فیلم "استقلال": واقعیت یا تبلیغ کیش شخصیت؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در پنج قسمت اول فیلم بیشتر چهره پرزیدنت رحمان هویدا می‌شد

از ۱۵ اوت شبکه‌های دولتی تلویزیون تاجیکستان نمایش سریالی مستند و بحث برنگیز در باره تاریخ استقلال این کشور را آغاز کرده‌اند.

به گفته دست‌اندرکاران، در این فیلم که ۲۸ قسمت دارد، وقایع مهم تاریخ ۲۰ سال استقلال تاجیکستان به نمایش گذاشته می شود و شخصیت رئیس جمهور در محور آن قرار دارد.

هر قسمت این فیلم، همه‌روزه چهار مرتبه توسط چهار شبکه تلویزیونی پخش می‌شود.

در میان تهیه‌کنندگان این فیلم اسامی کارمندان این شبکه‌های تلویزیونی نیز مشاهده می‌شوند. تا امروز ۸ قسمت این فیلم به نمایش گذاشته شده و در آنها حوادث و رویدادهای تاجیکستان در سالهای نخست بعد از کسب استقلال گزارش می‌شود.

واقعیت فیلم و واقعیت زندگی

بسیاری از تماشاچیان فیلم می‌گویند که انتظار داشته‌اند در بخشهای نخست این فیلم با تاریخ واقعی دوران استقلال آشنا شوند.

ولی به گفته عده‌ای از تماشاچیان، بعد از تماشای قسمتهای اول این فیلم مستند، آنها احساس کرده‌اند که تهیه‌کنندگان بیشتر کوشیده‌اند که در فیلم، تاریخ دولتداری یک شخص، یعنی رهبر تاجیکستان را، منعکس کنند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یک فرد سالمند می‌گوید که واقعیت حوادث آن سالها را در فیلم مشاهده نکرده است

یک زن بزرگسال از جمله ساکنان شهر دوشنبه که نخواست نامش افشا شود، می‌گوید که بسیاری از حوادث سالهای اول استقلال تاجیکستان را خوب در خاطر دارد.

وی افزود: “واقعیت آن زمان، چیز دیگری بود، ولی در فیلم به ما واقعیت دیگری را نشان می‌دهند.”

امامعلی، یک جوان دانشجو که ۲۲ سال دارد و از حوادث سالهای نخست دوران استقلال خاطرات زیادی در ذهنش باقی نمانده است، می‌گوید که “فیلم از قهرمانی امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، حکایت می‌کند."

این جوان می‌گوید: “همه ما می‌دانیم که رئیس جمهور تاجیکستان را ‌‌آباد کرد و به ما آزادی آورد. این همه را در فیلم نشان داده‌اند.”

در یکی از قسمتهای این فیلم که به روزهای اول به قدرت رسیدن رئیس جمهوری تاجیکستان بخشیده شده بود، گفته می‌شود: “بعضیها گمان می‌کردند که دولت جدید تاجیکستان تحت سرپرستی امامعلی رحمان‌اف بیش از دو هفته طول نخواهد کشید، ولی خداوند و مردم دیدند که امامعلی جوان از عهده دولتداری می‌برآید.”

برخی دیگر از ساکنان شهر دوشنبه می‌گویند که فیلم را ندیده‌اند، زیرا به دلیل گرفتاری زیاد، فرصتی برای تماشای تلویزیون ندارند.

“فیلم را ندیده‌ام، ولی محتوای آن را می‌دانم”

حاجی اکبر تورجانزاده، روحانی و سیاستمدار سرشناس که در تاریخ دوران استقلال تاجیکستان نقش بارزی دارد، می‌گوید که سالهای اخیر شبکه‌های تلویزیونی کشور را به خاطر “عصبی نشدن” تماشا نمی‌کند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای تورجانزاده می‌گوید که برای تهیه فیلم دو جانب باید شرکت می‌کردند

وی می‌گوید که سریال مستند در باره تاریخ ۲۰ سال استقلال را نیز تماشا نمی‌کند.

