گسترش اعتراضات: کشورهای خاورمیانه در یک نگاه

در پی سقوط رئیسان جمهوری تونس و مصر، نا آرامی در منطقه گسترش پیدا کرده است. آیا این تحولات روی کشورهای دیگر نیز اثر خواهد گذاشت و شاهد برکناری رهبران دیگری در خاورمیانه خواهیم بود؟

یمن

یمن فقیرترین کشور جهان عرب است به طوری که نیمی از مردم آن با درآمدی کمتر از دو دلار در روز زندگی می کنند. حتی قبل از شروع اعتراضات اخیر، حکومت این کشور با مشکلاتی مانند حضور شبکه القاعده و جدایی طلبی مواجه بود.

سوریه

حق نشر عکس BBC World Service

در پی ناآرامی های ماه مارس، تلویزیون دولتی سوریه اعلام کرد که دولت این کشور استعفا داده و بشار اسد نیز این استعفا را پذیرفته است.

روز ۱۶ مارس، ۱۵۰ نفر با وجود ممنوعیت تظاهرات، به خیابان های دمشق آمدند و خواستار آزادی زندانیان سیاسی شدند. ۳۵ نفر دستگیر شدند و طبق گزارش ها در میان آنان یک کودک ۱۰ ساله هم بود.

دو روز بعد مردم در راهپیمایی "روز خشم" در چندین شهر شرکت کردند. در شهر درعا در جنوب دمشق، دست کم چهار نفر کشته شدند.

این موضوع باعث اعتراضات بیشتری در روزهای بعد شد. تظاهرکنندگان ساختمان های دولتی را آتش زدند، در حالی که پلیس سعی می کرد معترضان را با شلیک گاز اشک آور و گلوله واقعی متفرق کند.

کمتر از یک هفته بعد یعنی در ۲۳ مارس، حداقل ۱۰ نفر در درگیری میان نیروهای امنیتی و معترضان در درعا کشته شدند و روز پس از آن هزاران نفر در مراسم یادبود آنان عزاداری کردند.

در پاسخ، رهبران سوریه قول اصلاحات دادند و حتی وعده دادند که لغو حالت اضطراری کشور را که از سال ۱۹۶۳ برقرار بوده، بررسی کنند.

دولت قبلا اعلام کرده بود که کسانی را که مظنون به کشتن معترضان در درعا بوده اند، محاکمه خواهد کرد.

بشار اسد، رئیس جمهوری، سپس دستور آزادی کسانی را داد که در "رویدادهای اخیر" دستگیر شده اند.

بعد از مرگ حافظ اسد، فشارهای سیاسی در سوریه تا حدی کمتر شد. صدها زندانی سیاسی آزاد شدند ولی دادن آزادی

های واقعی سیاسی و تغییر در اقتصاد تحت کنترل دولت، انجام نشد.

اردن

حق نشر عکس BBC World Service

در ۱۸ فوریه درگیری هایی بین مخالفان دولت و طرفداران ملک عبدالله دوم در امان، پایتخت، رخ داد. در ماه ژانویه هزاران نفر از مردم اردن با شرکت در تظاهرات خواستار بهبود وضع اشتغال و کاهش بهای غذا و سوخت شدند.

ملک عبدالله دوم در واکنش به تظاهرات مخالفان، سمیر الرفاعی را از نخست وزیری برکنار و معروف البخیت را جایگزین او کرده است.

اردن هاشمی کشوری کوچک و از نظر منابع طبیعی فقیر است. در این حال، این کشور توانسته نقشی محوری را در تحولات خاورمیانه برعهده بگیرد.

ملک حسین، شاه سابق اردن ۴۶ سال زمامداری کرد و وقتی درگذشت، این کشور همچنان با مشکلاتی از جهت استحکام جایگاه منطقه ای و ایجاد ثبات اجتماعی و اقتصادی مواجه بود.

