همه پرسی برای تغییر قانون انتخابات پارلمان بریتانیا

حق نشر عکس PA

روز پنجم ماه می‌ (۱۵ اردیبهشت) مردم بریتانیا در یک همه پرسی درباره شیوه انتخاب نمایندگان مجلس عوام تصمیم خواهند گرفت. دو گزینه وجود خواهد داشت: حفظ شیوه فعلی که نمایندگان مجلس را بر اساس کسب اکثریت ساده تعیین می‌کند، یا آری گفتن به روش جدیدی که به اختصار «آراء گزینه‌ای» نام گرفته و نوع ساده‌ای از «نمایندگی تناسبی» است.

بریتانیا، بر خلاف بیشتر کشور‌های اروپایی، در فرهنگ و شیوه تصمیم گیری‌های سیاسی خود جای چندانی برای همه پرسی سراسری قائل نیست. گرچه، همه پرسی‌های منطقه‌ای و شهری متداول است.

آخرین باری که دولت مستقیمأ به آراء مردم سراسر کشور مراجعه کرد ۳۶ سال پیش، در سال ۱۹۷۵ برای آری یا نه گفتن به ادامه عضویت در بازار مشترک اروپا (اتحادیه اروپایی امروز) بود که پاسخ مردم به آن مثبت بود.

همه پرسی روز ۵ ماه می‌، زائیده مذاکراتی است که یکسال پیش به تشکیل نخستین دولت ائتلافی بریتانیا پس از گذشت ۶۰ سال منجر شد. بعبارت دیگر، عملی شدن یکی از شرط‌های اصلی حزب لیبرال دموکرات برای قبول دعوت حزب محافظه کار به تشکیل یک دولت ائتلافی.

اصطلاحات نا‌آشنا گفتنی است که در بیشتر نظر سنجی‌های انجام شده تا یک هفته پیش از روز همه پرسی، شمار قابل توجهی از مردم صراحتأ می‌گفتند که از چند و چون روش جایگزین و تفاوت اصلی آن با شیوه رأی گیری فعلی بی‌اطلاع هستند.

شاید بتوان گفت که یک علت این سردرگمی، تمایل شدید رساته‌های انگلیسی زبان دنیا به کوتاه کردن عبارات و اصطلاحات و به نوعی «بی‌معنی» کردن این نوع اسم گذاری‌ها است. در واقع، استفاده از اصطلاح «اکثریت ساده» برای توصیف روش ۹۰ ساله جاری انتخابات مجلس عوام بریتانیا، هم بی‌معنا است و هم غیر دقیق! چون نزدیک به ۶۰% از نمایندگان کنونی بدون کسب اکثریت آراء در حوزه انتخابی خود به مجلس راه یافته‌اند.

شاید یک تعریف گویا‌تر برای سیستم جاری، تشبیه آن به یک مسابقه دو باشد که در آن برای نفرهای دوم و سوم مسابقه مدال نقره و برنز در نظر گرفته نمی‌شود. یعنی اولین دونده‌ای که از خط پایان بگذرد برنده مدال طلا است و باقی همه بازنده‌اند.

تشریح این وضع در قالب مسابقات انتخاباتی اینطور خواهد بود که بطور مثال، اگر «نفر اول» ۳۰% کل آرا، «نفر دوم» ۲۷% و نفر سوم ۲۵% آراء مردم را بدست آورده باشند و ۱۲% آراء باقیمانده بین احزاب کوچک‌تر تقسیم شده باشد، برنده این مسابقه سیاسی بدون برخورداری از آراء ۷۰% از رأی دهندگان، نماینده حوزه خود خواهد بود. با این اوصاف، «اکثریت ساده» نامیدن این روش می‌تواند گمراه کننده باشد.

بی‌دلیل نیست که اکنون بسیاری از مردم می‌گویند معنی واقعی اصطلاح و شیوه عمل «آراء گزینه‌ای» را هم نمی‌دانند. بزرگ‌ترین زیان سیاسی چنین وضعی، امکان انصراف خیلی از مردم از شرکت در همه پرسی می‌تواند باشد.

