هم‌جنسگرایان در تاجیکستان: روبرو با تبعیض و تنفر

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بیشتر افراد هم‌جنسگرا در تاجیکستان از افشای هویتشان به دلایل امنیتی خودداری می‌کنند

علیشیر نام مستعار جوانیست که می‌گوید هنوز در دوره شاگرد مکتب همگانی بودن احساس می‌کرد که با پسران دیگر همدرسش از نگاه جنسیتی تفاوتهایی دارد.

علیشیر می‌گوید آن زمان از آن می‌ترسید که در جهان تنهاست و زندگی برایش شب تار شد. وی برای مبارزه با آنچه در خود بیگانه می‌دید، مدتی در مسجد نمازگزاری کرد، ولی این عمل نیز بهبودی برایش ناورد.

به گفته علیشیر، نه تنها دوستانش از وی رو گرداندند، بلکه در خانواده نیز تبعیض علیه خود را احساس می‌کرد. در آغاز وی در سر فکر خودکُشی را داشت، ولی دیرتر از این عمل خودداری کرد.

علیشیر از جمله افراد دارای تمایلات جنسی به اصطلاح غیرسنتی در تاجیکستان است.

وی می‌گوید: "بعد از آن که من شامل سازمان غیردولتی موسوم به "امکانات برابر" شدم، درک کردم که ما با همه ساکنان حقوق برابر داریم. حالا تا اندازه‌ای زندگی آرامانه‌ای دارم."

هم‌جنسگرايی در مطبوعات

این سازمان که حمایت از حقوق اقلیتهای جنسی را هدف قرار داده است، تصمیم دارد روز چهارشنبه یک سمینار آموزشی برای خبرنگاران رسانه‌های داخلی در شهر دوشنبه برگزار کند.

مسئولان این سازمان می‌گویند که در این همایش بیشتر موضوع بی‌طرفی در انعکاس مسائل مربوط به افراد دارای تمایلات جنسی غیرسنتی در تاجیکستان مطرح می‌شود.

قرار بود این سمینار دوروزه 5 آوریل آغاز شود، ولی به سبب غیبت بسیاری از خبرنگاران نام‌نویسشده آغاز آن به روز دیگر گذاشته شد.

کرام‌الدین گل اف، رئیس سازمان "امکانات برابر"، می‌گوید که شرکت نکردن اکثر روزنامه‌نگاران در این نشست نیز حاکی از آن است که آنها مسئله افراد هم‌جنسگرا و مشکلات آنها را نادیده می‌گیرند.

ولی وی هدف از برگزاری این سمینار را جلب توجه به دشواریها و مشکلات افراد هم‌جنسگرا در تاجیکستان خواند. به باور وی، در رسانه‌ها در باره زندگی و فعالیت این قشر جامعه بی‌توجهی و گاها افکار تبعیض‌آمیز مشاهده می‌شود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای گل اف می‌گوید که نباید افراد هم‌جنسگرا در جامعه تبعیض شوند

آقای گل اف از جمله از مطلب یکی از نشریه‌ها یادآور شد که در آن از افراد هم‌جنسگرا انتقاد شدید شده و مؤلف آنها را برای جامعه تاجیکستان بیگانه خوانده است.

در دوران شوروی اطلاعات در باره افراد هم‌جنسگرا مخفی بود و بحث و گفتگوی در باره هم‌جنسگرایان در جامعه اصلاً مطرح نمی‌شد.

قوانین شوروی اعمال هم‌جنسگرایانه را محکوم می‌کرد و پلیس با چنین افراد رفتار بی‌رحمانه داشته است. ولی در 20 سال استقلال تاجیکستان نیز رفتار مردم با این قشر جامعه تغییر نکرده، هرچند در سال 1998 مجازات برای هم‌جنسگرايی از قانون کیفری لغو شده است.

ناظران حقوق بشر می‌گویند که امروزها نیز پیدا کردن مطالبی که بتواند از جایگاه این قشر جامعه حمایت کند و یا وضع زندگی آنها را بازتاب دهد، در نشریه‌ها و رسانه‌های دیگر تاجیکستان کمتر به مشاهده می‌رسد.

و اگر گزارش یا مقاله‌ای در این باب در رسانه‌ها و مطبوعات تاجیکستان منتشر شود، آن نیز به احتمال زیاد در نقد و نکوهش هم‌جنسگرایان بوده است.