عبدالله دوم که پس از مرگ پدر زمامدار اردن شد، با وظیفه سختی مواجه است زیرا باید همزمان با برقراری ثبات، به ایجاد اصلاحات نیز بپردازد.

او در نظر دارد طرحی به نام برنامه ملی را برای اجرای تغییرات اجتماعی و اقتصادی به اجرا بگذارد.

الجزایر

حق نشر عکس BBC World Service

الجزایر از ابتدای ماه ژانویه شاهد تظاهرات پراکنده مخالفانی است که خواهان استعفای عبدالعزیز بوتفلیقه از ریاست جمهوری هستند.

برگزارکنندگان تظاهرات اتحادیه های صنفی و احزاب کوچک هستند.

علت اصلی ناآرامی ها در الجزایر، مشکلات اقتصادی از جمله افزایش بهای مواد غذایی است.

آقای بوتفلیقه پیش تر وعده داده بود حالت فوق العاده را در الجزایر لغو کند ولی هنوز زمان این کار را اعلام نکرده است.

حالت فوق العاده نوزده سال است که در الجزایر به اجرا گذاشته شده است.

حکومت الجزایر درآمد زیادی از محل فروش نفت خام و گاز دارد و سعی دارد با افزایش بودجه عمومی از نارضایتی اجتماعی و اقتصادی بکاهد.

ایران

حق نشر عکس BBC World Service

مخالفان دولت در تهران و سایر شهرها در ۱۴ فوریه، ۲۵ بهمن، تظاهرات کردند.

این راهپیمایی که به دعوت رهبران مخالفان و برای نشان دادن همبستگی با مردم تونس و مصر انجام شد، به شدت سرکوب شد.

دو نفر در این روز کشته و تعداد زیادی نیز مجروح شدند.

نظام حکومتی ایران ترکیب پیچیده ای از نهادهای سیاسی مختلف است که عناصری از حاکمیت اسلامی و دموکراسی را در خود دارد.

شبکه ای از مقام ها و نهادهای غیرمنتخب در ایران که زیر نظر رهبری این کشور هستند، در کنار رئیس جمهوری و مجلس منتخب حکومت می کنند.

محمود احمدی نژاد که نخستین بار در سال ۲۰۰۵ به ریاست جمهوری ایران رسید، یک فرد تندرو است.

آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران بالاترین مقام در کشور است. او رئیس قوه قضائیه، فرماندهان ارشد نیروهای مسلح، رئیس رادیو و تلویزیون دولتی و امامان جمعه را منصوب می کند. او همچنین رئیس جمهور منتخب را تنفیذ می کند.

بحرین

حق نشر عکس BBC World Service

سازمان ملل متحد کاربرد اقدامات خشونت آمیز و "حیرت آور" توسط نیروهای امنیتی علیه مخالفان دولت در اواسط ماه مارس را محکوم کرده است.

نیروهای امنیتی در بحرین توانستند هزاران نفر از مخالفان دولت را که به مدت چند روز در میدان لوءلوء منامه تحصن کرده بودند، متفرق کنند.

اقدامات خشونت بار پس از ورود ۱۵۰۰ سرباز از عربستان سعودی و امارات متحده عربی به بحرین رخ داد. خاندان آل خلیفه

که بر بحرین حکومت می کنند خواستار اعزام این سربازارن شدند تا نظم را به آن کشور بازگردانند.

حمله به معرتضان با گلوله پلاستیکی، باتوم و گاز اشک آور انجام شد و مرگ سه نفر و جراحت ۳۰۳ نفر را به همراه داشت.

یکی از عوامل ناآرامی در بحرین نارضایتی اکثریت شیعه از حکومت اقلیت سنی است.

خاندان آل خلیفه از قرن هجدهم بر بحرین حکومت کرده اند.

معترضان از وضع بد اقتصادی، فقدان آزادی سیاسی و تبعیض علیه شیعیان ناراضی هستند.

