به روز شده:  15:43 گرينويچ - چهارشنبه 30 مارس 2011 - 10 فروردین 1390

تاجیکستان

رویاهای بیست ساله در سرزمین کوچک خورشید نشان

مجسمه اسماعیل سامانی در مرکز پایتخت در محلی گذاشته شده که زمانی محل مجسمه لنین بود

وقتی به نقش و نگار پارچه های سنتی و لباس و کلاه های محلی تاجیکان بنگری، همه جا خورشید در شکل های مختلف جلوه می کند. پژوهشگران می گویند این به زمان "مهر پرستی" بر می گردد که خورشید در مرکز باورهای دینی مردم منطقه قرار داشت.

اما خورشیدی که بر سوزنی ها، طاغی‌ها (کلاه) و چگن‌های (قبا) دست دوز تاجیکی در طول تاریخ نقش انداخته بود، امروز هم آذین بخش اطراف مجسمه رودکی شده و هم چون مشعلی بر پیکره اسماعیل سامانی در میدان مرکزی شهر دوشنبه نشسته است.با این همه روند هویت یابی هنوز هم پس از بیست سال استقلال در تاجیکستان به پایان نرسیده است.

جمهوری تاجیکستان ناحیه ای کوهستانی و آفتابی است که بین دریای (رود) خروشان آمو (جیحون) و رود آرام تر سیر (سیحون) در سال 1924 به عنوان یک جمهوری خودمختار، در درون جمهوری ازبکستان بنا گذاشته شد و در سال 1929 خود جمهوری مستقل سوسیالیستی شوروی شد.

تاجیکستان، در زمان فروپاشی و جدایی جماهیر شوراها (1991)، برای یافتن هویت تاریخی خود چنان دچار آشفتگی و چند پارگی شد که برون رفت از آن تنها با جنگ و خون شمار زیادی از مردم و فقر و فلاکت همگانی میسر شد.

اما اکنون نوزده سال بعد از آغاز جنگ داخلی و نزدیک به 14 سال پس از امضای موافقت نامه صلح بین حزب حاکم "خلق دمکرات" و نیروهای اسلامی (حزب نهضت اسلامی) که به پایان درگیرها منجر شد، با تاجیکستانی دیگر روبه رو هستیم. تاجیکستانی که مانند سال های آخر دوره شوروی به نوعی آرامش و ثبات دست یافته و زندگی و امید به دست کم بخش‌هایی از جامعه راه یافته است.

امروزه بخصوص شهر دوشنبه (پایتخت) در حال تغییر است. مغازه ها و ساختمان ها، اتوبوس ها و ماشین های سواری نو شده اند و مراکز تجاری و بانک ها در گوشه و کنار شهر سر به آسمان کشیده اند. حالا این شهر به امید بسیاری از تاجیکان روستاهای کشور تبدیل شده که برای یافتن کار به آنجا می آیند.

اما یافتن کار در دوشنبه آسان نیست. بسیاری از جوانان این شهر و دیگر مناطق کشور برای یافتن کاری بهتر به روسیه و دیگر کشورها مهاجرت می کنند و این درحالی است که چین کارگرانش را از آن کشور به تاجیکستان می‌آورد تا قرارداد های اقتصادی بزرگ خود را با این همسایه کوچک خود عملی کند؛ و در کنار مشکلات دیگر این یکی از دلایل برای وجود تنش هایی سیاسی و اجتماعی در جامعه تاجیکستان است.

اگر بیست سال پیش ایرانی بودن و زبان فارسی در تاجیکستان چیزی غریب و ناشناخته بود و اکثر مردم به لهجه فارسی به عنوان زبانی "نا مأنوس و نا آشنا" به روسی پاسخ می دادند، امروز بسیاری از تاجیکان به ایرانیان با لهجه فارسی گفتگو می کنند و ایرانی بودن دیگر در دوشنبه مسئله ای آشناست

امروز کم نیستند تاجیکانی که با وجود بهبود نسبی شرایط نسبت به چند سال پیش همچنان خواهان تغییر و بهسازی شرایط سیاسی و اجتماعی هستند بخصوص که سطح حقوق های رسمی در مقابل قیمت های بالای مواد غذایی و مسکن بسیار پایین است آن هم برای مردمی که هنوز مسکن مجانی، داشتن کار و قیمت های نازل و ثابت زمان شوروی را به یاد دارند.

