روز ارتش ملی: تنها میراث ارتش شوروی؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بسیاری از جوانان به سبب مشکلات موجوده در ارتش از خدمت نظامی کناره‌جویی می‌کنند

کامران از جمله اندک جوانانیست که ضمن پاسخ به این سؤال که آیا می‌خواهی در ارتش تاجیکستان خدمت نظامی کنی، جواب رد داد.

وی می‌گوید که قبلاً دولت باید وضعیت ارتش را بهبود بخشد و سپس از جوانان دعوت کند که خدمت نظامی در ارتش را انجام دهند.

کامران دانشجوی سال چهارم دانشگاه پلی‌تکنیک تاجیکستان است. وی می‌گوید: "نظامیان کشورهای دیگر را ببینید، خوشتان می‌آید، ولی اگر سربازان تاجیک را در خیابان بینید، به پوشش آنها و لاغری بدنشان رحمتان می‌آید."

کامران معتقد است که دهها سربازی که در ارتش ملی خدمت نظامی انجام می‌دهند، به طور اجباری به ارتش اعزام شده‌اند.

بر اساس اظهارات مقامات تاجیکستان، سرپیچی از خدمت نظامی جرم محسوب می‌شود و مجازات جنایی را به دنبال دارد.

بر خلاف کامران، بسیاری از جوانان که در خیابانهای دوشنبه با آنها صحبت کردیم، می‌گویند که آماده هستند در ارتش تاجیکستان خدمت کنند. زیرا به گفته آنها، "خدمت به وطن وظیفه مقدس هر فرد تاجیک است."

ارتش ملی تاجیکستان سال 1993 در زمان بی‌ثباتی و جنگ داخلی در این کشور تأسیس شد و سهم خود را از ارتش بزرگ شوروی نگرفت. تنها چیزی که ارتش تاجیکستان از شوروی به میراث گرفت، روز 23 فوریه بود که در دوران شوروی نیز در این روز از تأسیس ارتش شوروی تجلیل می‌شد.

روز ارتش ملی

بر اساس اطلاع دفتر مطبوعاتی وزارت دفاع تاجیکستان، صبح روز چهارشنبه 23 فوریه به مناسبت سالگرد تأسیس ارتش ملی این کشور، مسئولان وزارت دفاع در پارک "غلبه" شهر دوشنبه در مراسم گل‌گذاری به پای مجسمه شهیدان جنگ دوم جهانی شرکت کردند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption ژنرال خیر‌الله‌اف بیش از 15 سال است که وزیر دفاع تاجیکستان است

سپس، در بنای این وزارت جلسه ویژه‌ای در رابطه با هجدهمین سالگرد تاسیس این ارتش برگزار شد و تجلیل از روز ارتش ملی با برگزاری کنسرتی در کاخ جامی پایتخت تاجیکستان برای افسران و سربازان این ارتش به پایان رسید.

این در حالیست که به گفته عده‌ای از صاحب‌نظران، سالی که سپری شد، برای ارتش ملی تاجیکستان یکی از دشوارترین سالها بوده است. در پاییز سال 2010 در شرق تاجیکستان افسران و سربازان این ارتش با افرادی که دولت آنها را تروریست می‌نامد، درگیر جنگ بودند.

این درگیری از کُشته شدن 25 سرباز ارتش تاجیکستان در اثر حمله افراد مسلح مخالف دولت آغاز شد و در ماه ژانویه گذشته با کُشته شدن هشت نفر از پیکارجویان، به شمول علاءالدین دولت اف که رهبر پیکارجویان خوانده می‌شد، به پایان رسید.

ارتش ملی تاجیکستان جوانترین ارتش در میان کشورهای مستقلل مشترک‌المنافع است.

تقریباً از سالهای اول تأسیس این ارتش ژنرال شیرعلی خیر‌الله‌اف، از افراد نزدیک به رئیس جمهوری تاجیکستان، سمت وزارت دفاع این کشور را بر عهده دارد.

در سالهای نخست تأسیس ارتش ملی تعداد نظامیان حرفه‌ای ناچیز بود و آن سالها این ارتش به افسران سابقدار و متخصصان نظامی شدیداً نیاز داشت.

ولی در اوایل سالهای 2000، بعد از آغاز عملیات ائتلاف ضد تروریسم در افغانستان، همکاریهای نظامی با فرانسه، کشوری که نظامیان آن در فرودگاه شهر دوشنبه مستقرند، کمکهای آن کشور به نظامیان تاجیک منجر به بهتر شدن وضعیت ارتش ملی شده است.

البته، از آن زمان تا کنون، چند کشور خارجی دیگر، از جمله آمریکا، کشورهای اروپایی، هند و چین نیز در کنار روسیه به آموزش نظامیان تاجیک کمک کرده‌اند و کمکهای فنی و مالی به نهادهای امنیتی و دفاعی تاجیکستان ارائه داده‌اند.

"گوریز، آبلاوا!"