شیخ حمد بن عیسی آل خلیفه که در سال ۱۹۹۹ به پادشاهی بحرین رسید، سعی کرده است با اصلاحات محدود روابط خود را با شیعیان بهبود ببخشد.

حکومت بحرین که مرکز بانکداری اسلامی منطقه و مقر ناوگان پنجم دریایی آمریکاست، از سال ۲۰۰۲ مشروطه سلطنتی شد.

تونس

حق نشر عکس BBC World Service

در پی اعتراضاتی که منجر به کشته شدن چندین تن شد و همچنین تحصنی که ده ها هزار نفر در آن شرکت کرده بودند، محمد غنوشی نخست وزیر موقت تونس در ۲۷ فوریه از سمت خود استعفا داد.

در پی این استعفا، قائد السبسی به عنوان نخست وزیر جدید این کشور سوگند یاد کرد.

در هشتم مارس آقای السبسی دولت موقت جدیدی را معرفی کرد که از تکنوکرات ها تشکیل شده؛ کسانی که در دولت های زین العابدین بن علی، رئیس جمهور سابق کار نکرده اند.

آقای بن علی پس از تظاهرات گسترده مخالفان و درگیری پلیس با آنها از تونس فرار کرد.

ناآرامی های تونس پس از آن شروع شد که یک جوان بیکار در ماه دسامبر به خاطر ممانعت ماموران دولتی از فروش سبزیجات در خیابان خود را به آتش کشید و درگذشت.

اعتراض مردم در شهر سیدی بوزید به سرعت به سایر نقاط تونس گسترش یافت. پلیس برای مقابله با مخالفان به سوی آنها آتش گشود که افزایش تنش ها را به همراه داشت.

گزارش شده است که آقای بن علی به دلیل سکته مغزی اکنون در بیمارستانی در عربستان سعودی در حالت کماست.

عربستان سعودی

حق نشر عکس BBC World Service

عربستان سعودی یکی از مذهبی ترین کشورهای خاورمیانه است.

این کشور به خاطر منابع غنی نفت خام از کشوری بیابانی به یکی از ثروتمندترین کشورهای منطقه تبدیل شده است.

رهبران عربستان سعودی با معضل حرکت به سوی اصلاحات و مقابله با خشونت های تندرویان مواجه هستند.

خانواده حاکم آل سعود همواره در جهت ایجاد ثبات و سرکوب تندرویان حرکت کرده است.

حکومت سعودی فعالیت مخالفان را کاملا غیرقانونی اعلام کرده است.

اهمیت منطقه ای عربستان سعودی به این خاطر است که ملک عبدالله بن عبدالعزیز آل سعود به عنوان نگهبان منافع گسترده ملل عرب شناخته می شود.

زین العابدین بن علی، رئیس جمهوری سابق تونس به عربستان سعودی پناهنده شده است.

لیبی

حق نشر عکس BBC World Service

قیامی که علیه معمر قذافی در ۱۶ فوریه آغاز شد، تبدیل به نزاعی مسلحانه علیه دولت شده است. ائتلافی از چندین کشور به رهبری کشورهای عضو پیمان ناتو، پس از صدور قطعنامه سازمان ملل، برای حمایت از جان غیرنظامیان وارد عمل شده اند.

در درگیری میان مخالفان مسلح با نیروهای دولتی برای تحت کنترل گرفتن شهرهای لیبی تاکنون هزاران نفر کشته و شماری بیشتر مجروح شده اند.

تعدادی از شهرهای مهم ساحلی این کشور اکنون در دست مخالفان و تعدادی دیگر در دست نیروهای دولتی است که طرابلس، پایتخت، را نیز تحت کنترل دارند. مخالفان کنترل بنغازی در شرق این کشور را در دست دارند.

عملیات نیروهای ائتلاف تا حد زیادی به صورت حملات هوایی بوده است. در ابتدا این عملیات با هدف اعمال یک منطقه پرواز ممنوع انجام شد ولی سپس شامل حملاتی به نیروی های زرهی دولتی نیز شد. قطعنامه ۱۹۷۳ سازمان ملل متحد "همه اقدامات لازم به جز اشغال" لیبی ‌را مجاز دانسته است.

