خودسوزی تاج النسا: دادستانی می‌گوید کسی گنهکار نیست

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption تاج النسا رجباوا پس از 11 روز خودسوزی جانش را از دست داد

پیوندان تاج النسا رجباوا، زنی که چندی پیش در اثر خودسوزی جانش را از دست داد، می‌گویند که از باز نشدن پرونده جنایی در مورد این حادثه بشدت شگفت زده هستند.

مقامهای دادستانی پس از مدتی تحقیق در مورد خودسوزی خانم رجباوا شکایت پیوندان او را در باره به محکمه کشیدن اهل خانواده شوهرش رد کرده‌اند.

این حادثه روز ۱۹ ژوئن در دهکده کمبک ناحیه نور‌‌آباد، در شرق تاجیکستان، رخ داد.

تاج النسا، زن جوانی که ۲۶ سال داشته و کودکی تقریباً سه ساله از خود باقی گذاشت، شب هنگام تحت شرایطی مشکوک دست به خودسوزی زده و پس از یازده روز بستری شدن در بیمارستان، در خانه پدرش در روستای یخچ همین ناحیه جان داد.

نتیجه "سنجش پیشکی"

شریف و زراب‌الدین، دو برادر تاج النسا، در وقوع این حادثه اعضای خانواده شوهرش را مقصر می‌دانند. آنها معتقدند که مادرشوی و خواهرشوی تاج النسا از راه فشارهای روانی او را "تا به خودکُشی رسانده‌اند."

اما دادستانی ناحیه نور‌‌آباد اخیراً با ارسال نامه‌ای شریف رجباو را آگاه کرده است که بر اساس “سنجش پیشکی” (حدس و گمان) در مورد قضیه خودسوزی خواهرش پرونده جنایی باز نخواهد شد.

به گفته شریف، در این نامه از جمله آمده است: "در حرکتهای مؤمن اوا زینل و سفراوا سفرگل (مادر شوهر و خواهرشوهر تاج النسا) علامتهای جنایت دیده نمی‌شود. و بنا بر نتیجه سنجش در باره رد نمودن از آغاز پرونده جنایتی، قرار قبول کرده شد."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پیوندان تاج النسا دلیل خودسوزی او را خشونت خانوادگی می‌دانند

آقای رجب‌اف می‌گوید از این تصمیم مقامهای دادستانی محلی سخت در تعجب است، زیرا: “هم مفتش (بازرس) دادستانی و هم پلیس از زبان خود تاج النسا ضبط کرده بودند که وی می‌گفت، آنها من را به این وضعیت رساندند و من خودسوزی کردم."

با این وجود، مقامهای دادستانی ناحیه نور‌‌آباد پس از تحقیق مقدماتی ظاهراً به این نتیجه رسیده‌اند که کسی تاج النسا را به خودکُشی وادار نکرده است.

قدرت‌الله بوری یف، یک مسئول دادستانی ناحیه نور‌‌آباد که مسئولیت تحقیق این حادثه را به عهده داشته است، در تماسی تلفنی با بی بی سی از شرح جزئیات این قضیه خودداری کرد.

این در حالیست که به گفته پیوندان تاج النسا رجباوا، کارمند پلیسی که پیشتر این حادثه را تحقیق می‌کرد، گفته است که خودسوزی این زن "بر اثر فشار روحی و روانی" صورت گرفته است.

گذشته از این، از سخنان پیوندان تاج النسا چنین برمی‌آید که وی در خانه شوهرش زندگی آسوده‌ای نداشت و بین او و همسر و خواهرشوهر و مادرشوهرش پیوسته مناقشه هایی رخ می‌داد.

گلخمار و گل‌انار رجباوا، خواهران تاج النسا، می‌گویند که پاییز پارسال (سال گذشته) آنها شاهد "بیجا شدن استخوان پای" خواهرشان شده بودند که این اتفاق پس از جنجال خانوادگی رخ داده است. بار دیگر، تاج النسا "پس از لت و کوب شوهر" به خانه خواهرش پناه برده است.

"از خانه رانده شد"

به گفته پیوندان تاج النسا، قبل از حادثه خودسوزی نیز وی پس از جنجالی با اهل خانواده شوهرش "از خانه رانده شد" و مدت پانزده روز را در خانه پدرش در دهه یخچ سپری کرده است.

حادثه خودسوزی سه روز پس از بازگشت دوباره وی به خانه شوهر صورت گرفته است. پیوندانش می‌گویند او هیچ گونه بیماری روانی که موجب خودکُشی شده باشد، نداشت.

اما غیض‌الله سفراف، شوهر تاج النسا، این ادعا را رد می‌کند و می‌گوید که خود او زنش را برای مدتی به خانه پدرش فرستاده بود، تا "خود را معالجه کند."

آقای سفراف در باره حادثه آتش سوزی می‌گوید: "بیگاه (غروب)، وقت نشستن آفتاب بود، من تاج النسا را برای آب طهارت فرستادم، اما وی رفت و خودسوزی کرد."

سخنان شوهر تاج النسا در گوشی تلفن عاری از هر گونه احساسات صدا می‌داد. وی افزود: "من از کسی ناراحت نیستم. به من این مصیبت را خدا داده است، نه بندگانش."

در همین حال، مکرمه نصرالله یوا، یک مسئول کمیته زنان و خانواده تاجیکستان، نیز از باز نشدن پرونده جنایی در مورد این قضیه ابراز تعجب کرد.