بر اساس آمار غیررسمی، در ارتش ملی تاجیکستان بیش از 20 هزار سرباز و افسر خدمت می‌کنند و همه‌ساله هزارها نفر از جوانان به خدمت در صف نیروهای مسلح جذب می‌شوند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای سعیداف می‌گوید که ارتش باید به جوانان امتیازهای ویژه دهد

اما سؤال مطرح این است که چرا تا حال بسیاری از جوانان زیر سن 25 سال از ایفای خدمت نظامی در ارتش کناره‌جویی می‌کنند؟

تحلیلگران می‌گویند بیشتر جوانانی که حالا در روسیه مشغول کارهای موسمی (فصلی) ستند، عمداً تا 30 سالگی به تاجیکستان نمی‌آیند، تا آنها را به زور به خدمت نظامی وادار نکنند.

در گذشته از موارد زیاد بازداشت و اعزام اجباری جوانان به ارتش که در میان مردم بیشتر به عنوان "ابلاوا" معروف است، گزارش شده است. همه‌ساله بسیاری از والدان از بازداشت فرزندانشان و مجبوراً اعزام کردن آنها به ارتش شکایت می‌کنند.

ولی مسئولان امور نظامی، اطلاعات در باره بازداشت جوانان و وادار کردن آنها به خدمت نظامی را تکذیب می‌کنند و می‌گویند که در سالهای اخیر جوانان زیادی علاقه‌مندی خود را برای انجام خدمت داوطلبانه در ارتش ملی اظهار کرده‌اند.

فیروز سعیداف، کارشناس محلی، می‌گوید که سبب اصلی سرپیچی اکثر جوانان از خدمت داوطلبانه در ارتش آن است که "مردم نمی‌خواهند دو سال وقت خود را بیهوده سپری کنند، زیرا همه در فکر آن هستند که چه طور درآمد روزگار برای زندگی روزمره را پیدا کنند."

آقای سعیداف همچنین گفت: "در دوران شوروی نیز بسیاریها به طور اجباری به خدمت نظامی می‌رفتند. اما در آن زمان برای آنهایی که خدمت نظامی را از سر گذرانده‌اند، امتیازهای ویژه‌ای برای تحصیل در دانشگاهها وجود داشت. همچنین، برای استخدام به مشاغل خوبی در برخی از وزارتخانه‌ها افرادی که خدمت نظامی را پشت سر کرده بودند، امتیاز داشتند."

همچنین، آقای سعیداف می‌گوید که آن زمان ارتش شوروی همزمان با اجرای خدمت نظامی جوانان را به آموزش مشاغل ویژه‌ای نیز جلب می‌کرد.

از سویی دیگر، برخی از صاحب‌نظران یکی دیگر از سببهای سرپیچی جوانان از خدمت نظامی در ارتش ملی را به وجود موارد اذیت و آزار تازسربازان از سوی هم‌صفان مهتر آنها در ارتش تاجیکستان مربوط می‌دانند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در ارتش تاجیکستان بیش از 20 هزار سرباز و افسر همه‌ساله خدمت نظامی انجام می‌دهند

هرچند سربازان سابق از وجود موارد فراوان مهترسالاری یا "دیداوشینا" در ارتش خبر می‌دهند، ولی مقامات نظامی تاجیکستان همواره این ادعاها را رد می‌کنند و می‌گویند که چنین مواردی در ارتش ثبت نشده است.

در ماه مارس سال گذشته سربازان گارد ملی تاجیکستان با از هم خدمتان خود و همه ارتشیان در این کشور خواسته بودند که به آن چه "کلانگرایی" (دیداوشینا) -- و یا مهتر سالاری و رابطه سربازان قدیمی با سربازان تازه -- خوانده می‌شود، در صفوف نیروهای مسلح پایان دهند.

این بیانیه در نشریه "رادمردان"، وابسته به گارد ملی تاجیکستان، منتشر شده بود و در از جمله آمده بود که این رابطه ها "مثل مرض و زهرپیچکی از بیگانگان" از ارتش شوروی سابق به ارتش جوان تاجیکستان راه یافته است.

مؤلفان این نامه ضمن دعوت سربازان به ریشه‌کنی مهترسالاری در ارتش نوشته بودند که این گونه بدرفتاری "با هویت و خلقت مردم ما، دین و مذهب ما بیگانه و ناسازگار" است.

اما به گفته منابع آگاه، هرچند از سربازان و افسران واحدهای مختلف وزارت دفاع نیز خواسته شده بود که زیر این بیانیه را امضا کنند، ولی مقامات این وزارتخانه از این کار مانع شده و گفته‌اند که در صفوف ارتش چنین پدیده‌ای اصلاً وجود ندارد.

این در حالیست که در گذشته از موارد گوناگون مرگ و میر سربازان در شرایط مشکوک در صفوف نیروهای مسلح تاجیکستان گزارشهای منتشر شده است.