‌کردیم. طبق این سازشنامه، در ساختار اتحاد شوروی و جمهوریها تغییرات جدی باید جاری می‌شد. یعنی، به جمهوریها استقلال بیشتر داده می‌شد، ولی به غیر از کارهای خارجی، راه آهن، برق. دیگر همه صلاحیتها باید در اختیار جمهوریها قرار می‌گرفت."

"زمان هر چه را در جای خود می‌گذارد"

پس از کودتای ماه اوت تظاهرات گسترده اعتراضی علیه قهار محکم اف در دوشنبه آغاز شد. و سرانجام وی روز 31 اوت در جلسه غیرنوبتی پارلمان وقت از سمت ریاست جمهوری استعفا داد. تاجیکستان تنها پس از 9 روز این جلسه استقلال خود را اعلام کرد.

نخستین رئیس جمهوری تاجیکستان می‌گوید که هیچ گاه قصد حفظ قدرت را نداشته است: "در جلسه پارلمان از حدود 200 نماینده به جز از یوسفجان احمداف دیگر همه می‌خواستند که من استعفا دهم. من می‌خواستم بتدریج قدرت را به حکومت نو دهم. ولی اعضای پارلمان نپذیرفتند."

ضمناً، آقای محکم اف، زمانی که تالار جلسه پارلمان را پس از اعلام استعفای خود ترک می‌کرد، گفت که "من می‌روم، اما شما پشیمان می‌شوید."

تا کنون کتب و مقالات زیادی در باره حوادث اوایل دهه 1990، از جمله واقعات "بهمنماه خونین" نوشته و منتشر شده‌اند که در بسیاری از آنها از آقای محکم اف انتقاد شده است.

اما وی در پاسخ به این سؤال که چرا نمی‌خواهد در قبال چاپ چنین مطالبی ابراز نظر کند، گفت که "تاریخ خودش نقش هر کس را جابجا می‌گذارد."

از قهار محکم اف همچنین در باره طرح نیروگاه "راغون" که آن زمان با مخالفتهایی روبرو بود، سؤال کردم. به گفته وی، اگر این مخالفتها نبود، نخستین چرخه این نیروگاه می‌بایست در آغاز سال 1991 فعال شود.

وی گفت: "مخالفان سه نفر بودند. یک نفرشان حالا در امریکا است. آنها به محل ساختمان رفته، مردم را تشویق می‌کردند. من خود رفته، با مردم صحبتها می‌کردم و رضایت آنها را می‌گرفتم، ولی بعد از دو-سه روز اینها می‌رفتند و باز آنها را به مخالفت تشویق می‌کردند."

"به همین دلیل، طول قریب دو سال، از سال 1989 تا 1991، کارهای ساختمانی (در طرح نیروگاه "راغون") طول کشید. اکنون مردم عذاب این کارها را دیده ایستاده است."

از آقای محکم اف پرسیدم که آیا دولت فعلی تاجیکستان طول بیست سال استقلال در سمت درستی پیش می‌رود؟ وی گفت: "بله، بسیار درست. بعد از این قدر احوال وزنین به این درجه رسیدیم، البته خوب است..."