دادگاه یا مسجد: رفع مسائل خانوادگی کجا امکان‌پذیر است؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption تعداد افرادی که برای مشورت و طلاق به نزد داملاها می‌آیند، در حال افزایش است

مولوده، اسم مستعار یک ساکن 30 ساله شهر دوشنبه است که به بخش فتوای اداره مفتیات (فتواها) تاجیکستان رفته است، تا مشخص کند که بعد از “یک بار طلاق” گفتن شوهرش آیا می‌تواند زندگی را با همسرش ادامه‌دهد؟

مولوده می‌گوید که شوهرش آموزگار است و برای او شرط گذاشته است که "اگر از در خانه بی اجازه من بیرون روی، سه طلاقه خواهی شد."

وی افزود: "من یک روز این شرط شوهرم را فراموش کردم و به بیرون از در خانه رفتم و پسربچه 11 ساله‌ام به پدرش این خبر را رساند. و شوهرم مرا یک طلاق داد. حالا من نزد داملا آمدم، تا بدانم که برای ادامه‌زندگی با شوهرم فرصت دارم؟"

از این زن ساکن شهر دوشنبه پرسیدم که چرا به دادگاههای دولتی مراجعه نمی‌کند؟ وی پاسخ داد که به دادگاههای دولتی رفتن مشکلات زیادی دارد.

مولوده افزود: "من بیشتر به داملا باور دارم. این جا بدون هیچ مشکلی می‌آیی و مشورتهای درستی به مردم می‌دهند. من بار دوم است که این جا می‌آیم."

پرداخت حق فتوا

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای شریف اف می‌گوید که بیشتر ساکنان برای حل مسائل خانوادگی از آنها مشورت می‌پرسند

مانند مولوده همه‌ روزه تعداد زیاد دیگری از شهروندان برای مطرح کردن مسائل خانوادگی و یافتن راههای حل آنها به اداره مفتیات مراجعه می‌کنند.

اسلام‌الدین شریف اف، مسئول بخش فتوای اداره مفتیات تاجیکستان، می‌گوید که همه‌ روزه دهها نفر به نزد وی برای دادخواهی می‌آیند.

آقای شریف اف افزود: "مسئله اصلی که بیشتر مردم برای حل آن به ما مراجعه می‌کنند، طلاق و مشکلات موجود در روزگار زوجهاست. شکایت آنها را ما بر اساس فقه حنفی حل می‌کنیم."

"اساسا، زنان بیشتر از بدمستی شوهرها شکایت می‌کنند که آنها را مردها به هنگام مستی آزار و اذیت می‌کنند. البته همه‌ روزه شنیدن این شکایات برای ما سخت است."

به گفته این مسئول اداره مفتیات، سرمایه (هزینه) برای خدمات بخش فتوا را ساکنان در صندوق ویژه مسجد پرداخت می‌کنند و مقدار این سرمایه از روی (بر اساس) شکایات مقرر می‌شود.

آقای شریف اف می‌گوید که برای دادن فتوا در مسئله طلاق زوجها بیش از 80 سامانی پرداخت می‌کنند. به گفته وی، مسئله دیگری که مردم برای حل آن به بخش فتوا می‌آیند، قرض و سودخوری بوده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای تورجانزاده گفت گرفتن پول برای مشورتهای دینی منع است

اما پرداخت حق فتوا در حالیست که اکبر تورجانزاده، روحانی سرشناس، می‌گوید که اسلام قطعاً گرفتن سرمایه برای ارایه اطلاعات مذهبی و یا مشورت را منع کرده است.

آقای تورجانزاده افزود: "شریعت اسلامی تنها خیریه داوطلبانه را اجازه می‌دهند. و برای ما شرمندگی است که برای مشورت مذهبی و یا فعالیتهای دیگر مذهبی پول ستانیم. این امر حاکی از آن است که چنین افراد مذهبی در میان مردم محبوبیتشان را از دست می‌دهند."

ناآگاهی مذهبی؟

آقای تورجانزاده می‌گوید که دانش مذهبی برخی از مردم کاسته شده است و بیشتر آنها حقوقی را که دین اسلام برای آنها معین کرده است، نمی‌دانند.

