گذرگاهی بسوی شهر ارواح

حق نشر عکس no credit
Image caption کامیونهای نظامی ارتش لیبی. این کامیونها برای پرتاب موشکهای کاتیوشا به کار می رفته و ارتش لیبی در ماههایی که شهر زنتان را در محاصره داشت با آنها شهر را زیر آتش گرفته بود تا اینکه شهر به کنترل مخالفان در آمد

میان تونس و لیبی دو گذرگاه مرزی هست، گذرگاه رأس جدیر که در کنترل نیروهای هوادار معمر قذافی است و گذرگاه وازن، در دست مخالفان.

گذرگاه وازن، تونس را به منطقه کوهستان غربی (الجبل الغربیة) در منتهی الیه شمال غرب لیبی متصل می کند که سرسبزترین منطقه لیبی به شمار می رود، هرچند کوهستانی بودن و سرسبزی آن، تنها جنبه نسبی دارند و فقط در مقایسه با دیگر مناطق پست و بیابانی لیبی می توان این تپه های نیمه خشک با مختصر درختان نخل و زیتون را "کوهستان سرسبز غرب لیبی" نامید.

البته بخش کوچکی از این منطقه واقعاً سرسبز است و مختصر حیات وحشی هم دارد اما به دور از جاده اصلی وازن به طرابلس واقع است.

حق نشر عکس no credit
Image caption کامیونهای نظامی ارتش لیبی. این کامیونها برای پرتاب موشکهای کاتیوشا به کار می رفته و ارتش لیبی در ماههایی که شهر زنتان را در محاصره داشت با آنها شهر را زیر آتش گرفته بود تا اینکه شهر به کنترل مخالفان در آمد

کوهستان غربی، یکی از پایگاههای قدرت معمر قذافی بود و قبائل هوادار او مدتها در آن در برابر مخالفان مقاومت کردند، مدت زیادی نیست که این منطقه به دست مخالفان افتاده است.

در بخش تونسی گذرگاه وازن، کامیونهای لیبیایی صف کشیده اند که آذوقه و مایحتاج مردم را از تونس حمل می کنند و بسیاری از اینها، کمکهای انساندوستانه خارجی است.

در صف کنترل گذرنامه هم، عمدتاً یا لیبیاییهایی که برای ورود و خروج کالاهای ضروری بین دو کشور رفت و آمد می کنند ایستاده اند، یا خبرنگاران خارجی که می خواهند خود را به درگیریهای طرابلس برسانند.

پس از عبور از گذرگاه تونسی، در فاصله ای کمتر از صد متر، گذرگاه ورودی لیبی قرار دارد که خالی از مرزبانان است، اینجا فقط شماری از مخالفان مسلح هستند که تنها گذرنامه ها و مدارک خبرنگاران خارجی را می گیرند و نامها را ثبت می کنند و اجازه عبور می دهند، خبرنگاران و اعضای گروههای امدادرسان مانند صلیب سرخ و پزشکان بدون مرز تنها خارجیانی اند که اجازه ورود به لیبی دارند.

جنگ‌زدگی از همان نخستین قدم ورود به لیبی آشکار است، خودروهای نظامی سوخته و منهدم شده، ساختمانهای ویران یا سوراخ سوراخ همه جا دیده می شود و هنوز هم گلوله های منفجر نشده خمپاره و توپ در گوشه و کنار به چشم می خورد.

حق نشر عکس no credit
Image caption شهر وازن در مرز لیبی و تونس، شهری که به شهر ارواح تبدیل شده

تنها وسیله نقلیه، خودروهای شخصی اند، حمل و نقل خبرنگاران و امدادرسانان خارجی، کسب و کار خوبی برای مرزنشینان تونسی و لیبیایی شده که خودروهای بزرگ و مناسبی دارند و بهای گزافی طلب می کنند که چاره ای جز پرداخت آن نیست.

شهر وازن، که در فاصله کوتاهی از گذرگاه مرزی قرار دارد، به شهر ارواح تبدیل شده است، مردم این شهر هواداران معمر قذافی بودند و مدتها در برابر مخالفان مقاومت کردند و جنگیدند و سرانجام هنگامی که مخالفان محاصره شان کردند ناچار به ترک خانه های خود و پناه بردن به تونس شدند.

در سراسر این شهر هیچ اثری از مردم دیده نمی شود، وازن اساساً شباهتی هم به شهر ندارد، تنها خیابان آسفالت آن همان جاده اصلی است که از وسط شهر می گذرد و بقیه کوچه ها و خیابانهای شهر، خاکی اند.