ولی آقای تورجانزاده افزود: “من صد در صد مطمئنم که این فیلم مانند برنامه‌های دیگر تلویزیونهای دولتی تبلیغاتی است. به عقیده من، اگر کارگردان های فیلم می‌خواستند فیلم واقعی را در باره دوران استقلال و بویژه سالهای اول ناآرامی ها تهیه کنند، باید برای تهیه آن، نمایندگان هر دو جانب درگیر جنگ شهروندی دعوت می‌شدند.”

حکمت‌الله سیف‌الله زاده، از فعالان حزب نهضت اسلامی تاجیکستان، می‌گوید که قسمتهای نخست فیلم را تماشا کرده است.

وی می گوید: “چنین احساس می‌شود که فیلم مذکور برای تبلیغ به سود یک جانب، یعنی دولت کنونی و یک فرد، رهبر آن، آفریده شده است. من به فعالیتهای سازنده پرزیدنت رحمان ارج می‌گذارم، ولی فیلمی که باید از تاریخ واقعی یک کشور حکایت کند، نباید به یک نفر بخشیده شود.”

به گفته برخی از افرادی که این فیلم را دیده‌اند، در یک تکه آن در مدت پنج دقیقه، گویندگان ۱۵ مرتبه اسم امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان را تکرار می کنند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای سیف‌الله زاده گفت به پرزیدنت رحمان ارج می‌گذارد، ولی تاریخ یک ملت را به یک کس نباید منسوب کنند

در قسمتی از فیلم، تمام فعالیتهای پرزیدنت رحمان و سفرهای وی به کشورهای خارجی و حتی سفرهای کاری او به مناطق مختلف تاجیکستان تصویر شده‌اند.

بسیاری از صاحب‌نظران می‌گویند که فیلم به خاطر تبلیغ رئیس جمهوری تاجیکستان آفریده شده و مؤلفان بیشتر کوشیده‌اند که افراد مخالف با پرزیدنت رحمان را یا به عنوان افراد نامطلوب نشان دهند و یا اصلاً شامل محتوای این فیلم نکنند.

از جمله، در قسمتهای اول این فیلم درباره عبدالملیک عبدالله جان اف، نخست‌وزیر سابق تاجیکستان، و فعالیت های وی در سالهای نخست استقلال اطلاعی ارائه نشده است.

"فیلم واقعی است و در آن به کیش پرستی راه نداده‌اند"

هرچند برخی، این فیلم را نمونه‌ای از تبلیغ کیش شخصیت در تاجیکستان می‌دانند، ولی سیف‌الله سفراف، معاون رئیس مرکز مطالعات استراتژیک این کشور، یک نهاد وابسته به دفتر ریاست جمهوری، این ادعا را بی‌پایه می‌داند.

آقای سفراف می‌گوید که این فیلم در آموزش تاریخ نوین تاجیکستان برای نسل جوان بسیار مهم است.

وی افزود: “فیلم بسیار واقع‌بینانه بوده و برای نسلهای آینده تاجیکستان از تاریخ واقعی سالهای اول استقلال حکایت می‌کند. من فکر می‌کنم که در آینده این فیلم باید برای آموزش به برنامه‌های تعلیمی مکاتب همگانی وارد کرده شود.”

اما آقای سفراف می‌گوید که مؤلفان فیلم می‌بایست از نمایش برخی از تکه های فیلم که در آن اجساد قربانیان جنگ داخلی نمایش داده می‌شوند، صرف نظر می کردند.

تفاوت صحبت راوی و نوارهای این فیلم

هنگام تماشای فیلم احساس می‌شود که سخنان راویان با برخی از تصاویر فیلم تفاوت دارد.