تفاوتهای دو روش

روش جاری برای انتخاب نمایندگان مجلس، به هر شهروند دارای حق رأی امکان می‌دهد که پس از مشاهده اسامی نامزد‌های انتخابی در حوزه محل اقامت خود، فقط در مقابل نام کاندیدای مورد نظر خود علامت بگذارد. بعبارت دیگر، هر رأی دهنده دارای یک رأِی و برای یک کاندیدا است و بس.

در روش آراء گزینه‌ای، رأی دهنده به تعداد نامزدهای انتخاباتی ثبت شده در حوزه انتخابی خود صاحب رأی خواهد بود، ولی باید گزینه‌های خود را روی کارت الکترال (رای دهی) درجه بندی کند. بعبارت دیگر، با گذاردن شماره‌های ۱، ۲، ۳ و.... در مقابل اسم هر نامزد انتخاباتی که مایل است به او رأی بدهد، درجه الویت هر گزینه را مشخص کند.

تفاوت‌ها در شیوه معلوم شدن برنده

تعیین نامزد برنده درهر حوزه انتخابی به شیوه «اکثریت ساده» بسیار ساده است: هر کاندیدایی که بیشترین تعداد آراء به اسم او باشد، صرف نظر از درصد آن، نماینده منتخب آن حوزه در مجلس عوام خواهد بود و باقی همه بازنده محسوب می‌شوند. در این روش، تناسب آراء نقشی درتعیین نتیجه انتخابات ندارد.

شمارش آراء در روش «آراء گزینه‌ای» قدری پیچیده‌تر است چون دارای عامل جدیدی بنام «تقسیم آراء» نیز هست:

هر کاندیدایی که صاحب بیش از نیمی (۱+۵۰) از تمام آراء معتبر در هر حوزه باشد، نماینده منتخب مردم، و باقی نامزد‌ها بازنده محسوب خواهند شد. ولی چنانچه هیچیک از نامزد‌ها به حد نساب مذکور نرسیده باشند، صاحب کمترین آراء بازنده و از مدار رقابت خارج شده و آراء ریخته شده به نام او، به تناسب آراء موجود، بین باقیماندگان تقسیم خواهد شد. این روند تا زمانی که شمار آراء یکی از کاندیدا‌ها از مرز (۱+۵۰) بگذرد و برنده شناخته شود ادامه خواهد داشت.

استدلال مخالفان تغییر

حق نشر عکس PA

هواداران حفظ شیوه موجود، انتخابات به روش آراء گزینه‌ای را گیج کننده، غیر دموکراتیک و پر خرج می‌دانند و در حمایت از روش اکثریت ساده می‌گویند مردم به آن عادت دارند و دقیقأ می‌دانند کدامیک از کاندیدا‌ها را برای نمایندگی خود در مجلس برگزیده‌اند.

این گروه، مهم‌ترین نتیجه مثبت انتخاب به روش اکثریت ساده را بروی کار آمدن دولتی تک حزبی و با ثبات می‌داند و با اشاره به اختلافات مسلکی در دولت ائتلافی فعلی، معتقد است که نتیجه تغییر روش کنونی تشکیل دولت‌های ائتلافی ضعیف، درگیر کشمکش‌های داخلی وکم دوام خواهد بود.

در واقع، نادرست نخواهد بود اگر مخالفان تغییر قانون انتخابات را مخالف دولت‌های ائتلافی دانست. بطور مثال، یکی از انتقادهای اصلی آن‌ها به هر نوع روش تناسبی شمارش آراء برای تعیین برنده انتخابات مجلس، افزایش موارد بوجود آمدن یک مجلس معلق، یا بدون اکثریت قاطع یک حزب بر باقی است.

در آنصورت، به باور مخالفان تغییر، معمول شدن دولت‌های ائتلافی به مفهوم بی‌معنی شدن داشتن برنامه و مرام حزبی خواهد بود. زیرا، بنا به ادعای این گروه، احزاب برای ائتلاف با یکدیگر ناچار از مصالحه و یا حتی ترک بعضی از تعهداتی خواهند شد که برای جلب حمایت رأی دهندگان، پیش از انتخابات به مردم سپرده بودند.

