تحولات سوریه و نقش روشنفکران

حق نشر عکس AFP
Image caption قیام سوریه، صرف نظر از موقعیت ویژه‌ این کشور در خاورمیانه، خودآگاه‌تر و نخبه‌گرایانه‌تر به نظر می رسد

"آنچه می‌نویسم در واقع نقشه راه برای عبور از بحران است؛ چیزی که مردم سوریه روزها و ماه‌ها منتظرش هستند." - برهان غلیون

اگر انقلاب های تونس و مصر، به دلیل نوع شکل‌گیری و سرعت تحولاتشان، مجال ظهور رهبر، نظریه‌پرداز یا اجتماعات منسجم را برای معترضان و انقلابی‌ها نمی‌داد، اما به نظر می رسد که قیام مردم سوریه، به سبب وجود پیش‌زمینه و فرصت بیشتر، نوع دیگری از "قیام عربی" را نمایان ساخته است.

قیام سوریه، صرف نظر از موقعیت ویژه‌ این کشور در خاورمیانه، خودآگاه‌تر و نخبه‌گرایانه‌تر به نظر می رسد، و بستر این قیام، عرصه‌مناسبی برای واکاوی و تحلیل تمامی تاریخ عربی و بررسی ساختار قدرت در آن. درست به همین دلیل سرنوشت قیام سوریه اهمیت دارد و با سرنوشت تمامی قیام‌های عربی، چه قبل و چه بعد از آن، در هم تنیده شده است.

و شاید به همین دلیل باشد که از نگاه ناظران، قیام سوریه، تکه‌اساسی پازل "بهار عربی" است که بدون آن چهره واضح این بهار پیدا نیست و با "خزان سوریه"، سرسبزی از بهار عربی می‌رود.

قیام سوریه و قیام روشنفکران

یکی از ویژگی های تحولات اخیر در سوریه، جنب‌وجوش روشنفکران عرب، به ویژه‌ روشنفکران سوری است؛ امری که پیش از آن کمتر اتفاق افتاده بود.

این روشنفکران گرچه سال‌ها زیر سلطه حکومتی مستبد، جرأت فعالیت اجتماعی و سیاسی نداشته‌اند، اما وضعیت کنونی و سهل‌گیری نسبی دولت سوریه را مغتنم شمرده و ابراز وجود می‌کنند.

در میان طیف‌های گوناگون روشنفکران سوری، چه آنانی که مقیم سوریه‌اند و چه روشنفکران در تبعید، برهان غلیون، مهم‌ترین و جهانی‌ترین چهره است؛ کسی که به ذهن، زبان، و راهنمای قیام سوریه برای رسیدن به دموکراسی و جامعه آزاد تبدیل شده است.

حق نشر عکس AP
Image caption از نگاه ناظران، قیام سوریه، تکه‌اساسی پازل "بهار عربی" است که بدون آن چهره واضح این بهار پیدا نیست

برهان غلیون که برای ایرانیان و فارسی‌زبانان نیز نامی آشناست، استاد جامعه‌شناسی سیاسی و مدیر مرکز پژوهشی شرق معاصر دانشگاه سوربن است. او که از سال ۱۹۸۰ زادگاهش سوریه را ترک کرده و به فرانسه آمده است، طی ماه‌های اخیر با انتشار مقالات، یادداشت‌ها و نامه‌ها، انجام مصاحبه‌ با رسانه‌های عربی و فرانسه‌زبان، و همچنین شرکت در کنفرانس‌های بین‌المللی تلاش می‌کند ضمن تحلیل وضعیت کنونی سوریه، راهی برای هموطنان خود ترسیم کند.

به عقیده‌ برهان غلیون، شکی نیست که سوریه از این مرحله‌ سخت کنونی گذر خواهد کرد و حرکت مردم رو به آینده است. او اعترافات بشار اسد در مورد لزوم اصلاحات در سوریه را آغاز راهی می‌داند که هیچ بازگشتی در کارش نیست.

