حملات یازده سپتامبر و بازگشت ثبات به تاجیکستان

حق نشر عکس AFP
Image caption حملات ۱۱ سپتامبر به برج های مرکز تجارت جهانی، باعث جهت‌گیری‌های جدید در سیاست‌های جهانی شد

حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ میلادی در آمریکا و تحولاتی که به دنبال آن در منطقه صورت گرفت، موجب بازگشت ثبات و آرامی به تاجیکستان شد.

آن زمان نیروهای طالبان در مناطق هم‌مرز افغانستان با تاجیکستان، از جمله، در نزدیکی رودخانه آمو مستقر بودند و مقامات و کارشناسان تاجیک از احتمال عبور این نیروها به خاک تاجیکستان اظهار نگرانی می‌کردند.

از سوی دیگر، دولت تاجیکستان با چالش‌های امنیتی داخلی روبرو بود. اگر چه قرارداد صلح دولت و مخالفانش در تاجیکستان در سال ۱۹۹۷ امضا شد، ولی به نظر تحلیلگران مسائل سیاسی، ثبات واقعی در این کشور تنها بعد از حملات ۱۱ سپتامبر برقرار شد.

از یک سو، فرماندهان فرونت (جبهه) خلقی نفوذ گسترده‌ای در امور سیاسی داشتند و از سوی دیگر، برخی از گروه‌های اسلامگرای مخالف دولت همچنان با نیروهای دولتی در شرق تاجیکستان درگیر بودند.

ولی آغاز عملیات ائتلاف بین‌المللی علیه تروریسم در افغانستان که پاسخی به حوادث ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ محسوب می‌شد، وضع منطقه را بکلی تغییر داد.

پرویز ملاجان‌اف، سیاست‌شناس محلی در تاجیکستان، می‌گوید که چند ماه قبل از حمله تروریستی ۱۱ سپتامبر، رهبران جنبش طالبان از آغاز اجرای برنامه "لیوا" خبر دادند که هدف آن انجام دادن حملات گسترده به کشورهای آسیای میانه‌ بوده است.

جمعه نمنگانی، رهبر وقت جنبش اسلامی ازبکستان، مسئول این طرح تعیین شده بود و بسیاری از رزمندگان خارجی جنبش طالبان در آن جا گردهم آمده بودند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای ملاجان اف می گوید جنبش اسلامی ازبکستان قصد داشت به کشورهای آسیای مرکزی حمله کند

به گفته آقای ملاجان‌اف، نیروهای طالبان آن زمان در بیشتر مناطق شمالی افغانستان مستقر و برای عبور از مرز به تاجیکستان آماده بودند.

ولی حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر در آمریکا اجرای این طرح را غیرممکن ساخت. بیشتر نیروهای جنبش اسلامی ازبکستان در پی این عملیات نابود شدند و عده‌ای دیگر از آنها هم به پاکستان پناه بردند.

پرویز ملاجان‌اف می‌گوید که آن زمان بیشتر کشورهای غربی و روسیه آماده بودند که حکومت طالبان در افغانستان را به رسمیت بشناسند، و چنین تصور می‎شد که شکست حکومت برهان‌الدین ربانی و ائتلاف شمال در افغانستان در مقابله با نیروهای طالبان، حتمی است.

بازار گرم آسیای میانه‌

بعد از حملات ۱۱ سپتامبر، آمریکا و کشورهای عضو ناتو، پایگاههای نظامی خود را در مقابل ارائه کمکهای مالی و فنی، در برخی از کشورهای آسیای میانه‌، از جمله ازبکستان و قرقیزستان، مستقر کردند.

گروه بزرگی از نظامیان فرانسوی هم در چارچوب عملیات ائتلاف بین‌المللی علیه تروریسم، در فرودگاه شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، مستقر شدند.

پس از این حوادث، کمکهای نظامی و فنی آمریکا و کشورهای اروپایی به تاجیکستان و کشورهای دیگر منطقه به طور قابل ملاحظه‌ای افزایش یافت و دولتهای منطقه از حمایتهای مالی و معنوی غرب برخوردار شدند.

از سوی دیگر، سیف‌الله سفراف، معاون رئیس مرکز مطالعات استراتژیک تاجیکستان، بر این نظر است که حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ در آمریکا و پیامدهای آن، موجب شناخت بیشتر تاجیکستان و کشورهای منطقه در عرصه بین‌المللی شده است.

وی می‌گوید: "در پایان سال ۲۰۰۱ برای بازتاب آغاز عملیات ناتو در افغانستان، بیش از دو هزار نفر از خبرنگاران گردهم آمده بودند و آن شب و روز اسم تاجیکستان در بسیاری از رسانه‌های خارجی مطرح شد."

به اعتقاد این تحلیلگر تاجیک، در کنار بازتاب مسائل افغانستان، این خبرنگاران مشکلات تاجیکستان و کشورهای دیگر منطقه را نیز مطرح می‌کردند.