بویژه، هنگامی که راوی از گردهم آمدن افراطگرایان اسلامی سخن می‌گوید، در فیلم مردم عادی و افراد سالمند و ریش‌داری نمایان می‌شوند که به اعتقاد صاحب‌نظران، به "اسلامگرایان" هیچ ربطی ندارند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای صالح گفت فیلمهای غیرحرفه‌ای تاریخی نبوده‌اند و زود فراموش می‌شوند

همچنین، در قسمتی از این فیلم مخالفان دولت کنونی به حیث آغازگران جنگ داخلی در ناآرامیها مقصر دانسته می‌شوند.

حکمت‌الله سیف‌الله زاده می‌گوید که در اوایل سالهای ۱۹۹۰ در تاجیکستان اسلامگرایی و تندروی مطرح نبود. وی افزود: “آن زمان در میان مردم عادی می‌نشست و از حکومت وقت، عدالت را طلب می‌کرد.”

“ضرورت بدیعی فیلم”

این فیلم عبارت از ۲۸ قسمت در بیست سال اخیر بزرگترین فیلم مستندی است که در تاجیکستان تهیه شده است. بیشتر کارگردانهای سینما با کمبود مبلغ برای فیلمسازی روبرو هستند.

از جمله، برخی از کارگردانهای حرفه‌ای در تاجیکستان می‌گویند که به دلیل کمبود سرمایه سالهای طولانی از تهیه فیلم ناتوان مانده اند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در فیلم صحنه هایی از تظاهرات مردم که در دو میدان شهیدان و آزادی گردهم آمده بودند نمایش داده می‌شود

به این دلیل، برخی از صاحب‌نظران این سؤال را مطرح می‌کنند که آیا تهیه فیلمی بدین بزرگی می‌تواند در تاریخ فیلمسازی در تاجیکستان جایگاهی پیدا کند؟

سفربیک صالح، فیلمساز، می‌گوید که فیلمهای سفارشی در دوران شوروی و در کشورهای دیگر جهان نیز تهیه می‌شوند. ولی وی افزود که کیفیت چنین فیلمها به هنر تهیه‌کنندگان آن بستگی دارد.

آقای صالح می‌گوید: “حالا از محتوای آن دور برویم و اگر به فیلم به نظر حرفه‌ای نگاه کنیم، این فیلم با معیارهای حرفه‌ای فیلمسازی فاصله دارد. و اگر تهیه‌کننده فیلم تکه‌های نوار را از سالهای مختلف به هم وصل کند، معنی اش این نیست که یک فیلم حرفه‌ای تولید شده است.”

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای سفراف می‌گوید که در فیلم هیچ گونه کیش شخصیت مشاهده نمی‌شود

آقای صالح می‌گوید که چنین فیلمهایی در تاریخ زیادند، ولی در آینده، فیلمهای مذکور در بایگانی ها نگهداری خواهند شد و تنها متخصصان از آنها در صورت نیاز، استفاده خواهند کرد.

در کنار کارنامه پرزیدنت رحمان در جریان پنج قسمت اول فیلم، صحنه هایی از دهشت جنگ داخلی، از جمله اجساد مُردگان، به نمایش گذاشته شده است که برخی صاحب‌نظران، نمایش آشکار این اجساد مُرده را نوعی "بیرحمی" می‌خوانند.

به گفته آنها، خویشاوندان این افراد با گذشت سالها تا اندازه‌ای درد از دست دادن پیوندان خود را فراموش کرده و هم اکنون دوباره آن را به خاطر می‌‌آورند. آنها می‌گویند که این امر، جز ایجاد مشکل روانی، می‌تواند به بروز خشونت در قبال متهمان این جرایم منجر شود.

ولی عده‌ای نیز بر این نظرند که مردم و بویژه جوانان، باید از "تاریخ واقعی" جنگ داخلی که منجر به کُشته شدن بیش از ۱۵۰ هزار نفر شده است، آگاهی داشته باشند.

به اعتقاد آنها، نمایش چنین فیلم مستندی برای آشکار کردن عوامل و عواقب نامطلوب جنگ و جلوگیری از نزاع های احتمالی امری ضروری است.