برهان غلیون، "انجام گفت‌وگو با مخالفان" و "اصرار بر سرکوب مخالفان" را دو راه پیش روی دولت سوریه دانسته است اما می گوید که در هر دو صورت، بشار اسد شکست خواهد خورد. او می‌نویسد که گفت‌وگوی جدی حکومت با تمامی گروه‌های مخالف در نهایت سوریه را به دموکراسی نزدیک می‌کند. همچنین اگر بشار اسد استفاده از ابزار خشونت را ادامه دهد، طبق آنچه تا کنون دیده‌ شده، معترضان هر روز بیش از گذشته قوی‌تر خواهند شد.

البته غلیون هر جا که سخن از گفت‌وگو به میان می‌آورد، بلافاصله طرح گفت‌وگوی ملی بشار اسد را رد می‌کند و می‌گوید که این طرح نه کامل است و نه ملی؛ کامل نیست به این دلیل که هدفی ندارد و ملی نیست به سبب اینکه تمامی طیف‌های مردم را شامل نمی‌شود.

به عقیده برهان غلیون، بشار اسد می‌خواهد در این گفت‌وگو همچنان نظام فعلی را حفظ کند و از ابزار و امکاناتی که در اختیار دارد، برای تحمیل زور و اعمال تهدید چشم نپوشد.

این متفکر سوری می‌گوید که گفت‌وگوی دولت و مردم در سوریه، دست‌کم باید این شرایط را داشته باشد:

-برچیده شدن نظام فعلی به عنوان هدف گفت‌وگو

-به دست آوردن اعتماد از دست رفته مردم و اعاده حیثیت و تأکید بر حقوق معترضانی که شورشی یا وابسته به بیگانگان نامیده شده‌اند

-برداشتن حلقه محاصره از شهرهای سوریه

-ایجاد فضای گفت‌وگو و رسانه‌های آزاد و حذف فشارهای امنیتی

-آزادی تمامی زندانیان سیاسی و بازگشت تبعیدشدگان از سوریه

-تشکیل یک گروه بی‌طرف برای بررسی و محاکمه عوامل سرکوب تظاهرکنندگان

-تشکیل دولت نجات ملی و مشارکت سیاسی تمامی احزاب

به عقیده برهان غلیون، از آنجا که تجربه مردم سوریه در مذاکره با حکومت، به علت مواجه شدن آنان با دروغ‌های نظام، همیشه تلخ و ناکام بوده، گفت‌وگویی که برای خروج از بحران فعلی صورت بگیرد، باید در حضور ناظران بین‌المللی نظیر سازمان ملل و انجمن‌های حقوق بشری باشد.

در غیر این صورت هر تصمیمی که دولت در این گفت‌وگوها به تنهایی بگیرد قابل قبول نیست.

حق نشر عکس Reuters
Image caption از نظر برهان غلیون، چشم‌انداز نظام فعلی سوریه، چیزی جز سرکوب و اعدام نیست

غلیون تأکید می‌کند که پیشنهاد فعلی بشار اسد برای گفت‌وگو چون واجد این شرایط نیست، در واقع تله‌ای برای مخالفان است و حکومت به محض احساس امنیت و برقراری آرامش، دوباره رفتارهای گذشته خود را تکرار می‌کند.

از نظر این روشنفکر سوری، چشم‌انداز نظام فعلی سوریه، چیزی جز سرکوب و اعدام نیست.

با این حال برهان غلیون در باره بخش مهمی از جامعه سوریه که هنوز سکوت خود را حفظ کرده‌اند و مثل معترضان به خیابان‌ها نریخته‌اند، می‌گوید که دلیل اصلی سکوت این قشر که بیشتر اهالی صنعت و بازار را شامل می‌شوند، علاقه به ثبات است، و آنها معتقدند حکومت بشار اسد این ثبات را فراهم می‌کند.