حق نشر عکس BBC World Service

آقای سفراف افزود: "از جمله، جامعه جهانی از موضعگیری دولت تاجیکستان در قبال مشکلات افغانستان آگاهی یافت، و این امر باعث توجه بیشتر کشورهای غربی به تاجیکستان شد."

به اعتقاد سیف‌الله سفراف، تا آن زمان کشورهای آسیای میانه‌ در محور توجه غرب قرار نداشتند و روسیه در این منطقه تا حدی به "یکه تازی" مشغول بود. ولی بعد وقایع یازده سپتامبر، اوضاع تغییر کرد.

وفا نیتبیک‌اف، تحلیلگر دیگر، می‌گوید که حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ در آمریکا و پیامدهای آن باعث شد که رقابت یا مخالفت ابرقدرت‎ها در آسیای میانه‌ شدت بگیرد.

وی گفت: "در کنار آمریکا و کشورهای اروپایی، حتی چین و ایران فعالیت‎های خود در کشورهای منطقه را افزایش داده‌اند و آسیای میانه‌ دیگر یک منطقه فراموش شده برای جامعه جهانی نیست."

به اعتقاد آقای نیتبیک‌اف، همزمان سرمایه‌گذاری کشورهای غربی، روسیه، چین و ایران در بخشهای اقتصادی و اجتماعی کشورهای آسیای میانه‌ به مراتب افزایش یافته است.

وی افزود که مقامات این کشورها درک کرده‌اند که اگر وضع اقتصادی و اجتماعی کشورهای آسیای میانه‌ بهبود نیابد، آنها با خطرات جدی مشابه افغانستان روبرو خواهند شد.

یازده سپتامبر و حقوق بشر

بسیاری از کارشناسان می‌گویند که برخی از دولت‌های خودکامه منطقه با استفاده از این فرصت و با بهانه مبارزه با تروریسم و افراط‌گرایی مذهبی، دست به نقض حقوق و آزادی‎های شهروندان زده‌اند.

محی‌الدین کبیری، رهبر حزب نهضت اسلامی تاجیکستان، به بی بی سی گفت که بعد از حملات تروریستی در آمریکا موج بزرگی از احساسات ضداسلامی جهان را فرا گرفته بود.

وی گفت: “ما هم تحت این تاثیر بودیم و در تاجیکستان، متاسفانه، از وضعیت بعد از ۱۱ سپتامبر کمی سوء استفاده شد و این امر بر حزب ما هم تأثیر خود را رساند. حالت‌های علی‌حده‌ای بودند که بر اعضا و طرفداران حزب ما فشارها می‌آمد.”

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای نیتبیک‌اف می‌گوید حملات ۱۱ سپتامبر و پیامدهای آن موجب تشدید رقابت میان قدرت‌های بزرگ در آسیای میانه شده است

به گفته وی، حتی نیروهایی بودند که می‌خواستند حزب نهضت اسلامی تاجیکستان را شامل فهرست احزاب و گروه‌های تروریستی کنند.

سیف‌الله سفراف، معاون رئیس مرکز مطالعات استراتژیک تاجیکستان، می‌گوید تهدیدهایی که در اطراف تاجیکستان به وجود آمده بود، "بر سیاست داخلی این کشور تاثیر جدی گذاشتند و در برخی از موارد آن سخت‌تر هم شد.”

به اعتقاد این تحلیلگر تاجیک، سیاست داخلی دولت وقت تاجیکستان تنها به مقامات بستگی نداشت و با درنظرداشتن وضعیت بین‌المللی و تهدیدهای واقعی علیه این کشور، شکل می‌گرفت.

این در حالی است که در ده سال اخیر جامعه جهانی از دولت تاجیکستان همواره برای اعمال محدودیت در زمینه آزادی‎های سیاسی، اعتقادی و آزادی بیان شدیدا انتقاد ‌کرده است.

ولی به اعتقاد وفا نیتبیک‌اف، تحلیلگر، این روند به حوادث سپتامبر ۲۰۰۱ میلادی و پیامدهای آن ربطی ندارد.

وی افزود: "بگیریم، آزادی بیان را. در بیشتر کشورهای جهان میزان آزادی بیان تا یک حدی مقرر شده است. بعد از رسیدن به این حد، هر یک دولت تلاش می‌کند که بالا رفتن از این سطح را اجازه ندهد. در تاجیکستان نیز چنین وضعی مشاهده می‌شود.”

با این وجود، برخی از صاحب‌نظران می‌گویند که بعد از حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ در آمریکا و پیامدهای آن، دولت تاجیکستان توانسته است بقیه مخالفان مسلح خود را سرکوب کند و نفوذ فرماندهان سابقطرف‎های درگیر را از بین ببرد.

از سوی دیگر، چنین نظری هم وجود دارد که بعد از حوادث یازدهم سپتامبر و پیامدهای آن، در تاجیکستان امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، توانسته است بتدریج قدرت را در دست خود متمرکز کند.

مطالب مرتبط