خانه ها همگی تازه ساز به نظر می رسند و به شکلی بی نظم کنار هم ساخته شده اند، در سمت راست جاده مجموعه بزرگی از خانه های در دست ساختمان به چشم می خورد که همگی شبیه به همند، این خانه ها پانزده سال است که همچنان در حال در دست ساختمان باقی مانده اند.

حق نشر عکس no credit
Image caption گذرگاه مرزی وازن در مرز تونس و لیبی. اینجا ورودی بخش لیبیایی مرز است

یکی از شیوه های سوء استفاده مالی در لیبی، همین خانه سازیهاست.

زمینهای این خانه ها بزور از صاحبانشان گرفته می شده، سپس از صندوق دولت وام و تسهیلات برای ساخت آنها ستانده می شده، اما پس از اندکی عملیات ساخت و ساز، ساختمانها به حال خود رها می شده اند تا چند سال بعد که دو مرتبه وام و تسهیلات گرفته می شده و باز هم اندکی ساخت و ساز و رها کردن خانه ها و همین چرخه مدتها یا تا ابد ادامه پیدا می کرده و خانه ها هیچوقت به مرحله سکونت نمی رسیده است اما در این بین، پیمانکاران ساخت خانه ها مبالغ زیادی به دست می آورده و صرف تجارتهای پرسودتر شخصی شان می کردند.

این طرحهای خانه سازی زیر نظر پسران معمر قذافی انجام می گرفته و هر بخشی از لیبی قلمرو یکی از پسران هفتگانه او و طرحهای خانه سازی شان بوده است.

جاده اصلی که وازن را به زنتان و سپس زاویه و طرابلس متصل می کند، جاده ای است که صرفاً گنجایش حرکت دو خودرو در دو جهت را دارد و به هیچ وجه در ظرفیت بزرگراهی بین المللی نیست، در این کشور نفت‌خیز، آسفالت جاده کیفیت خوبی دارد و بهتر از همسایه اش، تونس است، خودروهای گرانقیمت و جدید فراوانند و بهای بنزین ارزان، اما هیچ تناسبی میان این خودروهای گرانبها و شهرهای بین راه که هیچ شباهتی به شهر ندارند دیده نمی شود.

با اینکه جاده از لحاظ زیرساخت و آسفالت، خوب به نظر می رسد اما از شکل مسیر آن مشخص است که طراحی و مهندسی چندان حساب شده ای ندارد، در طول راه علاوه بر خودروهای سوخته باقیمانده از جنگ، خودروهای مچاله شده باقیمانده از تصادفهای سخت هم فراوانند.

حق نشر عکس no credit
Image caption منطقه کوهستان غربی که سرسبزترین بخش لیبی به شمار می رود. در این منطقه نه سرسبزی چندانی به چشم می خورد و نه ارتفاعاتی مرتفعتر از تعدادی تپه. هرچند بخشی از آن هم هست که واقعاً سرسبز و کوهستانی است

در همین جاده، خودرویی از ما سبقت گرفت و در افق جاده ناپدید شد، ده دقیقه بعد چند خودرو را دیدیم که کنار جاده متوقفند و همان خودروی پژو ۲۰۶ سیاه رنگ که از ما سبقت گرفته بود، وارونه در گوشه دیگری افتاده.

مردم سرنشینانش را که غیر از راننده، همگی زن و دختربچه بودند، بیرون کشیده بودند، تنها در یکی از آنها علائم حیات دیده می شد، یکی را هم می کوشیدند با تنفس مصنوعی و عملیات احیا به زندگی بازگردانند اما چندان امیدی به چشم نمی خورد، نزدیکترین بیمارستان در فاصله چهل کیلومتری بود ... این نخستین صحنه مرگ و میر بود که در لیبی دیدیم، مرگ بر اثر حادثه رانندگی و به احتمال زیاد، بی احتیاطی، در کشوری که قاعدتاً جنگ باید علت اصلی مرگ و میر باشد.

لیبی در دوران معمر قذافی، کشوری منزوی بوده و غرب ستیزی سیاستهای دولت آن در حدی بوده که هر نشانه ای از زبانهای خارجی در آن ممنوع بوده است، تا آنجا که نشانه های بین راه و نامهای روی تابلوی شهرها و اماکن تنها به زبان عربی است و حتی علائم رانندگی هم با کشورهای دیگر تفاوت دارد و با علائم بین المللی رانندگی متفاوت است.

در سراسر راه، هیچ نشانه ای نه از صنعت به چشم می خورد و نه کشاورزی.