مولوده را در پانزده‌سالگی والدان فاتحه کرده‌اند (به نامزدی در آوردن) و وی می‌گوید که در آن زمان جانب نامزدش که افراد مذهبی هستند، شرط گذاشته بودند که مولوده باید آموزش در مدرسه را قطع کند.

مولوده می‌گوید: "من از این کارم حالا پشیمان هستم، ولی علاجی ندارم. من با وجود آن که همسرم مرا همیشه تهدید می‌کند، می‌خواهم با وی زندگی را ادامه‌دهم. زیرا سه فرزندم را در آینده به تنهایی بزرگ کرده نمی‌توانم."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption درهای بخش فتوای مساجد همیشه به روی مردم باز است

مثل مولوده مشکل اصلی بسیار دیگر از زنان طلاق شده در تاجیکستان تنها، بدون سرپناه و سرمایه بزرگ کردن فرزندانشان است.

حتی زنانی که از شوهر‌هایشان جدا شده، آنها را به دادگاهها کشیده‌اند، نیز در نهایت از منزل شوهرهایشان تنها کودکان خود را با خود می‌برند. زیرا شوهران زنان خود را از حق زندگی در منزل مشترَک و حق اموال دیگر خانه محروم می‌کنند.

معمولاً، منازل خصوصی رسماً به نام والدان شوهران ثبت نام شده و بیشتر دامادان بعد از ازدواج از ثبت زنان و کودکانشان در منازل پدر و مادران کناره‌جویی می‌کنند.

بی‌اعتمادی به دادگاه

مولوده می‌گوید که شوهرش قصد دارد از وی جدا شود. اما سؤال مطرح این است که در صورت جدایی مولوده از شوهرش، آیا حقوقی که وی چون زن خانواده و مادر سه فرزند دارد، در این مؤسسه به نظر گرفته خواهد شد و یا خیر؟

شهرت قدرت اف، وکیل مدافع و حقوقدان، می‌گوید که مؤسسه‌های مذهبی عادتاً در حل مسائل خانوادگی و مشکلات دیگر به جانبها حقوق واقعی را ارائه کرده نمی‌توانند.

آقای قدرت اف افزود: "بر اساس قانون خانوادگی تاجیکستان، نکاح رسماً در مؤسسه‌های دولتی ثبت می‌شود و طلاق نیز در این مؤسسه‌ها ثبت می‌شود. اما این که اخیراً مردم بیشتر به بخش فتوا مراجعه می‌کنند، بیانگر آن است که باوری به دادگاهها در میان مردم کاسته شده است."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption برخی از ساکنان می‌گویند که برای مراجعه به دادگاهها با مشکلاتی روبرو می‌شوند

به گفته حقوقدانها، بررسی مسائل خانوادگی در دادگاهها وقت و سرمایه زیادی می‌خواهد و مردم معمولاً از مراجعه به دادگاه خودداری می‌کنند. از سوی دیگر، اعتماد مردم به بررسی و حل منصفانه اختلافات خانوادگی کاهش یافته است.

برای برخی از مردم، وارد شدن به ساختمان دادگاهها نیز به آسانی امکان‌پذیر نبوده است. در نزد درهای ورودی دادگاهها پاسابانها قرار دارند و معمولاً ساکنانی را که برای مشورت و یا دادخواهی به این مؤسسه‌ها می‌آیند، بازپرسی می‌کنند.

در حالی که دادگاهها امکان حل سریع و عملی مسائل خانوادگی را ندارند، به نظر می‌رسد که درهای مساجد و اداره مفتیات به روی مردم معمولاً باز بوده و به گفته مسئولان، آنها همیشه آماده هستند که به سؤالات مردم پاسخ دهند.

ولی به گفته حقوقدانها، فتواهای روحانیان اگر چه ممکن است از نگاه شرعی درست باشد، اما در هر صورت، برای زن و شوهرانی که از هم جدا می‌شوند، تصمیم نهایی با دادگاه است.