اما این بخش از مردم هم که اغلب ساکن شهرهای بزرگ سوریه مثل دمشق و حلب هستند، ناگزیر از دو انتخابند: یکی، در صورت تشدید اوضاع، خارج شدن از کشور که منتهی به از دست رفتن منافع‌شان در داخل سوریه می‌شود. و دیگری، شرکت در این اعتراضات دموکراسی‌خواهانه و در نهایت مشارکت در ساخت نظام جدید سوریه. این گروه ها باید بدانند که برای رسیدن به ثبات و آرامش موردنظرشان باید از راه حکومت دموکراتیک ‌گذر کنند.

برهان غلیون همچنین در باره خطر وقوع نزاع‌های طایفه‌ای در صورت سقوط نظام فعلی می‌گوید که گرایش های قومی در میان مردم سوریه و حتی گروه‌های اپوزیسون دیده نمی‌شود؛ زیرا مردم سوریه خود سال‌ها قربانی خشونت یک نظام طایفه‌ای بوده اند. تجربه حزب بعث، مردم را از قوم‌گرایی بیزار کرده است، گرچه هنوز اقلیتی، که به گفته برهای غلیون بیشتر نفوذی‌های خود نظام هستند، به دنبال کینه‌جویی‌های قدیمی‌اند و چشم‌اندازشان از آینده سوریه، همین فرقه‌گرایی‌هاست.

برهان غلیون می گوید اما اگر به شعارهای قیام سوریه و رفتار انقلابیون دقت کنیم، می‌بینیم که آنها با همه تحریکات فرقه‌ای مبارزه می‌کنند و این مؤید وحدت مردم سوریه است.

برهان غلیون، جوانان را بدنه اصلی اعتراضات در سوریه می‌داند و معتقد است که نیروهای اپوزیسیون بدون تکیه بر نیروهای جوان هیچ راهی را نمی‌توانند بگشایند. غلیون می‌گوید که جوانان سوری در چارچوب یک وظیفه و روش‌فعالیت می‌کنند که این روش چیزی جز مقابله با خشونت نظام از طریق برگزاری راهپیمایی و تظاهرات نیست. جوانان با تشکیل کمیته‌های هماهنگی محلی که تاکنون در سوریه سابقه نداشته، به پختگی بیشتری در فعالیت‌های سیاسی رسیده‌اند.

حق نشر عکس AFP
Image caption برهان غلیون، ناآگاهی شهروندان نسبت به حقوق و آزادی‌های‌شان را آفت اعتراضات و قیام کشورهای عربی از جمله زادگاهش می‌داند

برهان غلیون در باره تأثیر فشارهای بین‌المللی بر پیروزی قیام مردم سوریه، بر اهمیت پوشش اخبار سوریه توسط رسانه‌های بین‌المللی تأکید می‌کند و می‌گوید اولین گام در این زمینه تشکیل یک هیأت بین‌المللی برای بررسی نقض حقوق بشر در سوریه است.

این متفکر عرب، همچنین خطاب به آنهایی که فکر می‌کنند با از بین رفتن نظام فعلی سوریه، فلسطینی‌ها یکی از مدافعان خود را از دست می‌دهند، می‌گوید که بر خلاف این تصور، انقلاب سوریه با فلسطینی‌ها همدل است، و فلسطینی‌ها و سوری‌ها پیکر واحدی خواهند بود و نه تنها خطر یا نگرانی برای آینده فلسطینی‌ها در صورت تحقق دولت دموکراتیک در سوریه وجود نخواهد داشت، بلکه به عنوان یک دولت دموکرات عربی مدافع منافع آنان عمل خواهد کرد.

برهان غلیون، ناآگاهی شهروندان نسبت به حقوق و آزادی‌های‌شان را آفت اعتراضات و قیام کشورهای عربی از جمله زادگاهش می‌داند. همچنین کنار آمدن بعضی از گروه‌های مخالف با نظام به گفته وی"پوسیده" فعلی سوریه را اشتباهی تاریخی می‌داند که در این شرایط بسیار تعیین‌کننده است.

به عقیده غلیون، هر گونه اصلاحی که بشار اسد از آن حرف می‌زند، در صورت وقوع، یک پیروزی نظامی-امنیتی برای دولت حاکم خواهد بود.

مطالب مرتبط