یازده سپتامبر در آیینه ادبیات

حق نشر عکس Reuters

کتاب‌های بسیاری درباره حوادث یازده سپتامبر نوشته شده‌اند، اما به راستی کدام یک از این آثار، توصیف‌کننده دوره‌ای است که این حملات در آن اتفاق افتاده است؟

چنگیز، قهرمان پاکستانی داستان "بنیادگرای بی‌میل"، زمانی که شاهد فروریختن برج‌های دوقلو بود، لبخند به لب داشت.

اسکار شل کوچک که تنها ۹ سال دارد، در مرکز داستان "بسیار بلند و به شدت نزدیک"، در حالی که هنوز با حادثه مرگ پدرش دست به گریبان است، کتابچه‌ای را به شکل پویانمایی درست می‌کند که در آن، سقوط یک مرد از مرکز تجارت جهانی تا لحظه مرگ، با روایتی وارونه از لحاظ زمانی نشان داده می‌شود. با ورق زدن این کتابچه، مردی که در حال سقوط و مرگ است، سالم به بالای ساختمان بازمی‌گردد.

تجو کول، نویسنده کتاب " شهر بی‌دفاع"، سرهنگ تاسین را به عنوان یک شخصیت (واقعی) در قرن نوزدهم میلادی به تصویر می‌کشد. کسی که تعداد پرندگانی را که هر شب در حین پرواز به سمت مجسمه آزادی در برخورد با مجسمه کشته شده‌اند، شمرده که تعدادشان نزدیک به یک هزار و ۴۰۰ پرنده در یک شب بوده است. این تصویر، یادآور کشتار دیگری است که دو قرن بعد در همین شهر نیویورک، و بر اثر تصادم صورت می‌گیرد.

این سه کتاب، داستان‌هایی تخیلی را روایت کرده‌اند که از واقعیت حادثه یازده سپتامبر الهام گرفته شده‌اند. به گفته موسسه کتاب "بوکرز"، در پایگاه داده چاپی که آمار کتاب‌های چاپی و الکترونیکی منتشر و توزیع‌شده در آمریکا را ثبت می‌کند، تاکنون ۱۶۴ اثر نوشته شده‌اند که به طور مستقیم به این حادثه مربوط هستند و یا از آن، به عنوان دستاویزی برای بیان ادبی در زمینه عشق، زندگی و یا فقدان استفاده کرده‌اند.

به گفته اریکا واگنر، دبیر ادبی مجله تایمز، چنین حوادث تاریخی نشان داده‌اند که ‌می‌توانند به طور معمول زمینه بزرگی برای خیالپردازی باشند.

او می‌گوید: "همه از خود می‌پرسند که اگر این اتفاق برای من می‌افتاد چه می‌شد؟ چه کار باید می‌کردم؟ این وظیفه داستان‌نویس است که به جای دیگران فکر کند."

غالباً تراژدی در طول تاریخ، مبداء خلق هنر شده است. جنگ داخلی اسپانیا الهام‌بخش همینگوی برای کتاب "زنگ‌ها برای که به صدا در می‌آیند" بود.

بمباران درسدن، کورت ونه‌گات را بر آن داشت تا کتاب " سلاخ‌خانه شماره پنج" را بنویسد. خونین‌ترین روز تاریخ جنگ بشریت که در نبرد بورودینو در سال ۱۸۱۲ میلادی رخ داد، تولستوی را برآن داشت که شاهکار خود "جنگ و صلح" را بیافریند.

حملات یازده سپتامبر، دنیا و نگرش ما به آن را به شدت تحت تأثیر قرار داد. منطقی است که داستان‌نویسان هم از این حوادث به عنوان دستمایه کارشان استفاده کنند، ولی ده سال بعد از آن اتفاق، آیا داستانی نوشته شده است که بیش از همه خیال‌انگیز باشد و کاری کند که برای همیشه به عنوان داستان زمان ما، به یاد بماند؟

پینگ پنگ

به نظر می‌رسد که جستجو همچنان ادامه دارد. جالب است که ده سال پس از آن اتفاق، قهرمانانش به فراموشی سپرده شده‌اند، ولی به گفته واگنر، امکان خیالپردازی در مورد چنین حوادثی تاریخ انقضاء ندارد.

او می‌گوید:" از نظر داستان‌نویس، ده سال زمان زیادی نیست."