وی هرچند می‌گوید که با این قضیه از نزدیک آشنا نیست، ولی با شنیدن این خبر گفت: "اخیر چه طور کسی وی را به خودکُشی نرساند؟ مگر کسی خود به خود دست به خودسوزی می‌زند؟"

خانم نصرالله یواه گفت، اگر مسئولان کمیته زنان به دادستانی در این باره حرف زنند، مقامهای دادستانی آنها را به دخالت در تحقیقات جنایی متّهم خواهند کرد.

وی گفت که آمار دقیقی در باره موارد خودکُشی یا خودسوزی زنان در دست ندارد، امّا در دادگاههای تاجیکستان چنین پرونده‌ها کمتر بررسی می‌شوند.

"گوناهی بزرگ"

خانم نصرالله یواا افزود: “به ما بعضاً کسانی مراجعه می‌کنند که از حکم دادگاه ناراضی هستند. فقط دادگاه شفاف می‌تواند اثبات کند که کی در خودکُشی گنهکار است.”

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بابانظراوا: "معمولا زنی که کار دارد، پول دارد، خودکُشی نمی‌کند، بلکه از خانه برآمده می‌رود”

پارلمان تاجیکستان چندین سال است که از تصویب طرح قانون در باره خشونت خانوادگی خودداری می‌کند. این وضع مایه نگرانی سازمانهای مدافع حقوق زنان شده است-سازمانهایی که سالها پیش این طرح را تهیه و به پارلمان پیشنهاد کرده بودند.

قانون جنایی تاجیکستان برای “رساندن به خودکُشی” مجازاتی پیش‌بینی کرده است، ولی با درنظرداشت موارد فراوان خودکُشی و موارد خیلی کم تحقیق و محاکمه این گونه حوادث به نظر می‌رسد که از این قانون در کشور کمتر به کار می‌گیرند.

خویشاوندان زنانی که خودکُشی می‌کنند، معمولاً در مورد این گونه قضیه‌ها به دلایل زیاد، از جمله به خاطر "بی پدر نگذاشتن" فرزندان آنها به دادگاه شکایت نمی‌برند.

این مسئله، هرچند از مسائلی جدی در جامعه تاجیکستان است، ولی مردم تلاش می‌کنند در این باره کمتر سخن گویند. اگر هم این موضوع مطرح شد، مردم غالباً افرادی را که خودکُشی کرده‌اند، مذمت می‌کنند و می‌گویند که "او گناه بزرگی را مرتکب شده است."

شریف رجب‌اف، برادر بزرگ تاج النسا، نیز می‌گوید که در روز اول "حادثه خودسوزی" خواهرش بر دروغ گفته است که ناخواست در نزد (پیش) تنور، آتش گرفته است، اما پس از یک روز این زن اعتراف کرده است که دست به خودسوزی زده است.

وی گفت: “وی به ما و به بازرس نیز گفت که 'من را مجبور کردند، به شما دروغ گویم که در وقت خوراک پختن در اجاق سوختم.' به او گفته‌اند که 'در این صورت اگر زنده مانی، ما ترا زن نمی‌کنیم (رهات می کنیم) و از احوالت خبر نمی‌گیریم.' ”

فعالان حقوق بشر می‌گویند دلیل اصلی تحمل خشونت خانوادگی توسط زنان و دست زدن آنها به خودکُشی در جامعه تاجیکستان، از یک سو، تسلط و نفوذ گسترده فرهنگ مردسالار و از سوی دیگر، فقر و ناداری و بیم محرومیت از خانه است.

"فرهنگ مردسالاری"

آینهال بابانظراوا، حقوقدان مستقل، در این باره می‌گوید: “زنهای زیادی هستند که پس از دست زدن به خودکُشی زنده می‌مانند، ولی معلول می‌شوند. به آنها می‌گویند اگر شوهرت را برند، تو و کودکانت را که نگاه می‌کند (چه کسی سرپرستی می کند) ؟”

وی افزود: "از سوی دیگر، دعوا و خصومت بین مادرشوهر، خواهرشوهر یا شوهر و عروس به خاطر پول و مال زیاد می‌شود. مشکل اساسی این قشاقی (ناداری) است. من تحقیق کردم و دیدم که در خانواده‌های ثروتمند در تاجیکستان خودکُشی خیلی کم است. معمولاً زنی که کار دارد، پول دارد، خودکُشی نمی‌کند، بلکه از خانه برآمده می‌رود."

هرچند آمار تازه کمیته کار با زنان تاجیکستان در باره موارد خودکُشی نسبت به سال گذشته کمتر است، اما مکرمه نصرالله یوا، یک مسئول این کمیته، می‌گوید: “حتی خودکُشی یک زن برای ما زیاد است! هیچ یک زن نباید از دست خشونت بمیرد."

در سه ماهه اول سال جاری در تاجیکستان ۱۳۴ زن دست به خودکُشی زده‌اند. با این وجود، سازمانهای بین‌المللی می‌گویند آمار خودکُشی در کشوری که تنها ۷ درصد جنازه‌ها در آن مورد کالبودشکافی و معایینه پس از مرگ قرار می‌گیرند، به هیچ وجه واقعی نمی‌تواند باشد.

از سوی دیگر، مدافعان حقوق زن می‌گویند که جامعه مدنی تاجیکستان و رسانه‌ها به مشکل خشونت خانوادگی علیه زنان و خودکُشی آنها توجه کافی ظاهر نمی‌کنند.

تا کنون هیچ سازمان غیردولتی مربوط به امور زنان در تاجیکستان به حادثه خودسوزی تاج النسا رجباوا که به قضیه‌ای پرسروصدا در مطبوعات کشور تبدیل شده، واکنشی نکرده است.