تغییر نام و مجسمه های میدان اصلی شهر؛ نمادی از تغییرات؟

حوادث سیاسی و اجتماعی در تاجیکستان بیست سال گذشته بسیار بوده است؛ اما گویی تغییرات پی در پی در میدان اصلی شهر که زمانی "میدان لنین" نام داشت نمایانگر تغییر در جامعه تاجیکستان هم هست.

در قلب شهر دوشنبه که تا اواسط دهه شصت "استالین آباد" نامیده می شد مجسمه لنین قرار داشت. در سال 1991 با کوشش تعدادی از روشنفکران که در آن زمان ملی‌گرا بودند، مجسمه بزرگ فردوسی جای لنین را گرفت، اما مجسمه لنین به حیات خود در تاجیکستان ادامه داد و تنها از مرکز شهر به حاشیه آن انتقال یافت. بعد از جنگ داخلی حکومت تاجیکستان و شهرداری دوشنبه تصمیم گرفتند مجسمه فردوسی را هم به پارکی دورتر از مرکز شهر منتقل کنند و مجسمه ای بزرگ از شاه اسماعیل سامانی که هزار سال پیش حکومتی به قول آنها تاجیکی در بخارا تشکیل داده بود به جای او بنشانند.

اگر چه امروز بخارا خارج از مرزهای تاجیکستان قرار دارد و حتی سفر به آن برای تاجیکان بسیار دشوار است، اما پایتخت معنوی و "غایبانه" (از راه دور) تاجیک زبانان شمرده و اسماعیل سامانی هم پدر معنوی زبان تاجیکی محسوب می شود. در دوره شوروی یک "لنین کوچکتر" هم در لابلای درختان پارک مجاور مجسمه می زیست.

از لنین تا رودکی، از رودکی تا ...

در آن دوره بحث های داغی وجود داشت که آیا لنین باید از زندگی مردم تاجیک به کل حذف شود یا به عنوان بخشی از تاریخ کشور ادامه حضور داشته باشد. اما بالاخره این مجسمه لنین هم جایش را به رودکی داد که امروز پشت مجسمه اسماعیل سامانی زیر طاق نمایی با نقوش خورشیدی و در کنار حوضی بزرگ به جهان جدید تاجیکان می نگرد. کمی دورتر هم کاخ جدید ریاست جمهوری ساخته شده که نور پردازی شبانه به آن در کنار مجسمه اسماعیل سامانی و ابو عبدالله رودکی فضای تماما روسی شهر دوشنبه را تغییر داده و یک فضای آشناتر شرقی به وجود آورده است.

در نزدیکی همین پارک هم کتابخانه ای بزرگ ساخته می شود که ساختمان آن هنوز نیمه تمام است. اگر چه کتابخانه فردوسی که در زمان شوروی ساخته شده کمی دورتر از این میدان، هنوز مرکزی بزرگ و قابل اعتماد برای پژوهشگران داخلی و خارجی است، ناظرین ساختن کتابخانه جدید دوشنبه را الهام گرفته از کتابخانه "جندی شاپور" تعبیر می کنند که در مجموعه ساختمان های دولتی زمان ساسانیان قرار داشت.

تغییر و تحولات چند سال گذشته در دوشنبه و در تاجیکستان تنها در ساختمان های دولتی و نیمه دولتی که چهره شهر را از یک قضای کاملا روسی به یک شهر مدرن با عناصر معماری گاه شرقی تبدیل کرده است، خلاصه نمی شود. باورهای مردم تاجیکستان هم در حال تغییر است. در حالیکه روشنفکران تاجیک با کوشش های خود باور به هویت ملی تاجیکی را تشدید کرده اند، اسلام بعنوان دین سنتی تاجیکان، با کمک یا بدون کمک احزاب اسلام گرا در تاجیکستان گسترش یافته و بر عده زنان محجبه و مردان جوان با ظاهر اسلامی در کنار آنهایی که ظاهر اروپایی دارند افزوده شده است. امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، سال 2009 را به عنوان سال امام اعظم (ابوحنیفه بنیان گذار مذهب سنی حنفی) اعلام کرد.

مجسمه ابو عبدالله رودکی سمرقندی، "بنیانگذار ادبیات کلاسیک فارسی" در نزدیکی کاخ جدید ریاست جمهوری گذاشته شد

افزایش اسلام گرایی باعث شد که شماری از جوانان تاجیک برای تحصیل در مدارس اسلامی به کشورهای دیگر بروند اما آقای رحمان طی فرمانی سال گذشته از این افراد خواست که به کشور برگردند. آقای رحمان به خانواده های آنان توصیه کرد نگذارند فرزندان آنها به افراط گرایی کشیده شوند.