سرهنگ قذافی که از سال ۱۹۶۹ در قدرت بوده، قدیمی ترین رئیس کشور در آفریقا و خاورمیانه است.

طبق برآورد سازمان ملل، از آغاز درگیری در لیبی حداقل ۳۳۵ هزار نفر، از جمله ۲۰۰ هزار تبعه خارجی، از این کشور به خارج گریخته اند.

مراکش

حق نشر عکس BBC World Service

ده ها هزار مراکشی به اعتراضات روز ۲۰ فوریه پیوستند. خواسته آنان این بود که سلطان محمد ششم، پادشاه این کشور باید بعضی از اختیارات خود را به دولت تازه تاسیس واگذار کند و به نظام قضایی استقلال بیشتری بدهد.

اصلی ترین گروه مخالف حکومت در مراکش هشدار داده است در صورتی که اصلاحات اقتصادی به طور جدی به اجرا گذاشته نشود، "حکومت استبدادی" سرنگون خواهد شد.

مراکش دچار مشکلات شدید اقتصادی است. دولت این کشور برای مقابله با افزایش بهای کالاهای اساسی، یارانه های دولتی را افزایش داده است.

از سوی دیگر، انتشار اخباری درباره نزدیکان سلطان محمد ششم در سایت افشاگر ویکی لیکس به وجهه خانواده سلطنتی لطمه زده است.

محمد ششم خود را حامی فقرا و مبارزه با فقر را اولویت اصلی خود می داند. او با اجرای سیاست های آزادسازی اقتصادی سعی دارد سرمایه گذاران خارجی را به این کشور جذب کند.

مقام های مراکشی می گویند این موضوع به ارائه بهتر خدمات شهری به حاشیه نشین ها و ساکنان مناطق روستایی کمک کرده است.

اما سازمان های غیردولتی در مراکش می گویند تغییر چندانی در این کشور رخ نداده، فقر همچنان گسترده و میزان بیکاری نیز بالاست.

کارکنان بخش های دولتی و خصوصی تاکنون چند بار دست به اعتصاب زده اند.

شهروندان مراکش همانند مصر و الجزایر از آزادی بیان محدودی برخوردار هستند و حکومت این کشور تاکنون توانسته تظاهرات مخالفان را کنترل کند.

مراکش همانند اردن دارای یک حکومت پادشاهی است که از حمایت عمومی خوبی بهره مند است.

مصر

حق نشر عکس BBC World Service

از زمان کناره گیری حسنی مبارک در ۱۱ فوریه، ارتش مصر اداره کشور را به دست گرفته است.

آقای مبارک پس از ۱۸ روز ناآرامی و تظاهرات گسترده مخالفان از ریاست جمهوری مصر کناره گیری کرد.

او که ۸۲ سال سن دارد، نزدیک به سی سال مصر را رهبری کرد.

شورای عالی نیروهای مسلح مصر وعده داده است در یک دوره شش ماهه زمینه انتقال قدرت به غیرنظامیان را فراهم کند.

مصر سال های طولانی به عنوان کانون ثبات خاورمیانه شناخته می شد ولی ناآرامی هایی که از ۲۵ ژانویه علیه حسنی مبارک آغاز شد، وضع این کشور را دگرگون کرد.

فقر، افزایش قیمت کالاهای اساسی، اختلاف طبقاتی، نارضایتی گسترده از فساد اداری، رانت خواری نخبگان و افزایش بیکاری در بین جوانان از علت های اعتراض گسترده علیه حکومت آقای مبارک بود.

پیش بینی می شود در صورت برگزاری انتخابات آزاد و عادلانه در مصر، گروه اسلام گرای اخوان المسلمین از وضع خوبی برخوردار شود. آمریکا و اسرائیل نگران تمایل مصر به سوی اسلام گرایی هستند.