برخی از روزنامه‌نگاران هم تنفر خود را نسبت به هم‌جنسگرایان پنهان نمی‌دارند. جسور عبدالله‌اف، یک روزنامه‌نگار جوان، می‌گوید که مخالف هم‌جنسگرایان است. وی هم‌جنسگرایی را برای جامعه تاجیکستان و فرهنگ و سنن تاجیکان بیگانه می‌داند.

جسور افزود: "شاید برای کشورهای غربی هم‌جنسگرايی شیوه معمولی زندگی باشد، ولی برای ما و جامعه‌ای که اکثراً مسلمان هستند، این رویه چون پدیده نامطلوب به نظر می‌رسد. و به عقیده من، رسانه‌ها باید در این باره مطالب انتقاد‌آمیز به نشر برسانند."

"جامعه بی‌رحم"

امّا به نظر می‌رسد در تاجیکستان روزنامه‌نگارانی هم هستند که به پدیده هم‌جنسگرايی و هم‌جنسگرایان از دیدگاه دیگری می‌نگرند.

مارات ممدشایف، سردبیر نشریه “Asia-plus”، می‌گوید که برای تغییر ذهنیت مردم و برخورد آنها با هم‌جنسگرایان در کشورهای آسیای میانه‌، از جمله تاجیکستان، سالهای طولانی لازم است.

آقای ممدشایف می‌گوید: "در جامعه ما که معلولان هنوز هم هدف تبعیض قرار می‌گیرند، در باره افراد هم‌جنسگرا صحبت کردن امر محال است. اکثر مردم در جامعه نسبت به این افراد برخورد و رفتار بی‌رحمانه دارند."

ولی وی می‌فزاید که مخفی نگه داشتن موجودیت افراد هم‌جنسگرا و در انزوا قرار دادن آنها نیز نوعی بی‌رحمی است.

کرام‌الدین گل اف، رئیس سازمان “امکانات برابر”، می‌گوید: "افراد هم‌جنسگرا با همه ساکنان حقوق برابر دارند و آنها حق فعالیت در کارخانه‌ها و مؤسسه‌ها را دارند. ولی اخیراً عده‌ای از کارفرمایان برخی از آنهای را که دارای تمایلات جنسی غیرسنتی هستند، به سبب هم‌جنسگرا بودنشان از کار سبک‌دوش می‌کنند."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای ممدشایف گفت جامعه نسبت به معلولان بی‌رحم است، چه رسد به هم‌جنسگرایان

به گفته آقای گل اف، در برخی اوقات افراد هم‌جنسگرا از تبعیض و آزار خسته شده و حتی دست به خودکُشی زده‌اند. وی می‌گوید که هرچند قانون تاجیکستان جزا برای هم‌جنسگرایی را بیش از ده سال پیش لغو کرده، ولی مناسبت تبعیض‌آمیز به این قشر جامعه همچنان ادامه‌دارد.

آقای گل اف از یک فرد هم‌جنسگرايی یادآور شد که به گفته وی، به تهدید و تبعیض عده‌ای از گروه جوانان تاب ناورده و خود را به دار آویخته است.

وی همچنین به برخورد تبعیض‌آمیز و خشونت بار مأموران دولتی نسبت به هم‌جنسگرایان اشاره‌کرد: "مردان و زنان هم‌جنسگرا از بردن شکایت به پلیس خودداری می‌کنند، زیرا آن جا نیز از آنها کسی حمایت نمی‌کند."

ولی برخی از کارمندان انتظامی تاجیکستان می‌گویند که برای آنها فرق ندارد که چه کسی از تبعیض و یا تهدید علیه خود شکایت می‌برد. به گفته آنها، به چنین شکایتی در کنار شکایات مختلف دیگر رسیدگی می‌شود.

روشن نام مستعار جوان 20 ساله‌ای از جمله افراد هم‌جنسگرا است. وی می‌گوید که چندی قبل گروهی از مردان به او تجاوز کرده‌اند، ولی وی از بردن شکایت به پلیس خودداری کرده است.

روشن می‌گوید: "اگر آن جا شکایت می‌بردم، باز هم از جانب آنها مورد تبعیض قرار می‌گرفتم و آنها نیز به حال من میخندیدند."

برخی از مدافعان حقوق بشر بر این باورند که برای تغییر رفتار جامعه نسبت به افراد هم‌جنسگرا و تحمل‌پذیری در قبال آنها می‌توان از برخی روحانیان و یا شخصیتهای اسلامی که در میان مردم از نفوذ و محبوبت زیادی برخوردار هستند، کمک خواست.