گنبد فیروزه ای مسجد جامع دوشنبه هم امروز جلوه جدیدی به شهر داده و مساجد محله های مختلف فعال و محل اجتماع است. این در حالیست که رستورانها، دیسکو ها و حتی کلوپ های شبانه هم در تاجیکستان دایر است.

نژاد آریایی و زبان و فرهنگ فارسی

در کنارهمه اینها مقامات عالی و بخصوص رئیس جمهوری با شدت و حدت بر "آریایی بودن" تاجیکان تاکید می کنند و از همین رو روابط رسمی این دولت با کشورهای ایران و افغانستان بر اساس این هم نژادی گسترش یافته است.

این در حالی است که روابط با روسیه که طی دهه ها جای پایی بسیار قوی تر در تاجیکستان داشت رو به سردی است. به گفته ناظران شاید قرارداد موجود با روسیه برای حفاظت از مرزهای تاجیکستان تمدید نشود و جای روسیه را نیروهای دیگر و حتی آمریکایی ها بگیرند. از نظر اقتصادی به نظر می رسد چین و ترکیه و ایران هم جای روسیه را تنگ کرده باشند. امروز بسختی می توان در دوشنبه اتومبیل های لادای روسی را دید که تا ده سال پیش اکثریت ماشین های این شهر را تشکیل می دادند.

اگر بیست سال پیش ایرانی بودن و زبان فارسی در تاجیکستان چیزی غریب و ناشناخته بود و اکثر مردم به لهجه فارسی به عنوان زبانی "نا مأنوس و نا آشنا" به روسی پاسخ می دادند، امروز بسیاری از تاجیکان با ایرانیان با لهجه فارسی گفتگو می کنند و ایرانی بودن دیگر در دوشنبه مسئله ای آشناست. فرهنگ غذایی ایرانی هم حداقل در کنار دیگر غذاها ظاهر شده و در کنار خوراک های روسی، ازبکی، تاتاری و گرجی که در آن سال ها بسیار معمول تر از غذاهای ایرانی بود طرفداران خود را دارد. تعدادی از دانشجویان تاجیک برای تحصیل به تهران می روند و تعداد دانشجویان ایرانی که در تاجیکستان مشغول تحصیل شده اند افزایش یافته و حتی ازدواج هایی بین ایرانیان و تاجیکان صورت گرفته است.

امروز کاملا متفاوت با بیست سال پیش تاجیکستان بعد از تجربه تلخ جنگ به خود آمده و راه هایی برای سازندگی می جوید. تاجیکان از پیر و جوان با افتخار تاجیکی صحبت و بحث می کنند و به کارهای اقتصادی و فرهنگی مشغولند اگر چه به نظر می رسد که جامعه هنوز خود را نیازمند تغییر بیشتر بخصوص در مسیری دمکراتیک می بیند.

اینکه تا امروز، نزدیک به بیست سال بعد از فروپاشی جماهیر اتحاد شوروی، کشورهای مستقل این جمهوری برای تبدیل خود به "کشوری کهنسال" با "سوابق دیرپای" فرهنگی ، ادبی و دیوان سالاری در لابلای حوادث تاریخی به دنبال هویت بوده و راههایی برای آن یافته اند، نکته ای شناخته شده است. اما اینکه آنها تا چه حد در استفاده و به کارگیری آن در "ملت سازی" و "دولت سازی" موفق بوده اند، از جمهوری تا جمهوری متفاوت است.

ساختار قومی اتحاد شوروی و کوچ های اجباری و اختیاری و ازدواج های بین قومی در بزرگ ترین و از نظر نژادی متنوع ترین کشور جهان چنان آلیاژ ظریفی از نژاد و آیین و مذهب و فرهنگ ساخته بود که جدا سازی عناصر اولیه آن تا امروز کیمیاگرانی چیره دست می طلبد. با وجود کوشش های بسیار سال های گذشته برای پیشرفت جامعه هنوز در تاجیکستان از نظر قوم گرایی و محل گرائی نابسامانی هایی دیده می شود و فقط تاریخ به این سوال پاسخ خواهد داد که تاجیکستان امروز در کجای این روند تاریخی ایستاده است.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.