او اضافه می‌کند: "به عنوان مثال، اگر شما به داستان‌های دیکنز توجه کنید، به نظرتان می‌رسد که این داستان‌ها در زمان نویسنده اتفاق افتاده‌اند. در حالی که او اغلب در مورد کودکی خود می‌نویسد که زمانی نزدیک به حدود چهل سال پیش از تاریخ نگارش است."

"جنگ و صلح"، پنجاه سال پس حمله ناپلئون به روسیه نوشته شد. کتاب "فرشتگان قاتل"، نوشته مایکل شارا که داستانی تخیلی در مورد جنگ گتیسبورگ است ، ۱۲۰ سال پس از خود واقعه به رشته تحریر درآمد. برعکس، کتاب "مخمصه" (Catch-22) اثر جوزف هلر، در سال ۱۹۶۱ میلادی و تنها ۱۵ سال بعد از پایان جنگ جهانی دوم نوشته شد.

به گفته جان ساترلند، استاد ادبیات نوین انگلیسی در دانشگاه لندن، وقایع جاری و داستان‌نویسی به نوعی به هم مربوطند، ولی نوع رابطه آنها، "پینگ پنگی" نیست و تخیل الزاماً پاسخی مستقیم نمی‌دهد.

نوستراداموس

او می‌گوید که امکان دارد رمانی که تبین‌کننده عصر یازده سپتامبر است، دست کم از نظر سیر داستان، با خود واقعه کاری نداشته باشد.

"وقتی که برج‌ها فرو ریختند، کتابی که در صدر فهرست کتابهای پرفروش قرار گرفت، اثری بود از آلیس سیلبود به نام استخوان‌های دوست‌داشتنی (از زبان کودکی مقتول در بهشت) که یک شیدایی عمومی بعد از آسیب را به تصویر می‌کشید.

به گفته او، کتاب نوستراداموس به دلایلی مشابه دوباره مورد توجه عموم قرار می‌گیرد، چون مردم در اندیشه پایان دنیا هستند.

تجو کول، نویسنده کتاب شهر آزاد، می‌گوید که داستان یازده سپتامبر او، شبیه روایت الیزابت کوستلو اثر کوتزی است. اگرچه، این داستان هیچ ارتباطی با یازده سپتامبر ندارد.

او می‌گوید: "سوالی که مطرح می‌شود، این است که آیا چیزی وجود دارد که فراتر از میزان تحمل بشر باشد؟ ما در آمریکا درباره یازده سپتامبر بسیار شنیده‌ایم، اما چیز اندکی در مورد آن دیده‌ایم،‌ اندک از لحاظ میزان واقعی آسیب انسانی این روز و اندک از نظر آسیبی که به انسان‌ها در جریان جنگ‌های پس از یازده سپتامبر وارد آمده است.

"چه کسی تصمیم می‌گیرد که دیگران چه باید ببینند؟ حتی عکس‌های سربازان که با پرچم کفن شده‌اند ممنوع شد."

به گفته محسن حمید، نویسنده کتاب "بنیادگرای بی‌میل"، اولین قدم آن است که داستان‌های مولف را بیابیم. آثاری که تبیین‌کننده و یا تعیین‌کننده دقیق ماجرا هستند، باعث انحراف افکار می‌شوند.

او می‌گوید که حوادثی این چنینی باید تعاریف متعددی داشته باشند، چون تعداد کسانی که آن را تجربه کرده‌اند، زیاد است.

زمانی که نیروهای نظامی ژاپن در صبحگاه روز هفتم دسامبر ۱۹۴۱ میلادی، پرل هاربر را مورد هجوم قرار دادند، این منحصرا خود حادثه نبود که ایالات متحده را وادار کرد تا رسما وارد جنگ جهانی دوم بشود.

محسن حمید می‌گوید:"‌پرل هاربر چیزهای بسیار دیگری نیز بود: یک بوسه، شنایی در یک دریاچه، ماهیگیری که از خود می‌پرسید دلیل این همه تلاطم چیست و یا دسته‌ای از پرندگان که در حال پرواز بودند."

به گفته او، طبیعی است که برای یازده سپتامبر هم خیال دچار چنین ارتعاشی بشود.

او می‌گوید: "‌خیالپردازی یک حادثه طولانی و بدون نقشه، همراه با بسیاری از چیزهاست."

"ادبیات داستانی آنچه را که سیاستمداران می‌خواهند بیش از حد ساده باشد، دوباره پیچیده می‌کند."

مطالب مرتبط