محی‌الدین کبیری، رهبر حزب نهضت اسلامی تاجیکستان، می‌گوید: "دین اسلام هم‌جنسگرایی را شدیداً محکوم می‌کند، ولی ما باید بین قربانیان این پدیده و عاملان آن فرق گذاریم."

وی می ا‌فزاید: "کسانی که قربانی این پدیده گشته‌اند، نیاز به کمک و فهمانده دهی دارند. این بیشتر مسئله اجتماعی و روانی می‌باشد. ولی کسانی که عامل آن و بدتر از همه، تشویقگر آن می‌باشند، اسلام مناسبت با آنها را مشخص کرده است.

به این ترتیب، به عقیده آقای کبیری، در جامعه‌ای که اغلب مسلمانان به سر می‌برند، باید میان افرادی که به گفته او "زندگی شهوانی زشتی را انتخاب کرده‌اند" و افرادی که "قربانی فردی شده و یا به این بیماری روانی گرفتار شده‌اند"، تفاوت گذاشت.

"زنی که قبلاً مرد بود"

ایگور جوان‌پسری رستبار از شهر دوشنبه است که چند ماه قبل با انجام عملیات جراحی تبدیل جنسیت کرده و حالا اسم آرینه را برای خود انتخاب کرده است.

آرینه را کارمندان فرودگاهها خوب می‌شناسند. افرادی چون وی به هنگام بازرسی شنسانامه‌ها در فرودگاه معمولاً گواهینامه ویژه در مورد تغییر جنسشان را نیز پیشنهاد می‌کنند.

آرینه که تا حال شناسنامه مردانه‌اش را با خود دارد، می‌گوید که وی عملیات جراحی را در مسکو گذرانده و برای ادامه‌مداوا در این چند سال به روسیه زیاد سفر می‌کند.

وی افزود: "در فرودگاه دوشنبه من چه تحقیرها را که نمی‌بینم. کارمندان فرودگاه مرا با بهانه بازجویی مواد مخدِّر به اتاق علی‌حده می‌برند و وادار می‌کنند که لخت شوم. سپس، کارمندان دیگر را نیز دعوت می‌کنند، تا آنها نیز ببینند که من چه طور تغییر جنسیت کرده‌ام."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای کبیری گفت افراد "دارای تمایلات زشت شهوانی را" با "بیماران روانی" باید فرق کرد

تأسیس سازمان غیردولتی “امکانات برابر” که دفاع از افراد هم‌جنسگرا را هدف خود می‌داند، امکان می‌دهد که افراد هم‌جنسگرا حد اقل در صورت با مشکلاتی روبرو شدن برای حمایت از خود به این سازمان مراجعه کنند.

به گفته مسئولان این سازمان، بعد از تأسیس آن در سال 2009 تا حال 200 نفر از افراد هم‌جنسگرا برای همکاری با آن رسماً در این سازمان ثبت نام شده‌اند. هرچند آنها می‌ افزایند که تعداد واقعی افراد هم‌جنسگرا در تاجیکستان بمراتب بیشتر است.

مدافعان حقوق مدنی (civil rights defenders) و چندی دیگر از سازمانهای مدافع حقوق انسان اعلام کرده‌اند که پژوهشی در سه کشور آسیای میانه‌، یعنی ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان، در زمینه وضع حقوق افراد هم‌جنسگرا انجام خواهند داد.

مدافعان حقوق بشر با انجام این پژوهش قصد دارند اطلاعات بیشتری در باره وضع زندگی هم‌جنسگرایان در کشورهای آسیای میانه‌جمع‌آوری و به مشکلات آنها رسیدگی کنند.

ولی برخیها می‌گویند بعید نیست که این پژوهش با مشکلات فراوانی روبرو شود. زیرا در جوامع سنتی آسیای میانه‌بیشتر افراد هم‌جنسگرا از بیم انگشت‌نما شدن و خطراتی که زندگیشان را تهدید می‌کند، این امر را حتی از پیوندان خود مخفی نگاه می‌دارند.

به این ترتیب، انجام صحبتهای آزادانه در باره وضعیت هم‌جنسگرایان دشوار بوده و دستیابی به تحمل‌پذیری نسبت به این قشر جامعه به زمانی طولانی نیاز دارد.