موافقان تغییر، با اشاره به تجربه طولانی استرالیا در اجرای روش آراء گزینه‌ای، این ادعا را بی‌اساس می‌دانند.

بده و بستان‌های پشت پرده!

حق نشر عکس PA

در ادامه این بحث که کدامیک از دو شیوه دموکراتیک‌تر عمل می‌کند، مخالفان تغییر، با تکیه بر ادعای «منفی» بودن دولت‌های ائتلافی می‌گویند در سیستم دولت‌های تک حزبی، مردم وقتی از دولت روز ناراضی یا خسته شوند به سادگی می‌توانند آنرا مرخص کنند. در صورتیکه، به اعتقاد آن‌ها، احزاب در درون یک دولت ائتلافی برای بقای قدرت خود با هم معامله خواهند کرد.

این جناح همچنین مدعی است که در روش آراء گزینه‌ای این احتمال هست که نهایتأ کاندیدایی برنده اعلام شود که اکثریت رأی دهندگان او را در صدر نامزد‌های مورد نظر خود نگذاشته باشند!

ادعایی ممکن، ولی با احتمالی اندک.

دلایل طرفداران تغییر

حق نشر عکس PA

طرفداران انتخاب روش آراء گزینه‌ای یکی از بزرگ‌ترین پیامدهای منفی روش فعلی را «قبیله‌ای» شدن فعالیت حزبی در مناطق مختلف کشور ذکر می‌کنند.

بعبارت دیگر، اگر منطقه‌ای پایگاه مستحکم و غیر قابل نفوذ یک حزب بزرگ شناخته شود، کرسی‌های آن در مجلس حالت «ارث پدری» پیدا کرده و حزب‌های دیگر را یا از صحنه رقابت حذف می‌کند و یا آن‌ها را به قرار و مدارهای تاکتیکی با یکدیگر خواهد کشاند.

به باور این گروه، زمانیکه حتی کوچک‌ترین حزب بداند که آراء داده شده به آن در محاسبات نهایی برای تعیین برنده نقش دارد، رأی دادن‌های تاکتیکی دیگر بی‌معنا خواهد شد و هر نامزد نمایندگی پارلمان نیز متوجه خواهد شد که برای جلب پشتیبانی مردم، با همه طرف است و نه فقط هواداران حزب خود.

جناح بندیهای موافق و مخالف

گرچه همه پرسی روز پنجم ماه مه ‌غیر حزبی اعلام شده و تمام نمایندگان مجلس، فارغ از گوشزدهای معمول مبصر‌ها و ناظم‌های حزبی آزاد هستند در هر یک از دو جناح تبلیغ کنند، ولی نگاهی به سخنرانان اصلی و شکل کلی هر جناح گویای این واقعیت است که در درجه اول، حزب محافظه کار، و در پشت سر آن نسل سالمند‌تر در حزب کارگر ادامه روش فعلی را مطمئن‌تر و دموکراتیک‌تر می‌دانند.

البته، شاید به این دلیل که بسود هردو حزب اصلی بوده است!

طبیعتأ، حزب لیبرال دموکرات که سال‌ها از لژ مخاف دولت‌های روز برای تغییر قانون انتخابات مبارزه کرده، طرفدار اصلی تغییر است. همینطور حزب‌های ملی منطقه‌ای در اسکاتلند، ویلز و ایرلند شمالی.

بهرحال، فعالیت‌های تبلیغاتی دو جناح، از ادعا و اتهام علیه یکدیگر و حتی تهدید به شکایت حقوقی بی‌نصیب نمانده است.

آنچه اکنون باقی مانده آری یا نه گفتن مردم بریتانیا به پیشنهاد جایگزین کردن «آراء گزینه‌ای» بجای «اکثریت ساده» برای تعیین نمایندگان منتخب مردم در مجلس سفلی پارلمان بریتانیا (مجلس عوام) در روز پنجم ماه می‌است. مجلس علیا (اعیان) بریتانیا انتصابی است.